کتابهای آسمانی
کتابهای آسمانی اصطلاحی اسلامی برای برای اشاره به مجموعهای از تعالیم الهی است که بر پیامبران نازل و به صورت کتاب مدون شده است. قرآن از خود و کتابهایی مانند تورات، انجیل، زبور و صحف ابراهیم نام برده و بر وحیانی بودن، تصدیق متقابل و اهداف هدایتی آنها تأکید دارد. در دیدگاه شیعه، حقیقت اصلیِ کتابهای آسمانی امری واحد، الهی و فراتر از الفاظ است. همچنین شیعیان معتقدند که امامان به عنوان «کتاب ناطق» مفسر حقیقی آن هستند؛ در حالی که اهل سنت بر کفایت متن مکتوب تأکید بیشتری دارند. از نظر اسلامشناسان غربی، مفهوم کتاب آسمانی مختص اسلام است و با دیدگاه مسیحیت که وحی را در شخص عیسی(ع) میبیند متفاوت است. همچنین آنها معتقدند که اما ریشههایی در سنت یهودی دارد. از نظر فقیهان شیعه، ایمان به حقانیت این کتابها واجب است، اما با توجه به اعتقاد به تحریف تورات و انجیل کنونی، این نسخهها در زمره کُتُب ضاله قرار میگیرد. همچنین در فقه شیعه احکام ویژهای برای باورمندان به آنها وضع شده است.
معرفی
کتاب آسمانی در ادبیات مسلمانان به کتابی گفته میشود که از سوی خداوند بر پیامبران نازل شده است.[۱] به گفتۀ پژوهشگران، کتاب آسمانی به تعالیم و معارفی اطلاق میشود که از جانب خدا بر پیامبران نازل شده و به صورت کتاب درآمده است.[۲] این کتابها شامل صحیفهها و نوشتههایی است که در قرآن با واژههایی مانند «صُحُف»، «زُبُر» و «کتاب» از آنها یاد شده است.[۳] بر اساس دائرةالمعارف قرآن کریم، نام کتابهای آسمانی که در قرآن ذکر شده عبارتند از: تورات، انجیل، زبور و صحف ابراهیم.[۴] قرآن در سورههای نجم و اعلی از «صحف ابراهیم» یاد کرده است.[۵] در آیه ۱۹ سوره اعلی از تورات نیز با تعبیر صحف یاد شده است. به گفتۀ فیض کاشانی، مفسر قرآن و فقیه شیعه، در آیه ۱۳۳ سوره طه تعبیر صحف به طور کلی برای اشاره به کتابهایی که بر پیامبران نازل شده به کار رفته است.[۶] در برخی روایات، از کتابهای حضرت آدم، شیث و ادریس به صحف تعبیر شده است.[۷]
به گفتۀ یکی از اسلامشناسان، اصطلاح «اهل کتاب» در قرآن نشان میدهد از نظر قرآن ادیان پیشین نیز صاحب وحی مکتوب و آسمانی بودهاند.[۸] همچنین اصطلاح «اهل کتاب» نیز به معنای باورمندان به این کتابها و پیروان ادیان الهی است و در فقه شیعه احکام مخصوص به خود را دارد.[۹]
ویژگیهای کتابهای آسمانی در قرآن
طبق دیدگاه پژوهشگران قرآنی، قرآن بر وحیانی بودن کتابهای آسمانی تأکید دارد و برای نمونه، انجیل را کتاب وحیانی عیسی مسیح معرفی میکند.[۱۰] همچنین قرآن بیان میدارد که کتابهای آسمانی تأیید کنندۀ محتوا و اصالت یکدیگر هستند و بر این مبنا عیسی(ع) و انجیل را تصدیق کنندۀ تورات معرفی میکند و همچنین خود را تصدیق کنندۀ کتابهای پیشین میداند.[۱۱] علاوه بر اینها کتابهای آسمانی حاوی معارفی هستند که خارج از حوزۀ دانش بشری قرار دارند.[۱۲]
همچنین بر اساس دیدگاه مطرح شده در فرهنگ قرآن، اهداف کتابهای آسمانی عبارتند از راهنمایی انسانها به صراط مستقیم،[۱۳] معیار بودن برای شناخت حق از باطل و ملاک قضاوت صحیح[۱۴] و ایجاد الفت و وحدت در جامعه و رفع اختلافات.[۱۵]
تفاوت دیگاه شیعیان و اهل سنت
