شبیهسازی انسان
 | این نوشتار با رویکرد فقهی نوشته شده است. برای آگاهی بیشتر و سویههای دیگر موضوع به منابع دیگر مراجعه کنید. |
شبیهسازی انسان یا تولید مثل انسان، به فرایند تولید اعضای بدن و یا تولید بدن کامل یک انسان گفته میشود. شبیهسازی انسان از مسائل نوظهور فقهی است. برای شبیهسازی، محاسن و معایبی ذکر شده که در ارزیابی احکام آن مؤثر شمرده شده است. کمک به باروری زوجهای نابارور، پیشگری از بروز بیماریهای ژنتیکی و سرطانی و حل مشكل کمبود اعضای بدن برای پیوند اعضا از مزایای شبیهسازی و ایجاد انسانهای بیهویت، نابودی خانواده و سنت ازدواج را از معایب آن برشمردهاند.
دیدگاههای مختلفی درباره حکم فقهی شبیهسازی انسان وجود دارد. فقیهانی چون سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، سید علی سیستانی و سید محمدحسین فضلالله شبیهسازی را جایز میدانند. محمدمهدی شمسالدین انجام این عمل را به جهت دخالت در کار خدا و خلفت حرام شمرده است.
از نظر فقیهانی همچون میرزا جواد تبریزی، ناصر مکارم شیرازی و سید کاظم حائری، شبیهسازى انسان به خودی خود جایز است؛ ولی به دلیل ایجاد پیامدهای اخلاقی و اجتماعیِ آن، قائل به حرمت ثانوی حرام است. فقیهانی مانند محمدابراهیم جناتی شبیهسازی را بهصورت فردی و در موارد خاص جایز میدانند؛ ولی معتقدند اگر به صورت گسترده انجام شود، باعث اختلال در نظام جامعه میشود. بنابراین انجام آن در دامنه وسیع جایز نیست.
جایگاه و اهمیت
شبیهسازی انسان یکی از مسائل مستحدثه و نوظهور در حوزه فقه به شمار میرود.[۱] وقوع شبیهسازی حیوانی در سال ۱۹۹۷م و اعلام خبر تولد نخستین انسان شبیهسازی شده به نام حوا در سال ۲۰۰۲م، چالش جدیدی پیش روی عالمان ادیان نهاد و آنها را به اعلام حکم دین درباره این پدیده واداشت.[۲] با انتشار خبر تولد نخستین انسان شبیهسازی شده، اندیشمندان و فقهای اهل سنت مواجهه سلبی با این پدیده داشتند و حتی آن را در حکم محاربه و افساد فی الارض دانستند.[۳] در مقابل، عالمان شیعه با رویکردی ملایمتر،[۴] دیدگاههای مختلف و متعددی در پاسخ به این مسئله ارائه کردند.[۵]
شبیهسازی سؤالات متعددی را فراروی فقها و اندیشمدان مذهبی قرار داده است؛ از جمله اینکه آیا شبیهسازی جایز است؟ آیا این فرایند به تغییر و دخالت در خلقت خدا منجر نخواهد شد؟ آثار شبیهسازی بر خانواده و کودک چيست؟ فرزندی که از طریق شبیهسازی متولد میشود چه حکمی دارد؟ این کودک با چه کسانی محرم یا نامحرم است؟ وضعیت ارث انسان شبیهسازی شده چگونه خواهد بود؟ نفقه و حضانت چنین انسانی با کیست؟ آیا شبیهسازی منجر به اختلاط انساب نخواهد شد؟ اگر کسی او را به قتل برساند آیا قصاص و دیه دارد؟ و ... .[۶]
چیستی
شبیهسازی (به عربی: الاستنساخ و به انگلیسی cloning) فرایند تکثیر و تولید گروهی از سلولها، مولکولها یا موجودات زنده است که همگی از نظر ژنتیکی مشابه باشند و طی آن موجودات زنده بدون آمیزش جنسی تولید میشوند.[۷] شبیهسازی تفاوت اساسی با سایر روشهای تولید مثل دارد؛ زیرا فقط ژنهای یک فرد در تولد کودک دخالت دارد. در این روش ابتدا هسته سلول تخمک (که ۲۳ کروموزوم دارد) خارج میشود، سپس هسته یک سلول کامل (دارای ۴۶ کروموزوم) از فرد مورد نظر، به جای آن درون تخمک و در رحم زن قرار میگیرد تا مراحل باروری و تشکیل جنین ادامه یابد.[۸]
