مالکیت معنوی
مالکیت معنوی یا مالکیت فکری و یا حقوق معنوی از مسائل مستحدثه فقهی[۱] به حق بهره‌برداری از فکر، اختراع و تولید اثر برای صاحب آن اطلاق می‌شود.[۲] برخی نیز ارزش اقتصادی و قابلیت داد و ستد را به این حقوق افزوده‌اند.[۳] حقوق مالکیت فکری به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود: مالکیت صنعتی و حق انحصاری اثر، که مربوط به پدیدآورندگان آثار ادبی و هنری است.[۴]
اداره کل مالکیت فکری ایران اهمیت قوانین مالکیت فکری را در دو زمینه می‌داند: ۱) حفظ حقوق معنوی و اقتصادی خالقان آثار، ۲) ترویج خلاقیت و تشویق تجارت منصفانه.[۵] این سازمان معتقد است که حمایت از حقوق معنوی باعث انگیزه برای نوآوری، کشف روش‌های کم‌هزینه تولید و توزیع، و ارتقاء تکنولوژی می‌شود.[۶]
فقیهان شیعه در مشروعیت حق مالکیت فکری و معنوی اختلاف نظر دارند. برخی با استناد به صدق عنوان سرقت بر کپی‌برداری اموال معنوی و اختراعات،[۷] و همچنین به سیره عقلا، عموم «أوفوا بالعقود» و قواعدی مانند «لاضرر»، معتقد به حرمت این کار شده‌اند.[۸] در مقابل، گروهی دیگر با استناد به آیه ۱۵۹ سوره بقره، قاعده تسلیط، اصل برائت و عدم منع از سوی شارع، این کار را جایز می‌دانند.[۹]
ناصر مکارم شیرازی و سید محمدصادق روحانی از فقیهانی هستند که با حق مالکیت معنوی موافقند.[۱۰] مکارم شیرازی حق چاپ و اختراع را حق شرعی و قانونی می‌داند و معتقد است عرف این حقوق را جزو ملکیت فردی صاحب اثر می‌داند و سلب آن را ظلم و موجب ضمان می‌داند.[۱۱] در مقابل، امام خمینی و لطف‌الله صافی برای حقوق فکری و معنوی مالیت قائل نیستند. امام خمینی معتقد است که خریدار کتاب می‌تواند از آن هر استفاده‌ای کند، حتی کپی‌برداری، و در مورد ثبت اختراع نیز نمی‌توان مردم را از تقلید آن منع کرد.[۱۲] لطف‌الله صافی معتقد است که در حقوق مالکیت معنوی، بین خریدار و فروشنده عقدی صورت نگرفته که مراعات آن لازم باشد.[۱۳] احمد مطهری ساوجی، نویسنده کتاب مستند تحریر الوسیله، نیز بر این باور است که فطرت بشر با تقلید و کپی‌برداری سازگار است و هیچ منعی از شارع در این زمینه وجود ندارد.[۱۴]
پانویس
- ↑ اسماعیل‌زاده، «بررسی حقوق مالکیت معنوی در صنعت نشر از دیدگاه اسلام با تاکید بر نشر دیجیتال»، ص۹۴.
- ↑ عالمی، خراسانی، سرقت و مالکیت فکری در فقه اهل بیت (ع)، ص۴.
- ↑ سرقت و مالکیت فکری در فقه اهل‌بیت(ع)، ص۴.
- ↑ «حقوق مالکیت فکری»، وبسایت اداره کل مالکیت فکری.
- ↑ «حقوق مالکیت فکری»، وبسایت اداره کل مالکیت فکری.
- ↑ «حقوق مالکیت فکری»، وبسایت اداره کل مالکیت فکری.
- ↑ خراسانی، عالمی، سرقت و مالکیت فکری در فقه اهل‌بیت(ع)، ص۱۴.
- ↑ گیاهپور، «مبانی فقهی حقوق مالکیت معنوی»، ص۴۲-۴۵.
- ↑ گیاهپور، «مبانی فقهی حقوق مالکیت معنوی»، ص۳۸-۴۲؛ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۶۲۵.
- ↑ روحانی، مسائل مستحدثه، ۱۴۱۴ق، ص۲۲۵؛ مکارم شیرازی، «حکم شرعی مالکیت فکری و دلیل حق بودن آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.
- ↑ مکارم شیرازی، «حکم شرعی مالکیت فکری و دلیل حق بودن آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۶۲۵.
- ↑ صافی گلپایگانی، «استفتائات و نظریات»، ص۲۴۱.
- ↑ مطهری، مستند تحریر الوسیله، ۴۱۴۳ق، ص۱۸۶-۱۸۹.
منابع
- اسماعیل‌زاده، محمد، «بررسی حقوق مالکیت معنوی در صنعت نشر از دیدگاه اسلام با تاکید بر نشر دیجیتال»، فصلنامه کتاب مهر، شماره ۶، تابستان ۱۳۹۱ش.
- «حقوق مالکیت فکری»، وبسایت اداره کل مالکیت فکری، تاریخ بازدید: ۱۰ آبان ۱۴۰۴ش.
- خراسانی، علی‌محمد، عالمی، عبدالرئوف، «سرقت و مالکیت فکری در فقه اهل‌بیت(ع)»، فصلنامه مطالعات فقه امامیه، شماره ۱۴، تابستان ۱۳۹۹ق.
- خمینی، سید روح‌الله، تحریر الوسیله، انتشارات اسماعلیان، قم، ۱۴۱۴ق.
- صافی گلپایگانی، لطف‌الله، «استفتائات و نظریات»، فصلنامه رهنمون، مدرسه عالی شهید مطهری، شماره ۲ و ۳، ۱۴۳۴ش.
- گیاهپور، هادی، «مبانی فقهی حقوق مالکیت معنوی»، پویش در آموزش علوم انسانی، شماره ۵، ۱۳۹۵ش.
- مطهری، احمد، مستند تحریر الوسیله، قم، چاپخانه خیام، ۱۴۳۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، «حکم شرعی مالکیت فکری و دلیل حق بودن آن»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۱۰ آبان ۱۴۰۴ش.
- روحانی، سید محمدصادق، مسائل مستحدثه، قم، مؤسسه دارالکتاب، چاپ چهارم، ۱۴۱۴ق.