آیه ۱۰۸ سوره یوسف
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره یوسف |
| شماره آیه | ۱۰۸ |
| جزء | ۱۳ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مکه |
آیه ۱۰۸ سوره یوسف پیامبر اسلام(ص) را مأمور می‌کند تا خط‌مشی رسالت خود را که دعوت به توحید بر پایه عقلانیت و بصیرت است را با صراحت اعلام نماید. عبارت «أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي» در این آیه بیانگر آن است که افزون بر پیامبر اکرم(ص)، پیروان راستین ایشان نیز در دعوت به حق و نهی از گناه هم‌گام و شریک‌اند؛ از این رو، منابع روایی شیعه در تطبیق مصداقیِ این هم‌گامان در دعوت، آن را بر امیرالمؤمنین(ع) و ائمه معصومین(ع) منطبق دانسته‌اند؛ مبنایی که امام جواد(ع) نیز برای اثبات مشروعیت امامت در سنین خردسالی به آن استناد نموده است.
معرفی و جایگاه آیه
به گفته مکارم شیرازی آیه ۱۰۸ بیانگر پیوستگی و وحدت روش همه پیامبران الهی در توحید می‌باشد؛ زیرا این آیه پس از بیان سرگذشت حضرت یوسف(ع) که همگان را به «الله الواحد القهار» فرامی‌خواند، آمده است.[۱] به بیان سید محمدحسین طباطبایی، خداوند در آیات پیشین متذکر شد توحید خالص، امری گرامی و دیریاب است؛ ازاین‌رو به پیامبرش فرمان می‌دهد که راه خود را منحصراً همین توحید ناب و دعوت بر مدار بصیرت اعلام کند.[۲]
﴿قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ ١٠٨﴾ [یوسف:108]|﴿بگو این است راه من که من و هر کس پیرویام کرد با بینایی به سوی خدا دعوت می‌کنیم و منزه استخدا و من از مشرکان نیستم ١٠٨﴾
ارکان و مبانی دعوت نبوی
مفسران ذیل فرازهای مختلف این آیه، ارکان سیره تبلیغی و رسالت پیامبر اسلام(ص) را گزارش کرده‌اند:
براساس گفته برخی مفسران «هَذِهِ سَبِيلِي» بیانگر تمامیت آیین اسلام، شامل عقاید، اخلاق فاضله و احکام الهی است که هدف آن دعوت همگان به توحید و عدل الهی، بدون هرگونه ابهام و انحراف است.[۳] این دعوت نه بر اساس تقلید کورکورانه و گمان، بلکه بر پایه «بصیرت» و بینایی باطنی استوار است؛[۴] به گونه‌ای که پیامبر(ص) و پیروان راستین او با تکیه بر معرفت یقینی و برهان قاطع، مردم را به سوی حق فرا می‌خوانند.[۵]
همچنین، تأکید بر تنزیه خداوند (سبحان‌الله) و نفی مشرکین، نشان می‌دهد که این مسیر منزه از هرگونه نقص و شرک است و دعوت نبوی دعوتی خالص برای خداوند است که با هیچ‌یک از مراتب شرک سازش ندارد.[۶]
مصادیق «مَنِ اتَّبَعَنی» در دیدگاه روایی شیعه
بنابر گفته برخی از مفسران، بر اساس آیه ۱۰۸ سوره یوسف، دعوت به سوی خداوند اساساً شأن پیامبر(ص) است و تعمیم این دعوت به غیر او، بدون داشتن اذن و نصب از سوی خداوند و رسول ممکن نیست؛ ازاین‌رو، این دعوت در بالاترین مرتبه تنها برای ائمه اطهار(ع) که اوصیای نبی هستند محقق است و پس از آنان، عالمان ربانی به عنوان اُمَنای رُسُل، عهده‌دار این هدایتند.[۷]
به گزارش منابع تفسیر روایی شیعه، روایات متعددی از طریق اهل‌بیت(ع) در تعیین مصداق این همراهانِ در دعوت وارد شده که بر انطباق کامل و انحصاریِ آن با خاندان پیامبر(ص) دلالت دارد؛ چنان‌که به گفته سیدهاشم بحرانی، در روایتی از امام محمد باقر(ع) مراد از «أنا»، رسول خدا(ص) و مقصود از «مَنِ اتَّبَعَنی»، امیرالمؤمنین علی(ع) و اوصیای پس از ایشان دانسته شده است؛[۸] پیروانی برحق که بنابر پاره‌ای از احادیث، حتی به اندازه یک چشم‌برهم‌زدن به خداوند شرک نورزیده‌اند.[۹] همچنین در روایتی دیگر از امام باقر(ع)، حقیقتِ «سبیل» در این آیه به ولایت علی بن ابی‌طالب(ع) و اوصیای الهی تفسیر شده است.[۱۰] افزون بر این، در مقام احتجاج کلامی، امام جواد(ع) در پاسخ به علی بن اسباط پیرامون تصدی امامت در سنین کم به این آیه استناد جسته و یادآور شدند سن کم مانعی در احراز شایستگی‌ها و مقامات الهی نخواهد بود.[۱۱]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۰، ص۹۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۲۷۷.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۷، ص۲۹۱.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۴۱۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۰، ص۹۵؛ حسينى شاه عبدالعظيمى، تفسير اثنا عشرى، ۱۳۶۳ش، ج۶، ص۳۱۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۱۱، ص۲۷۷.
- ↑ طیب، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۸ش، ج۷، ص۲۹۱–۲۹۲.
- ↑ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۱۴؛ قمی، تفسیر القمی، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۳۵۸.
- ↑ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۱۴.
- ↑ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۱۵.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۳۶۷ش، ج۱، ص۳۵۸؛ بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۲۱۵.
منابع
- بحرانی، سید هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، موسسة البعثة، ۱۴۱۶ق.
- حسينى شاه عبدالعظيمى، حسين بن احمد، تفسير اثنا عشرى، تهران، انتشارات ميقات، ۱۳۶۳ش.
- حسینی همدانی، سید محمدحسین، انوار درخشان در تفسیر قرآن، تهران، انتشارات لطفى، ۱۴۰۴ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، ۱۳۶۷ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.