انواع
شبیهسازی را به دو نوع تقسیم کردهاند:
- شبیهسازی اعضا: در این نوع، سلولی از یک عضو بدن را تکثیر میکنند تا عضوی کامل ایجاد شود که برای معالجه همان عضو مورد استفاده قرار میگیرد.[۹] شبیهسازی درمانی به دلیل کارایی پزشکی و فواید آن با استقبال مواجه شده است.[۱۰]
- شبیهسازی جسدی یا انسانی: این نوع از شبیهسازی که به قصد تولید مثلِ بدن کامل یک انسان انجام میشود، روشهای متنوعی دارد.[۱۱] درباره این نوع از شبیهسازی بحثهای علمی زیادی میان اندیشمدان سراسر جهان، بهویژه میان فقهای شیعه و اهل سنت صورت گرفته است.[۱۲]
- شبیهسازی جنینی: در این نوع شبیهسازی، نطفهٔ منعقد شده در رحم زن را به دو یا چند جنین تقسیم میکنند.[۱۳] در این روش که به آن همزادسازی نیز گفته میشود، تولید مثل به صورت دوقلو یا چندقلوهای همسان انجام میشود.[۱۴]
آثار و پیامدها
برای شبیهسازی انسان، محاسن و معایبی برشمرده شده که در ارزیابی احکام این پدیده موثر است. به گفته برخی از پژوهشگران، مزایای زیر را برای شبیهسازی انسان برشمردهاند: کمک به باروری زوجهای نابارور، پیشگری از بروز بیماریهای ژنتیکی و سرطانی، حل مشكل کمبود اعضای بدن برای پیوند اعضا، تکثیر افراد نابغه و سرشناس، احيای خاطره بستگان فوت شده، اصلاح نسل انسان و... .[۱۵] در مقابل، معایب و نگرانیهایی نیز برای شبیهسازی شمرده شده که بیشتر از سوی علمای اهل سنت است؛ ازجمله از بین رفتن سنت تباین و تنوع بشر، بههمریختگی در توازن جنسیتی، ایجاد انسانهای بیهویت، نابودی خانواده و سنت ازدواج و ... . به این موارد برای مخالفت با پدیده شبیهسازی استناد شده است.[۱۶]
نظرگاه فقیهان درباره شبیهسازی کامل انسان
برای انجام عمل شبیهسازی کامل انسانی چند نظر از سوی فقهای شیعه ارائه شده است که جواز به صورت مطلق، جواز محدود، حرمت اولی و حرمت ثانوی از جمله این دیدگاهها است.[۱۷]
جواز شبیهسازی
به گزارش سید حسن اسلامی، پژوهشگر علوم اسلام، فقیهانی چون موسوی اردبیلی،[۱۸] سیستانی،[۱۹] فضلالله، خامنهای، طباطبایی حکیم،[۲۰] و موسوی سبزواری[۲۱] شبیهسازی را جایز دانستهاند. به باور این فقیهان، چون هیچ دلیل نقلی، عقلی و اجماعی بر حرمت شبیهسازی وجود ندارد، پس با استناد به اصل اباحه و قاعده حلیت میتوان این عمل را جایز دانست.[۲۲]
حرمت شبیهسازی به عنوان حکم اولی
به فتوای محمدمهدی شمسالدین، از فقهای لبنان، نیز عمل شبیهسازی حرام است؛ زیرا دخالت در کار خدا و تغییر در خلقت است.[۲۳]
حرمت شبیهسازی به صورت گسترده
