حق فرزند
حق فرزند وظایفی است که پدر و مادر نسبت به فرزند خویش دارند. در منابع دینی، اهمیت حقوق فرزند بر تربیت صحیح، انتخاب مادر شایسته، و رعایت نسب مشخص تأکید شده است. قرآن حق حیات و منع کشتن فرزندان بهدلیل ترس از تنگدستی را تأکید کرده و تربیت و حقوق آنها را مورد توجه قرار داده است.
حقوق قبل از تولد شامل انتخاب مادر و تعیین نسب است، که در روایات تأکید شده است. پس از انعقاد نطفه، حق حفظ سلامت جنین و جلوگیری از سقط، و رعایت اخلاق و بهداشت برای سلامت جنین مطرح است. در دوران تولد، اعمالی از قبیل: کامبرداری نوزاد، اذان، تراشیدن موی سر، قربانی، نامگذاری و ختنه، از آداب و حقوق مهم محسوب میشود.
در دوران کودکی، حق پرورش جسمی و تغذیه صحیح، آموزش معارف دینی، مهارتهای اجتماعی و رعایت عدالت در محبت و رفتار با فرزندان، بسیار مهم است. والدین باید از ضرر رساندن، محروم کردن یا سوءاستفادههای جسمی و روحی از فرزندان خود پرهیز کنند و هزینههای زندگی و ارثبری آنان را بر عهده بگیرند، تا چهرهای رحمتآمیز و مسئولانه نسبت به فرزند داشته باشند.
اهمیت حق فرزند
در منابع دینی به موضوع فرزندآوری[۱] و رعایت حقوق فرزندان تأکید شده است[۲] و پدر و مادر در قبال فرزندان مسئول شناخته شدهاند.[۳] ابوحامد غزالی، فرزند را امانتی و حقوق او را تربیت صحیح دانسته و نقش والدین را در خوشبختی یا بدبختی فرزند مؤثر میداند و آنها را در ثواب و عقاب او شریک میدارد.[۴]
قرآن کریم حق حیات را از حقوق طبیعی فرزند میداند[۵] و از کشتن فرزندان[۶] بهدلیل ترس از تنگدستی و ناتوانی در تأمین نیازهای مالی، منع کرده است.[۷] همچنین در قرآن به تربیت و حقوق فرزند در این حوزه اشاره شده است.[۸]
حقوق مربوط به قبل و هنگام تولد فرزند
در روایات، به مصادیق متعددی از حقوق فرزند، مربوط به پیش از ولادت و هنگام تولد او پرداخته شده است؛ از جمله:
انتخاب مادری شایسته و مشخص بودن نسَب فرزند
در احادیث معصومان، انتخاب مادری شایسته بهعنوان یکی از حقوق فرزند ذکر شده است،[۹] زیرا فرزندان بسیاری از صفات و اخلاقیات خود را از والدین به ارث میبرند و تغییر این صفات در مراحل بعدی تربیت دشوار است.[۱۰] همچنین درباره زمان، مکان و کیفیت انعقاد نطفه در رحم مادر، توصیههایی شده است.[۱۱]
رابطه حقوق فرزند شامل مشخص بودن نسب او نیز میشود؛ از این رو، در حدیثهایی درباره ضرورت عدم تعدد شوهر برای یک زن،[۱۲] لزوم عده بعد از طلاق،[۱۳] و حرمت زنا،[۱۴] تأکید شده است که این موارد برای معلوم شدن نسب فرزند است.[۱۵]
حقوق فرزند پس از انعقاد نطفه
در صورت انعقاد نطفه در رحم، فرزند به حقوقی از جمله حرمت سقط جنین[۱۶] و تأخیر در اجرای حدود شرعی دربارهٔ زن باردار، دست پیدا میکند تا از آسیبهای جسمی و روحی جلوگیری شود.[۱۷] در روایات، برای سلامت جنین تأکید شده است که والدین باید به بهداشت و اخلاق[۱۸]، مانند سلامت جسمی و روانی مادر، تغذیه مناسب او،[۱۹] و پرهیز از گناه و کارهای ناپسند توجه کنند.[۲۰] همچنین، جنین حقوق مالی خاصی دارد که استقرار آنها منوط به ولادت او است.[۲۱]
حقوق فرزند پس از ولادت
حضرت علی (ع): حَقُّ الْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ أَنْ یُحَسِّنَ اسْمَهُ وَ یُحَسِّنَ أَدَبَهُ وَ یُعَلِّمَهُ الْقُرْآن. (ترجمه: حق فرزند بر پدر آن است که او را نام نیکو نهد و نیکش ادب آموزد و قرآنش تعلیم دهد.)
