ربا

رِبا، سود و پول اضافه از اصل مقدار قرض که طلبکار بابت طلب خود می‌گیرد. قرآن پرداخت و دریافت این سود را جرم و حرام دانسته است تا آنجا که گفته می‌شود، رباخوار کسی است که به جنگ خدا و پیامبر (ص) رفته است. این واژه هفت مرتبه در قرآن تکرار شده است. روایات، ربادهنده و رباخوار را ملعون می‌دانند و آنها را مانند کسی دانسته‌اند که با محارم خود زنا کرده است. مورخین نقل می‌کنند منکَر بودن ربا پیش از اسلام نیز سابقه‌ای طولانی در ادیان و دوره‌های مختلف، مانند دین یهود،‌ برهمایی، دوران مصر باستان و در نگاه فیلسوفان یونان قدیم مانند افلاطون و ارسطو و دیگرانی داشته است. در دهه‌های اخیر برای جلوگیری از این نوع معامله، برخی علما نظریه‌های مانند بانکداری اسلامی یا بانکداری بدون ربا را مطرح کردند.

مفهوم

ربا، سود و پول اضافه از اصل مقدار قرض است. این سود در منابع اسلامی جرم و حرام شناخته می‌شود. واژه ربا به معنای رشد، نموداشتن و زیادشدن است.علامه طباطبایی در المیزان می‌گوید خداوند در قرآن درباره این مفهوم شدتى به كار برده كه درباره هيچ يک از فروع دين اين شدت را به كار نبرده است.

به نقل از کتب تاریخ، منکر بودن این مفهوم، پیش از اسلام سابقه‌ای طولانی در ادیان و دوره‌های مختلف مانند دین یهود،‌ برهمایی، دوران مصر باستان، فیلسوفان یونان قدیم مانند افلاطون، ارسطو و دیگرانی داشته است. آوردند هر چند تعالیم عیسی (ع) کمتر شامل احکام بوده اما در این میان ربا را امری ناپسند می‌شماردند.

جنگ با خدا

قرآن نقل می‌کند، ربا در عصر جاهلی درعربستان،‌ به ویژه در مراکز مهم تجاری آن مانند مکه،‌ طائف و یثرب، متداول بوده است. آیه ۲۷۵ سوره بقره از زبان مشرکان به مساله ربا در بین عرب جاهلی اشاره کرده است که آنها خرید وفروش و ربا را مانند یکدیگر می‌دانستند. از طرف دیگر آيه ۱۶۱ سوره نساء یکی از مصادیق نافرمانی یهود را، ربا خواری دانسته است. و درباره رباخواری مسیحیت آورده‌اند که یکی از مواد پیمانی که پیامبر(ص)‌ با مسیحیت نجران، شرط کرد بحث پرهیز از رباخواری آنان بود.

برخی نقل می‌کنند حساسیت خداوند در قرآن درباره مساله ربا به اندازه‌ای است که خداوند، رباخوار را کسی می‌داند که به جنگ خدا و پیامبر(ص) رفته است.این واژه هفت مرتبه در قرآن تکرار شده است.

رباخوار مانند زناکار

نقل می‌کنند ربا و رباخواری در روایات مورد نکوهش قرار گرفته است. در این روایات رباخوار،‌ ربادهنده و کسانی را که در این کار مشارکت می‌کنند را مورد لعن قرار داده و آوردند که آنها به منزله کسی هستند که با محارم خود زنا کرده‌اند.

مجازات رباخواری

امروزه قانون مجازات اسلامی، ماده ۵۹۵، ربا را جرم و برای آن مجازات در نظر گرفته است. کسانی اعم از ربا دهنده، ربا گیرنده و واسطۀ بین آنها علاوه بر برگرداندن مال اضافه به صاحب مال، به شش ماه تا سه سال حبس، ۷۴ ضربه شلاق و همچنین معادل مورد ربا به عنوان جزای نقدی محکوم می‌شوند.

علل تحریم ربا

برای حرمت ربا دلایلی ذکر کرده‌اند از جمله:

• تصریح آیات و رویات اسلامی.
• تباهی اموال و ثروت‌ها.
• گرایش به سود جویی و ظلم به دیگران.
• از بین رفتن فعالیت‌های اقتصادی سالم.
• تضعيف عواطف انسانى و کارهای نیک مانند قرض.