به باور برخى از عالمان شیعه مانند مکارم شیرازی،[۲۴] حسینی حائری[۲۵] و یوسف صانعی[۲۶] شبیهسازى انسان به خودی خود، به استناد اصالة الاباحه جایز است؛ ولی انجام آن به مفاسد اجتنابناپذیری خواهد انجامید و پیامدهای اخلاقی و اجتماعی زیادی خواهد داشت. ازاینرو، براى پیشگیرى از این مفاسد، شبیهسازى انسانى به عنوان ثانوى حرام است. میرزا جواد تبریزی از مراجع تقلید شیعه، با استناد به دلائلی چون اختلال نظام و ایجاد هرج و مرج با از میان رفتن تباین و تنوع بشر[۲۷] و همچنین اختلاط نسبها،[۲۸] شبیهسازی را حرام میداند. محمدابراهیم جناتی شاهرودی، از فقهای شیعه، نیز انجام شبیهسازی در دامنه وسیع و گسترده را به دلیل داشتن پیامدهای غیرقابل اغماض دارای اشکال میداند.[۲۹]
وجود افراد همسان و همانند و دشوارى بازشناسى آنان از يكديگر در مواردی مانند ازدواج و معاملات و در نتیجه اختلال در نظم جامعه ازجمله مفاسد و خطرات شبیهسازی انسان به صورت گسترده بیان شده است.[۳۰]
تکنگاری
کتابهایی درباره شبیهسازی انسان منتشر شدهاند که برخی از آنها عبارتند از:
- شبیهسازی انسانی از دیدگاه آیین کاتولیک و اسلام اثر سید حسن اسلامی از جمله کتابهایی است که جوانب گوناگون پدیده شبیهسازی انسان را در هشت فصل بررسی کرده است؛ آشنایی اولیه با ژنتیک، راز تولید مثل، شبیهسازی و اطلاعات پیرامون آن، ساختار فرد و عوامل سازنده آن، شبیهسازی از منظر اخلاق پزشكی، شبیهسازی از نگاه ادیان الهی، بررسی دیدگاه موافقان و مخالفان شبیهسازی از مباحث كتاب هستند. این کتاب توسط مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب در سال ۱۳۸۶ش منتشر شد.
- شبیهسازی انسان در آینه فقه اثر سید محسن مرتضوی. این کتاب در چهار بخش به بررسی شبیهسازی انسان، شبیهسازی حیوانات، تولید اعضای بدن از طریق کاشت سلولهای بنیادی و همزادسازی انسان از دیدگاه فقه شیعه پرداخته است. این اثر توسط مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی در سال ۱۳۹۶ش منتشر شده است.
پانویس
- ↑ مکارم، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۳۱؛ سبحانی، «نقش زمان و مکان در استنباط»، ص۹۵.
- ↑ جواهری، «تقسیم جنینی و شبیهسازی»، ص۸۱؛ اسماعیلی، «شبیهسازی و پیامدهای فقهی،کلامی و اخلاقی آن»، ص۱۱۱.
- ↑ نورمحمدی، شبیهسازی انسان بیمها و امیدها، ۱۳۸۴ش، ص۸۱-۸۳؛ راضی و خلیفه، مطالعه تطبیقی شبیهسازی انسان از منظر فقه شیعه و اهل سنت»، ص ۲۸۲-۲۸۳.
- ↑ آزاد، «برخورد ملایم علمای شیعه با تکنولوژی «شبیهسازی انسانی»، سایت ایکنا.
- ↑ اسلامی، «شبيه سازى انسانى از ديدگاه شيعه؛ بررسى چهار ديدگاه»، ص۸.
- ↑ مکارم، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۳۱؛ تسخیری، «نگاهى به موضوع شبيه سازى انسان به كمك تكنولوژى جديد»، ص۶۳-۶۶.
- ↑ محمدی لائینی و همکاران، مروری بر محاسن و معایب شبیهسازی در انسان»، ص۱۷۷-۱۷۸؛ حسینزاده و چهکندی نژاد، «بررسی دیدگاههای فقه امامیه، فقهای عامه و حقوق موضوعه در زمینه شبیهسازی»، ص۵۲.
- ↑ نورمحمدی، شبیهسازی انسان بیمها و امیدها، ۱۳۸۴ش، ص۳۴؛ حسینزاده و چهکندی نژاد، «بررسی دیدگاههای فقه امامیه، فقهای عامه و حقوق موضوعه در زمینه شبیهسازی»، ص۵۲.
- ↑ حائری، «شبیهسازی انسان»، ص۳۰.