نهج البلاغه، حکمت ۳۹۹، ترجمه دکتر شهیدی.
آدابی که به هنگام تولد نوزاد توصیه شده در شمار حقوق فرزندان قلمداد شده است،[۲۲] برخی از آنها عبارتاند از:
- تَحنیک (کامبرداری نوزاد) با خرما، آب باران، آب فرات، یا تربت امام حسین(ع)؛[۲۳]
- اذان گفتن در گوش راست و اقامه گفتن در گوش چپ وی؛[۲۴]
- تراشیدن موی سر نوزاد و صدقه دادن به اندازه وزنِ موی او؛[۲۵]
- قربانی کردن (عَقیقه) و اِطعام دیگران از گوشت قربانی؛[۲۶]
- انتخاب نامی نیک برای وی در روز هفتم تولد؛[۲۷]
- ختنهٔ پسران در هفت روز اول تولد.[۲۸]
- سوراخ کردن گوش نوزاد؛[۲۹][یادداشت ۱]
پرورش جسمی فرزند
وَالْوَالِدَاتُ یُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کَامِلَیْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن یُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَکِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ (ترجمه: و مادران [باید] فرزندان خود را دو سال تمام شیر دهند. [این حکم] براى کسى است که بخواهد دوران شیرخوارگى را تکمیل کند. و خوراک و پوشاک آنان [=مادران]، به طور شایسته، بر عهده پدر است.)
از جمله حقوق فرزند، رشد جسمی سالم و تغذیه با شیر مادر است؛ روایاتی بیانگر این است که شیر بهترین غذا برای نوزاد محسوب میشود.[۳۰] در قرآن، بر غریزه مادرانه شیردهی تأکید شده[۳۱] و مدت شیردهی دو سال کامل ذکر شده است.[۳۲] والدین میتوانند با رضایت و مشورت، مدت شیردهی را کم کنند[۳۳] یا نوزاد را به دایه بسپارند.[۳۴] همچنین، به والدین توصیه شده است که در انتخاب زن شیرده، به صفات و خصوصیات او دقت کنند، زیرا صفات از طریق شیر به نوزاد منتقل میشود.[۳۵]
حقوق مربوط به دوران کودکی و جوانی
تربیت بهعنوان حقی بشری و از حقوق اساسی فرزند شناخته میشود[۳۶] و در روایات اسلامی[۳۷] بهعنوان بهترین هدیه به فرزند و برتر از صدقه دادن معرفی شده است.[۳۸] تربیت صحیح از آن جهت اهمیت دارد که اعمال فرزند به نحوه تربیت والدین مربوط است[۳۹] و فرزند صالح رزق الهی محسوب میشود.[۴۰]
در اصول کلی تربیت، تأکید شده که فرزندان در سنین پایینتر تربیتپذیرترند و انحراف در این دوران تربیت بعدی را دشوار میکند.[۴۱] والدین باید بدانند که اعمالشان نسبت به فرزندان، ثواب یا عقاب دارد؛[۴۲] بنابراین، تشویق و پرهیز از تنبیه نامعقول مهم است.[۴۳]
فقیهان، واژه حضانت را مرتبط با تربیت دانسته[۴۴] و بر اهمیت تربیت جسمی و روحی فرزند تأکید کردهاند.[۴۵] در این زمینه، رعایت مصلحت کودک اصل اساسی در حضانت شناخته میشود.[۴۶]
دوستی و مهربانی با فرزند
والدین به دوست داشتن، مهربانی و احترام به فرزندان سفارش شدهاند.[۴۷] نیکی به فرزندان همتراز نیکی به والدین است[۴۸] و انجام ندادن آن، تخلف از سنت پیامبر(ص)[۴۹] و عاملان به آن مشمول رحمت الهی و شایسته بهشت شناخته شدهاند.[۵۰] سیره پیامبر اکرم(ص) و امامان شیعه[۵۱] نیز سرشار از خوشرفتاری با کودکان، از جمله سلام کردن،[۵۲] بوسیدن و بوییدن،[۵۳] در آغوش گرفتن و دعا برای آنان[۵۴] حتی در هنگام نماز،[۵۵] بوده است.