اقسام ربا

در منابع فقهی برای ربا اقسامی از جمله ربای معاملی و ربای قرضی بیان شده است.

• ربای معاملی: معامله نقدین، یعنی درهم در برابر درهم یا دینار در برابر دینار با زیادی یک طرف که حرام است. گفتنی است معامله نقدین بدون زیادی یکی بر دیگری به صورت نسیه نیز ربا محسوب می‌گردد.

• ربای قرضی: در قرض به نفع وام دهنده، شرط زیاده بر مقدار وام شود؛ خواه هنگام قرض دادن به آن تصریح گردد یا قرض بر آن بنا نهاده شود.

ربای حلال

مبلغ اضافه‌ای که قرض گیرنده به دلخواه خود، در زمان بازپس دادن بدهی به قرض دهنده می دهد. طبق نظر فقها شیعه و اهل سنت، در چند مورد دریافت و یا پرداخت ربا جایز و اصلا ربای مورد تحریم بر آنها صدق نمی‌کند.

موارد ربای حلال:

• زن وشوهر
• پدر و فرزند
• ربای میان مالک و برده

• میان مسلمان و کافر حربی (کافری که در پناه اسلام نیست )

بانکداری بدون ربا

پس از گسترش بانک ها و ارتقای نقش آنها در اقتصاد، به تدریج نظام بانکی در کشورهای اسلامی هم که غالبا زیر نظر مستقیم با غیر مستقیم کشورهای غربی بودند استقرار یافت و از آن رو که این بانک‌ها شعبه بانک‌های غربی بودند یا امتیاز بانک‌ها بیشتر در اختیار غربی‌ها بود و تا حدودی گرفتن و دادن بهره بانکی مشروعیت یافت.

برخلاف این که برخی عالمان، نظام جدید بانکداری را پذیرفته بودند اما برخی علما با این دیدگاه مخالفت کردند و هر گونه سود بانکی را ربا و حرام دانستند؛ بر همین اساس علمایی همچون سید محمد باقر صدر، سید محمد حسینی بهشتی و دیگران به فکر تاسیس نظام بانکداری بدون ربا افتادند.

بانکداری اسلامی

بانکداری اسلامی و دریافت نقدینگی بر چهار صورت است از جمله:

• حساب قرض الحسنه جاری؛
• حساب پس انداز؛
• سرمایه گذاری کوتاه مدت و بلند مدت.

بانک با دو عقد معین قرض و وکالت، نقدينگى را از سرمايه‌گذاران جهت قراردادهایی مانند مشاركت، مضاربه، اجاره به شرط‍‌ تمليک و غیره، به بانک سپرده مى‌کند تا بانک به وكالت از سرمايه‌گذار در امور توافق شده به فعاليت اقتصادى بپردازد و سود حاصل را به صاحبان سرمايه پرداخت كند.

اما عواملی را که بر کارکرد نظام بانکی و ربوی شدن آنها تاثیرگذار بوده است، معرفی می‌کنند از جمله شرایط اقتصادی رکودی و تورمی، ضعف شدید در آموزش بانکداری اسلامی به کارمندان، نارسایی‌های فقهی وحقوقی در قانون و مسائل دیگر.

جستارهای وابسته

• معاملات
• مضاربه

منابع

• شفیعی مازندرانی، محمد، وام و ربا در نگرش اسلامی، مشهد، آستان قدس رضوی، ١٣٧٩ش.
• صدر، محمدباقر، بانک بدون ربا، ترجمه زنجانی، مرتضی، نشر فرهنگ سبز، ١٣٨٩ ش.
• طباطبایى، سیدمحمد حسین، ترجمه تفسیر المیزان‏، قم، جامعه مدرسین حوزه قم‏،چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق‏.
• مكارم شيرازى، ناصر، ربا و بانكدارى اسلامى، قم، نشرمدرسه الامام على بن ابى طالب ( ع)، چاپ اول،١٣٨۰ش.
• مکارم شيرازى ناصر، تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامية، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، بررسی طرق فرار از ربا، قم، نشر مدرسة الإمام علي بن أبي طالب (ع)، ١٣٨۵ش.
• نجفی، شیخ محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۶۲-۱۳۶۹ش.
• هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، قم، مرکز دایرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۲ش.
• هاشمی، سید رضا، «ربا»، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی،‌ ۱۳۹۳ش.

پیوند به بیرون

ربا و بانكدارى اسلامى‌