- ↑ عسکری یزدی و میرزایی، «بررسی و نقد شبیهسازی انسانی از منظر فقه اسلامی (شیعه و اهل سنت)، ص۷۹۷
- ↑ نورمحمدی، شبیهسازی انسان بیمها و امیدها، ۱۳۸۴ش، ص۴۳-۴۵؛ حائری، «شبیهسازی انسان»، ص۳۰.
- ↑ اسماعیلی، «شبیهسازی و پیامدهای فقهی،کلامی و اخلاقی آن»، ص۱۰۹.
- ↑ عسکری یزدی و میرزایی، «بررسی و نقد شبیهسازی انسانی از منظر فقه اسلامی (شیعه و اهل سنت)، ص۷۹۷
- ↑ مرتضوی و نوروزی، «بررسی ابعاد فقهی همزادسازی و بدلسازی انسانی»، ص۱۰۵-۱۰۶.
- ↑ موسوی سبزواری، الاستنساخ بین التقنیة و التشریع، ۱۴۲۷ق، ص۴۶-۴۹؛ محمدی لائینی و همکاران، مروری بر محاسن و معایب شبیهسازی در انسان»، ص۱۸۱؛ اسماعیلی، «شبیهسازی و پیامدهای فقهی،کلامی و اخلاقی آن»، ص۱۱۳-۱۱۴؛ حسینزاده و چهکندینژاد، «بررسی دیدگاههای فقه امامیه، فقهای عامه و حقوق موضوعه در زمینه شبیهسازی»، ص۵۳.
- ↑ مختاری و آقامحمدی، «بررسی آرای فقهی فریقین در مسائل اجتماعی شبیهسازی انسان»، ص۴۱-۵۲، محمدی لائینی و همکاران، مروری بر محاسن و معایب شبیهسازی در انسان»، ص۱۸۳.
- ↑ اسلامی، «شبيه سازى انسانى از ديدگاه شيعه؛ بررسى چهار ديدگاه»، ص۸.
- ↑ مرکز تحقیقات فقهی قوه قضائیه، مجموعه آرای فقهی قضایی در امور حقوقی، ۱۳۸۱ش، ص۲۳۱.
- ↑ «پرسش و پاسخ شبیهسازی، سایت دفتر آیتالله سیستانی.
- ↑ طباطبایی حکیم، الاستنساخ البشری و فتاوی طبیه، ۱۴۲۰ق، ص۱۹.
- ↑ موسوی سبزواری، الاستنساخ بین التقنیه و التشریع، ۱۴۲۷ق، ص۱۲۵.
- ↑ اسلامی، «شبيه سازى انسانى از ديدگاه شيعه؛ بررسى چهار ديدگاه»، ص۸؛ رحمانیفرد و نظری، «دیدگاه فقهای شیعه در مورد شبیهسازی انسانی»، سایت دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه.
- ↑ شمسالدین، «الاستنساخ البشر امر غیر مشروع قطعا و یقینا»، ص۱۳۱-۱۳۵.
- ↑ مکارم شیرازی، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۱۳۲؛ علیاننژادی، «دیدگاه فقهى آیتالله مکارم شیرازى درباره دو مسئله شبیهسازى و راه هاى فرار از ربا»، ص۲۴-۲۶.
- ↑ حائری، «شبیهسازی انسان»، ص۳۵-۳۶.
- ↑ اسلامی، «شبيهسازى انسانى از ديدگاه شيعه؛ بررسى چهار ديدگاه»، ص۲۱.
- ↑ خویی، صراط النجاة(المحشّٰى)، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۳۹۳-۳۹۴.
- ↑ تبریزی، صراط النجاة، ۱۴۲۷ق، ج۹، ص۲۸۴-۲۸۵.
- ↑ جناتی شاهرودی، «گفتگو با آیتالله جناتی درباره شبیهسازی»، ص۱۵-۱۶.
- ↑ جواهری، «تقسیم جنینی و شبیهسازی»، ص۹۱.
منابع
- آزاد، علیرضا، «برخورد ملایم علمای شیعه با تکنولوژی شبیهسازی انسانی»، مندرج در سایت ایکنا، تاریخ درج ۱۹ اسفند ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید، ۲۹ دی ۱۴۰۰ش.
- اسلامی، سید حسن، انسانی از دیدگاه شیعه؛ بررسی چهار دیدگاه»، در فصلنامه فقه، شماره ۴۴، ۱۳۸۴ش.