آموزش امور دینی و مهارتهای اجتماعی
تربیت فرزندان در منابع دینی شامل آموزش امور دینی و مهارتهای اجتماعی است؛ از جمله، یاری کردن فرزندان در کارهای نیک،[۵۶] راهنمایی آنان به شناخت خدا و کمک به اطاعت از او،[۵۷] تشویق به نماز از هفت سالگی،[۵۸] آموزش قرآن و معارف دین برای جلوگیری از انحرافات اعتقادی،[۵۹] و یادگیری مهارتهایی چون شنا، تیراندازی، خواندن و نوشتن.[۶۰]
متون اخلاقی نیز بر تقویت حیا، آداب غذا خوردن، لباس پوشیدن، دوستیابی، یادگیری قرآن، حدیث و احوال نیکان تأکید دارند و به آداب نشست و برخاست، صحبت کردن، بازی و تکالیف شرعی پس از بلوغ مانند نماز و روزه توجه میدهند.[۶۱]
رعایت عدالت در برخورد با فرزندان
والدین موظف به رعایت عدالت در برخورد با فرزندان خود هستند،[۶۲] چنانکه پیامبر(ص) پدری را که تنها یکی از دو فرزندش را بوسید، مورد اعتراض قرار دادند.[۶۳] بااینحال، ابراز محبت والدین به برخی فرزندان به دلیل فضایلشان، مشروط بر اینکه این تفاوت ناشی از جنسیت نباشد، در روایات تأیید شده است.[۶۴] همچنین، وفای به عهد والدین نسبت به قولهایی که به فرزندانشان میدهند، الزامی است.[۶۵]
نهی از ضرر رساندن به فرزند
سخن پیامبراکرم(ص) درباره عاقِّ اولاد :
«یَلزَمُ الوالِدَینِ مِن عُقوقِ الوَلَدِ ما یَلزَمُ الوَلَدَ لَهُما مِن العُقوق»
پدر و مادر در اثر آزردن فرزند(عاقِّ اولاد)، همان چیزی گریبانشان را میگیرد که فرزند در آزردن آنها(عاق والدین) بدان دچار می شود.»
شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۸۳.
در روایات، والدین از آسیب رساندن به فرزندانشان نهی شدهاند[۶۶] و قرآن نیز کشتن یا زندهبهگور کردن فرزندان را، به ویژه بهدلیل دختر بودن یا ترس از فقر، حرام و از بزرگترین گناهان پس از شرک به خدا دانسته است.[۶۷] همچنین، نهی شدهاند که والدین برای دختران خود آرزوی مرگ کنند[۶۸] و سختگیری با فرزندان باعث ارتکاب گناه، عقوق والدین، قطع رحم[۶۹] و محرومیت از آمرزش الهی برای فرزند میشود.[۷۰]
پشتیبانی مالی
تأمین نفقه و هزینههای زندگی فرزند تا استقلال مالی حق پدر است،[۷۱] و حق ارث یکی دیگر از حقوق مالی فرزند است[۷۲] که در قرآن به تفکیک جنسیت و میزان آن تصریح شده است،[۷۳] همچنین پرداخت ارث به فرزندان خردسال پس از مرگ والدین[۷۴] و تلاش برای ازدواج آنان پس از بلوغ از موارد مورد تأکید است.[۷۵]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۳۳۳ و ۳۳۴، حدیث ۱، ۲، ۳ و ۴.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۲۲.
- ↑ شیخ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۳۷۱؛ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۶، ص۱۵۲؛ مسلم بن حجاج، الجامع الصحیح، دارالفکر، ج۳، ص۱۶۳.
- ↑ غزالی، احیاء علومالدین، دارالندوه، ج۳، ص۷۲.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱۰، ص۳۹۷.
- ↑ رجوع کنید به سورهٔ انعام، آیهٔ ۱۳۷؛ سورهٔ ممتحنه، آیهٔ ۱۲؛ سورهٔ تکویر، آیهٔ۸ و ۹.
- ↑ سورهٔ انعام، آیهٔ ۱۵۱؛ سوره اسراء، آیهٔ ۳۱.
- ↑ مغنیه، تفسیر کاشف، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۲۰۹.
- ↑ مجلسی، بحارالاانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۵، ص۲۳۶.
- ↑ رجوع کنید به فلسفی، کودک از نظر وراثت و تربیت، ج۱، ص۵۹-۹۰؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۳۵۴؛ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۱۹۷؛ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۳۷۳ق، ج۱، ص۶۳۳؛ سیوطی، الجامع الصغیر، ج۱، ص۵۰۳ و ۵۰۵.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۲۰۹-۲۱۲.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۹۵.
- ↑ رجوع کنید به سورهٔ بقره، آیات ۲۲۶، ۲۲۸، ۲۳۴ و سورهٔ طلاق، آیات ۱ و ۴.
- ↑ سورهٔ اسراء، آیهٔ ۳۲ و سورهٔ فرقان، آیه ۶۸.
