استعمال دخانیات
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
اِستعمال دخانیات یا شُرب توتون، به معنای استنشاق دود ناشی از سوزاندن توتون یا تنباکو با وسایلی همچون سیگار، قلیان، چپق یا پیپ است. فقیهان مسلمان درباره حکم شرعی آن اختلاف نظر دارند. برخی مانند شیخ حر عاملی و ناصر مکارم شیرازی به دلیل زیانآور بودن، استعمال دخانیات را حرام دانستهاند، و گروهی دیگر با استناد به اصل برائت و قاعده حلیت، جواز آن را پذیرفتهاند.
به فتوای فقیهان، بنا بر احتیاط واجب، روزهدار باید از استعمال دخانیات خودداری کند. برخی فقها، مانند سید موسی شبیری زنجانی، کشیدن سیگار در ماه رمضان، در صورتی که بیاحترامی به روزه محسوب شود، جایز نمیدانند. همچنین سید علی سیستانی، استعمال سیگار در اماکن عمومی یا اموال دیگران بدون رضایت آنان را ممنوع میداند. در ایران نیز استعمال دخانیات در اماکن عمومی سرپوشیده ممنوع است.
مفهومشناسی و جایگاه
استعمال دخانیات یا شُرب توتون، به معنای استنشاق دود ناشی از سوزاندن توتون یا تنباکو با وسایلی مانند سیگار، قلیان، چپق یا پیپ است.[۱] هر نوع استفاده از توتون و تنباکو، چه به صورت سیگار و چه غیر آن، دخانیات نامیده میشود.[۲]
موضوع استعمال دخانیان در ابواب فقهی نماز و روزه و نیز در مسائل مستحدثه مطرح شده[۳] و فقیهان درباره حکم شرعی و خریدوفروش آن بحث کردهاند.[۴] یکی از مثالهایی که برای اصل برائت مطرح میشود، شرب تتون یا استعمال دخانیات است.[۵]
تاریخچه ورود به کشورهای اسلامی
گفته میشود نخستینبار دخانیات از کشورهای غربی در اواخر قرن دهم هجری وارد کشورهای اسلامی شد.[۶] توتون و تنباکو به ترتیب ابتدا به ترکیه (۱۶۰۵م)، سپس به دمشق (۱۶۰۶م)، و بعد به حجاز و مصر (۱۶۰۱م) وارد گردید.[۷] ورود آن به ایران نیز از اوایل قرن ۱۱ هجری گزارش شده است.[۸] با رواج استعمال دخانیات در میان مسلمانان، فقها به بررسی حکم شرعی آن پرداختند.[۹]
فتوای تحریم استعمال تتون و تنباکو
فتوای میرزای شیرازی در سال ۱۳۰۹ق در واکنش به اعطای امتیاز انحصاری توتون و تنباکو به کمپانی رژی انگلیسی به صادر شد و قرارداد مذکور فسخ شد.[۱۰] متن فتوا به این شرح بود: «الیوم استعمال توتون و تنباکو بِأی نَحوٍ کان در حکم محاربه با امام زمان(عج) است.»[۱۱]
حکم استعمال دخانیات
فقها درباره استعمال دخانیات اختلاف نظر دارند:
حرمت استعمال دخانیات
گروهی از فقها آن را حرام میدانند؛ بهطور مثال، به فتوای سیدعلی سیستانی، استعمال مواد مخدر، سیگار و قلیان در صورتی که زیان جدی داشته باشد، حرام است[۱۲]و برخی دیگر از فقهای شیعه مانند حر عاملی و ناصر مکارم شیرازی حرمت را مطلق اعلام کردهاند.[۱۳] حر عاملی در کتاب الفوائد الطوسیة، ۱۲ دلیل برای حرمت آورده،[۱۴] از جمله روایتی از امام صادق(ع)[۱۵] که ضرر چیزی را علت حرمت آن معرفی میکند.[۱۶] مکارم شیرازی نیز به دلیل ضررهای سیگار و دخانیات، آن را مشمول قاعده لاضر و حرام میداند.[۱۷] گروهی از فقهای حنفیه، مالکیه، شافعیه، حنابله و مفتی وهابی عربستان نیز به حرمت آن فتوا دادهاند.[۱۸]
همچنین برخی فقها معتقدند که طبق آیه «يُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ»،[۱۹] خداوند ناپاک را حرام کرده و دخانیات یکی از آنها است.[۲۰] همچنین گفتهاند همچنین استعمال دخانیات به دلیل ایجاد بیماریهای متعدد، نوعی افکندن خود در هلاکت است که خداوند در آیه تهلکه نهی کرده است.[۲۱]
جایزبودن استعمال دخانیات