- اسماعیلی، مصطفی، «شبیهسازی و پیامدهای فقهی، کلامی و اخلاقی آن»، در فصلنامه حقوق پزشکی، شماره ۸، ۱۳۸۸ش.
- تسخیری، محمدعلی، «نگاهی به موضوع شبیهسازی انسان به کمک تکنولوژی جدید»، در فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۵۲، ۱۳۸۶ش.
- جناتی شاهرودی، ابراهیم، «گفتگو با آیتالله جناتی درباره شبیهسازی»، در فصلنامه فقه، شماره ۴۶، ۱۳۸۴ش.
- جواهری، حسن، «تقسیم جنینی و شبیه سازی»، در فصلنامه فقه (کاوشی در فقه اسلامی)، شماره ۴۷، بهار ۱۳۸۵ش.
- حائری، سید کاظم، «شبیهسازی انسانی»، در فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۵۵، ۱۳۸۷ش.
- حسینزاده، آروز و علی چهکندی نژاد، «بررسی دیدگاههای فقه امامیه، فقهای عامه و حقوق موضوعه در زمینه شبیهسازی انسان»، در فصلنامه قرآن و طب، دوره ۴، شماره ۵، ۱۳۹۸ش.
- راضی، مهدی، خلیفه پورمیانجی، تطبیقی شبیهسازی انسان از منظر فقه شیعه و اهل سنت»، در فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره ۷۱، ۱۳۹۴ش.
- رحمانیفرد سبزواری؛ علی، نظری، فاطمه، «دیدگاه فقهای شیعه در مورد شبیهسازی انسانی»، در دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه، دوره ۹۷، شماره ۱۰، ۱۳۹۷ش.
- سبحانی، جعفر، «نقش زمان و مکان در استنباط»، در فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، شماره ۴۳، ۱۳۸۴ش.
- طباطبایی حکیم، محمدسعید، فقه الاستنساخ البشری و فتاوی طبیة، بیجا، بینا، ۱۴۲۰ق.
- عسکری یزدی، علی، میرزایی، مسعود، «بررسی و نقد شبیهسازی انسانی از منظر فقه اسلامی (شیعه و اهل سنت)»، در فصلنامه پژوهشهای فقهی، دوره ۱۳، شماره ۴، ۱۳۹۶ش.
- علیاننژادی، ابوالقاسم، «دیدگاه فقهی حضرت آیة الله العظمی مکارم شیرازی_ دامت برکاته_ درباره دو مسئله شبیهسازی و راههای فرار از ربا»، در نشریه پژوهش و حوزه، شماره۶، ۱۳۸۰ش.
- فضلالله، محمدحسین، شبیهسازی از نگاه مرحوم سید محمدحسین فضلالله، در فصلنامه فقه (کاوشی نو در فقه اسلامی)، ش۴۶، ۱۳۸۴ش.
- محمدی لائینی، محمدباقر، افضلی، محمدعلی، غلامی، شیرزاد، «مروری بر محاسن و معایب شبیهسازی در انسان»، در مجله دانشگاه علوم پزشکی مازندران، شماره ۱۴۸، ۱۳۹۶ش.
- مختاری، محمدحسین، آقامحمدی، مرتضی، «بررسی آرای فقهی فریقین در مسائل اجتماعی شبیهسازی انسان»، دوفصلنامه فقه مقارن، شماره ۱۲، ۱۳۹۷ش.
- مرتضوی، سید محسن، نوروزی، مجتبی، «بررسی ابعاد فقهی همزادسازی و بدلسازی انسانی»، در دوفصلنامه آموزههای فقه مدنی، شماره ۱۸، ۱۳۹۷ش.
- مرکز تحقیقات فقهی قوه قضائیه، مجموعه آرای فقهی قضایی در امور حقوقی، قم، مرکز تحقیقات فقهی، معاونت آموزش قوه قضائیه، ۱۳۸۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابیطالب(ع)، ۱۴۲۴ق.
- موسوی سبزواری، سید علی، الاستنساخ بین التقنیة و التشریع، قم، دفتر موسوی سبزواری، ۱۴۲۳ق.
- نورمحمدی، غلامرضا، شبیهسازی انسان بیمها و امیدها، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۸۴ش.