- ↑ رجوع کنید به کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۱۳؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۶۵؛ طبرسی، الاحتجاج، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۹۳.
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، مجله فقه اهل بیت(ع)، ج۹، ص۱۷۷؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۱۴۱.
- ↑ محقق حلّی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۲۱۶.
- ↑ «توصیههای کاربردی به خانمهای باردار»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۳؛ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۴۱۲ق، ص۱۹۴.
- ↑ «خط قرمزهای قرآن و حدیث برای مادران باردار»، وبگاه مشرق.
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، مجله فقه اهل بیت(ع)، ج۳۵، ص۹۷.
- ↑ «حقوق نوزاد»، حدیث نت.
- ↑ مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۳۸۴.
- ↑ کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۴.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۸۹.
- ↑ کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۸.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۸ و ۴۸.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۴.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۵؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۸۹.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۴.
- ↑ رجوع کنید به سورهٔ حج، آیهٔ ۲؛ سورهٔ قصص آیهٔ ۷.
- ↑ سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۳۳؛ سورهٔ لقمان آیهٔ ۱۴؛ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ج۲، ص۲۵۵-۲۵۷.
- ↑ سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۳۳.
- ↑ سورهٔ بقره، آیهٔ ۲۳۳؛ سورهٔ طلاق، آیهٔ ۶.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۴.
- ↑ وزیری فرد، سید محمدجواد، قرایی، تکتم، «بررسی حقوق فرزند بر والدین و ارتباط این حقوق با تربیت و تأدیب وی»، ص۳.
- ↑ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۳۷۳ق، ج۲، ص۱۲۱۱؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۲۲.
- ↑ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۴۰۳، ج۳، ص۲۲۷.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۲۲.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۷.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۲۲.
- ↑ حلّی، عدّة الداعی، مکتبة الوجدانی، ص۷۹؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۹۷؛ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۲۷.
- ↑ موسوی عاملی، نهایة المرام، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۴۶۰.
- ↑ وزیری فرد، سید محمدجواد، قرایی، تکتم، «بررسی حقوق فرزند بر والدین و ارتباط این حقوق با تربیت و تأدیب وی»، ص۵.
- ↑ فلاح، مهدی، «حضانت اطفال در رویکرد فقهی و حقوقی»، ص۵-۷.
- ↑ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۳۷۳ق، ص۱۲۱۱؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۹.
- ↑ علی بن موسی الرضا(ع)، الفقه المنسوب للامام الرضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۳۳۶.
- ↑ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۴۰۳، ج۳، ص۲۱۶.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۷، ص۷۴-۷۵؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۶، ۴۹-۵۰.
- ↑ عیاشی، کتاب التفسیر، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۱۶۶.
- ↑ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۳۷۳ق، ج۲، ص۱۲۲۰.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۷، ص۷۴-۷۵.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۷، ص۷۶.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۷، ص۶۴؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۸.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۰.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۶۲۲.
- ↑ ابوداوود، سنن ابیداوود، ۱۴۱۰ق،، ج۱، ص۱۱۹.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۹.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۷.
- ↑ مسکویه، تهذیب الأخلاق، ۱۳۹۸ق، ص۶۸-۷۵؛ غزالی، احیاء علومالدین، دارالندوه، ج۲، ص۲۱۷-۲۱۸ و ج۳، ص۷۲-۷۴.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۳، ص۱۳۴.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۸۳.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۱.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۹.
- ↑ ابنماجه، سنن ابنماجه، ۱۳۷۳ق، ج۲، ص۸۹۰.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، چاپ محمد افندی، ج۷، ص۷۰ و ۷۵.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق،ج۶، ص۵.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۴۸ و ۵۰.
- ↑ نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۳۶۸.
- ↑ امام خمینی، تحریرالوسیله، دارالعلم، ج۲، ص۳۲۲-۳۲۳.
- ↑ سورهٔ نساء، آیهٔ ۷.
- ↑ سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۱.
- ↑ طوسی، التبیان، دار إحیاء التراث العربی، ۳۴۳-۳۴۵.
- ↑ نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۳۶۹.
یادداشت
- ↑ هر چند ممکن است فلسفه و حکمت استحباب سوراخ کردن گوش نوزاد(خواه پسر یا دختر) قابل فهم باشد؛ ولی این انتظار که بتوان دلیل قانع کنندهای برای همه اقامه شود دور از ذهن است. صاحب جواهر تصریح دارد که برای استحباب این کار روایت داریم و هرگونه تردید و وسوسه و مانند آن اجتهاد در برابر نص( روایت) است که قابل قبول نیست. «فما وقع من بعض العامة من الوسوسة فی ذلک باعتبار ما فیه من الإیذاء ، والتألیم اجتهاد فی مقابلة النص.» ترجمه: آنچه در میان برخی از عامه است که در این کار تردید افکندهاند که موجب اذیت و آزار میشود به نوعی اجتهاد در مقابل نص (روایات) است. نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۲۶۳.