برخی فقها جواز استعمال دخانیات را پذیرفتهاند و دلایل مختلفی برای آن ارائه کردهاند؛ از جمله اینکه ضرر دخانیات مطلق نیست و بسته به افراد، مزاجها و زمانها متفاوت است و بنابراین نمیتوان آن را در همه موارد حرام دانست.[۲۲] همچنین با استناد به آیات قرآن مانند «كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا»[۲۳] معتقدند هر آنچه از زمین میروید، حلال و پاکیزه است، مگر نص یا دلیل خاصی بر حرمت آن وارد شده باشد؛ بنابراین توتون و تنباکو حلال محسوب میشوند.[۲۴] علاوه بر این، برای حرمت استعمال دخانیات نصی وارد نشده و فقها با استناد به قاعده حلیت بر حلال بودن هر آنچه نصی بر حرمت آن نیست اجماع دارند.[۲۵] محمد بن علی شوکانی، عالم زیدی، و برخی فقهای اهلسنت نیز برای اثبات جواز استعمال دخانیات به این قاعده استناد کردهاند.[۲۶] برخی فقهای اهلسنت نیز به کراهت آن فتوا دادهاند.[۲۷]
حکم استعمال دخانیات برای روزهدار
فقها احتیاط واجب میدانند که روزهدار از دود انواع دخانیات و مواد مخدر که از راه بینی یا زیر زبان جذب میشود، خودداری کند.[۲۸] به فتوای سید موسی شبیری زنجانی استعمال آشکار دخانیات در ماه رمضان، بهگونهای که بیاحترامی به روزه باشد، جایز نیست و در صورت تخلف، روزه باید قضا شود.[۲۹]
استعمال دخانیات در اماکن عمومی
بنا به نظر برخی فقها مانند سیدعلی سیستانی، بر اساس نظر برخی فقها مانند سید علی سیستانی، استعمال سیگار یا قلیان در اماکن عمومی یا ملک دیگران بدون رضایت صاحب آن جایز نیست، خصوصاً اگر باعث ضرر دیگران شود.[۳۰]
در ایران، طبق آییننامه «ممنوعیت استعمال و عرضه سیگار و سایر مواد دخانی در اماکن عمومی» مصوب ۱۳۷۶ش، استعمال هر نوع دخانیات در اماکن عمومی مسقف ممنوع است.[۳۱]
تکنگاری
کتاب «سیگار، پدیده مرگبار عصر ما» به بررسی حرمت استعمال دخانیات میپردازد و مشتمل تقریر مباحث ناصر مکارم شیرازی است که در ضمن درس خارج فقه، در سال ۱۳۸۴ش، ارائه کرده است.[۳۲]
پانویس
- ↑ الطیار و دیگران، الفقه المیسر، ۱۴۳۳ق، ج۱۳، ص۴۴؛ عقیق، الاحكام الفقهیة المتعلقة بالتدخین، دار المیمان، ص۱۹.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۵۸۶.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۵۸۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ۱۴۲۳ق، ص۲۲۴؛ الطیار و دیگران، الفقه المیسر، ۱۴۳۳ق، ج۱۳، ص۴۴؛ عقیق، الاحكام الفقهیة المتعلقة بالتدخین، دار المیمان، ص۱۹؛ جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۱۰۹-۱۱۰.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به شیخ انصاری، فرائد الاصول، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۱۱-۱۲؛ سبحانی، الموجز فی اصول الفقه، ۱۴۲۹ق، ص۱۸۰.
- ↑ عبد السلام الطویلة، فقه الاشربة و حدها، ۱۴۰۶ق، ص۴۳۶.
- ↑ عتیق، الاحکام الفقهیة المتعلقة بالتدخین، دار المیمان، ص۲۴-۲۵.
- ↑ فتحاللهپور، «دخانیات»، ص۳۸۹.
- ↑ رحیمی، «بررسی آیات فقهی در حلیت یا حرمت استعمال دخانیات در نگاه فریقین»، ص۷۰.
- ↑ اصفهانی کربلایی، تاریخ دخانیه، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۷-۱۱۸.
- ↑ اصفهانی کربلایی، تاریخ دخانیه، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۸.
- ↑ سیستانی، «توضیح المسائل جامع»، سایت دفتر رسمی مرجع عالیقدر آقای سیدعلی حسینی سیستانی.
- ↑ حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ص۲۲۴؛ علیاننژادی، سیگار پدیده مرگبار عصر ما، مدرسة الامام علی ابن ابی الطالب، ص۶.
- ↑ حر عاملی، فوائد الطوسیة، ۱۴۲۳ق، ص۲۲۴-۲۲۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۴۲.
- ↑ حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ۱۴۲۳ق، ص۲۲۴.
- ↑ علیان نژادی، سیگار پدیده مرگبار عصر ما، ۱۳۸۶ش، ص۱۳.
- ↑ جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۱۰۲؛ الموسوعة الفقهیة، «حكمُ شرب التبغِ (الدخان)»، سایت الدرر السنیة.