منابع
- نهج البلاغه، ترجمه: سید جعفر شهیدی.
- ابوداوود، سلیمان بن اشعث، سنن ابیداوود، بیروت، چاپ سعید محمد لحام، ۱۴۱۰ق.
- ابنابیجمهور، عوالیاللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدّینیة، چاپ مجتبی عراقی، قم ۱۴۰۳ـ۱۴۰۵/ ۱۹۸۳ـ۱۹۸۵.
- ابنبابویه، عیون اخبارالرضا، چاپ مهدی لاجوردی، قم، ۱۳۶۳ش.
- ابنعربی مالکی، احکام القرآن، چاپ علیمحمد بجاوی، حلب ۱۳۷۶ـ۱۳۷۸، ۱۹۵۷ـ۱۹۵۹، چاپ افست بیروت، بیتا.
- ابنماجه، سنن ابنماجة، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی، قاهره ۱۳۷۳/ ۱۹۵۴ [، چاپ افست، بیروت، بیتا.
- امام خمینی، تحریرالوسیلة، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، بیتا.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، استانبول، چاپ محمد ذهنیافندی، ۱۴۰۱ق.
- ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، بیروت، چاپ عبدالرحمان محمد عثمان، ۱۴۰۳ق.
- «توصیههای کاربردی به خانمهای باردار»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ نشر: ۲۸ تیر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- «حقوق نوزاد»، حدیث نت، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- حلّی، ابنفهد، عدّة الداعی و نجاح الساعی، قم، مکتبة الوجدانی، بیتا.
- «خط قرمزهای قرآن و حدیث برای مادران باردار»، وبگاه مشرق، تاریخ نشر: ۶ خرداد ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۲ش.
- سیوطی، عبدالرحمان، الجامع الصغیر فی احادیث البشیر النذیر، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، ۱۴۰۱ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، الامالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن على، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق و مصحح: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: علی اکبرغفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه: شیخ آقابزرگ تهرانی، تحقیق: احمد قصیرعاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، محقق و مصحح: سید محمدتقی، کشفی، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، نجف، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، ۱۳۸۶ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ق.
- عیاشی، محمد بن مسعود، کتاب التفسیر، قم، چاپ هاشم رسولی محلاتی، ۱۳۸۰ش.
- علی بن موسی (امام هشتم)، الفقه المنسوب للامام الرضا(ع)، مشهد، مؤسسة آلالبیت، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- غزالی، محمد بن محمد، احیاء علومالدین، بیروت، دارالندوة الجدیدة، بیتا.
- فلاح، مهدی، «حضانت اطفال در رویکرد فقهی و حقوقی»، در مجله انسانپژوهی دینی، شمارهٔ ۲۸، پاییز و زمستان ۱۳۸۴ش.
- فلسفی، محمدتقی، کودک از نظر وراثت و تربیت، تهران ۱۳۴۳ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- ٰکلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به تحقیق علیاکبر غفاری، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، قم، مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، مجله فقه اهل بیت(ع)، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع) ۱۳۷۴ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محقق حلّی، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، محقق و مصحح: بقال، عبد الحسین محمد علی، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- مسکویه، احمد بن محمد، تهذیب الأخلاق و تطهیر الأعراق، بیروت، چاپ حسن تمیم، ۱۳۹۸ق.
- مسلم بن حجاج، الجامع الصحیح، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- مغنیه، محمدجواد، تفسیر کاشف، قم، دار الکتاب الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- موسوی عاملی، محمد بن علی، نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- نیشابوری، محمد بن حسن، روضة الواعظین، نجف، بینا، ۱۳۸۶ق.
- وزیری فرد، سید محمدجواد، قرایی، تکتم، «بررسی حقوق فرزند بر والدین و ارتباط این حقوق با تربیت و تأدیب وی»، نخستین کنفرانس بین المللی هزاره سوم و علوم انسانی، ۱۳۹۵ش.
پیوند به بیرون
- مقاله حق فرزندان در دانشنامه جهان اسلام
- مقاله حقوق کودک در دانشنامه جهان اسلام
- «بررسی حقوق فرزند بر والدین و ارتباط این حقوق با تربیت و تأدیب وی»