- ↑ سوره اعراف، آیه ۱۵۷.
- ↑ حر عاملی، الفوائد الطوسیة، ۱۴۲۳ق، ص۲۲۴؛ طیار و دیگران، الفقه المیسر، ۱۴۳۳ق، ج۱۳، ص۴۴؛ عتیق، الاحکام الفقهیة المتعلقة بالتدخین، دار المیمان، ص۵۵.
- ↑ طیار و دیگران، الفقه المیسر، ۱۴۳۳ق، ج۱۳، ص۴۴؛ عتیق، الاحکام الفقهیة المتعلقة بالتدخین، دار المیمان، ص۵۴.
- ↑ جزایری، الانوار النعمانیة، ۱۴۲۹ق، ج۴، ص۴۴؛ جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة، الکویتیة، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۱۰۶.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۶۸.
- ↑ شوکانی، ارشاد السائل، ۱۳۴۸ق، ص۵۱؛ جزایری، الانوار النعمانیة، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۴۴.
- ↑ جزایری، الانوار النعمانیة، ۱۴۲۹ق، ج۴، ص۴۴.
- ↑ شوکانی، رسالة ارشاد السائل، ۱۳۴۸ق، ص۵۰-۵۱؛ کرمی حنبلی، تحقيق البرهان في شان الدخان، ۱۴۲۱ق، ص۵۹.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به موسوعة الفقهیة الکویتیة، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۱۰۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به خویی، توضیح المسائل، ۱۴۱۳ق، ص۲۷۶؛ سیستانی، توضیح المسائل، ۱۴۱۵ق، ص۳۳۵؛ اصولی و بنیهاشمی خمینی، رساله توضیح المسائل (مراجع)، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج۱، ص۹۷۴.
- ↑ شبیری زنجانی، توضیح المسائل، ۱۳۸۸ش، ص۳۳۴.
- ↑ سیستانی، «توضیح المسائل جامع»، سایت دفتر رسمی مرجع عالیقدر آقای سیدعلی حسینی سیستانی.
- ↑ «آیین نامه ممنوعیت استعمال و عرضه سیگار و سایر مواد دخانی در اماکن عمومی»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
- ↑ علیاننژادی، سیگار، پدیده مرگبار عصر ما، ۱۳۸۶ش، ص۷.
منابع
- «آییننامه ممنوعیت استعمال و عرضه سیگار و سایر مواد دخانی در اماکن عمومی»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۳ش.
- اصولی، احسان و محمدحسن بنی هاشمی خمینی، رساله توضیح المسائل (مراجع)، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، بیتا.
- الموسوعة الفقهیة، «حكمُ شرب التبغِ (الدخان)»، سایت الدرر السنیة، تاریخ بازدید: ۲۷ مهر ۱۴۰۳ق.
- جزایری، سید نعمتالله، الانوار النعمانیة، بیروت، دار القارئ، ۱۴۲۹ق.
- جمعی از نویسندگان، الموسوعة الفقهیة الکویتیة، کویت، وزارة الأوقاف و الشؤون الاسلامیة، ۱۴۱۴ق.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، الفوائد الطوسیة، قم، انتشارات محلاتی، ۱۴۲۳ق.
- رحیمی، مرتضی، «بررسی آیات فقهی در حلیت یا حرمت استعمال دخانیات در نگاه فریقین»، پژوهشنامه حلال، شماره ۱، اسفند ۱۳۹۷ش.
- سیستانی، سیدعلی، «توضیح المسائل جامع»، سایت دفتر رسمی مرجع عالیقدر آقای سیدعلی حسینی سیستانی، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۳ش.
- شوکانی، محمد، ارشاد السائل الی دلائل المسائل، بیجا، بینا، ۱۳۴۸ق.
- شیخ انصاری، مرتضی، فرائد الاصول، قم، مجمع الفكر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- طیار، عبدالله بن محمد و دیگران، الفقه المیسر، ریاض، بینا، ۱۴۳۳ق.
- عبد السلام الطویلة، عبدالوهاب، فقه الاشربة و حدها، قاهره، دار السلام، ۱۴۰۶ق.
- عقیق، احمد بن محمد، الاحكام الفقهیة المتعلقة بالتدخین، ریاض، دار المیمان، بیتا.
- علیاننژادی، ابوالقاسم، سیگار پدیده مرگبار عصر ما، قم، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع)، ۱۳۸۶ش.
- فتحاللهپور، پرویز، «دخانیات؛ گیاهشناسی، تاریخ و کاربرد»، در دانشنامه جهان اسلام، جلد ۱۷، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۱ش.
- کرمی حنبلی، مرعی بن یوسف، تحقيق البرهان في شان الدخان الذي يشربه الناس الآن، بیروت، دار ابنحزم، ۱۴۲۱ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح محمد آخوندی و علیاکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.