به باور اندیشمندان شیعه همچون علامه طباطبایی، مفسر قرن ۱۴ق، حقیقتِ کتاب آسمانی امری فراتر از الفاظ و کلمات است و قرآنِ مکتوب، نسخۀ تنزلیافتهی آن حقیقتِ واحد و بسیط است که بر قلب پیامبر(ص) نازل شده است.[۱۶] اما بر اساس دیدگاه کلامی اهلسنت (بهویژه اشاعره)، بر ازلی بودن «کلام نفسی» خدا تأکید میشود؛ به این معنا که آنچه در کتاب آسمانی مکتوب است، صفتِ ازلیِ خداوند است.[۱۷]
به گفتۀ یکی از پژوهشگران غربی، تفاوت بنیادین شیعه در پیوند میان «کتاب آسمانی» و «امام» تجلی مییابد؛ در تفکر شیعی، امام به عنوان «کتاب ناطق» شناخته میشود که علمِ آن کتاب آسمانی (لوح محفوظ) نزد اوست.[۱۸] در منابع روایی شیعه، روایاتی وجود دارد که بر اساس آنها امامان از آنچه در «کتاب مکنون» یا «الواح آسمانی» ثبت شده آگاهند، که این پیوندِ میان وحیِ مکتوب و علمِ لدنّی امام، در الهیات سنی جایگاه مشابهی ندارد.[۱۹] به گفتۀ دنیل مادیگان، اسلامشناس غربی، در حالی که اهلسنت بر «کفایتِ متنِ مکتوب» پس از پیامبر تأکید بیشتری دارند، شیعه معتقد است که کتاب آسمانی برای تفسیرِ حقیقی به یک «مفسر معصوم» نیاز دارد تا پیوند میان عالم بالا و متن مکتوب حفظ شود.[۲۰]
تفاوت دیدگاه اسلام و ادیان پیشین
بر اساس برخی پژوهشهای دانشگاهی، ایده «کتب آسمانی» مفهومی صرفاً اسلامی برای اشاره به سنتهای وحیانی پیش از خود است و این اصطلاح در خودِ الهیات رسمی مسیحی برای توصیف کتاب مقدس کاربرد ندارد.[۲۱] به گفتۀ لئوپولد کوئپ، پژوهشگر الهیات مسیحی، مفهوم «کتاب آسمانی» (Heavenly Book) در دوران باستان و مسیحیت اولیه نیز وجود داشته است؛ اما کاربرد آن با آنچه در اسلام دیده میشود متفاوت است.[۲۲] به گفتۀ رابرت ویسنوفسکی، اسلامشناس کانادیی، دلیل این تفاوت دیدگاه این است که در مسیحیت، وحی «شخصِ عیسی(ع)» (کلمه مجسم) است؛ اما در اسلام، وحی به معنای نزول مجموعهای از کلامات (الفاظ) الهی است که از اصل آسمانی خود یعنی امالکتاب، یا لوح محفوظ حکایت میکند.[۲۳] به گفتۀ او متون مکاشفهای مسیحی (مانند مکاشفه یوحنا)، به معنایِ «نازل شدن الفاظ» نیستند.[۲۴]
به گفتۀ ویسنوفسکی، مفهوم کتابِ از پیشموجود (مانند لوح محفوظ) ریشه در سنت یهودی دارد؛[۲۵] زیرا در متون یهودی، از الواحی آسمانی سخن رفته که شریعت و مقدرات بر آنها نوشته شده است.[۲۶] به باور مادیگان، یهودیان ارتدوکس معتقدند تورات یکپارچه در پیشگاه خدا بوده و سپس به موسی وحی شده است؛ که این به مفهوم امالکتاب شباهت دارد.[۲۷] به گفتۀ او، تورات در الهیات یهودی «نقشه خلقت» (Blueprint of Creation) است و همچون الهیات اسلامی متنی ازلی است؛[۲۸] اما تفاوت در اینجاست که در یهودیت، تورات شامل دو بخش کتبی و شفاهی است و مفهوم کتاب آسمانی به انسجام قرآن نیست.[۲۹]
احکام فقهی مربوط کتابهای آسمانی
بر اساس فتوای محمدحسن نجفی، فقیه شیعه، ایمان به تمام کتابهای آسمانی که در قرآن کریم از نزول آنها بر پیامبران سخن رفته، واجب است و کسی که آنها را انکار کند، مرتد محسوب میگردد؛[۳۰] اما از آنجا که تورات و انجیل کنونی تحریف شدهاند، در زمره کتب ضاله (گمراهکننده) قرار میگیرند.[۳۱] بنا بر این اگر مسلمانان در جنگی بر اهل کتاب غلبه کنند، نمیتوانند تورات و انجیل را به عنوان غنیمت جنگی بردارند؛ زیرا کتابهای ضاله باید نابود شوند.[۳۲]
از منظر شیعیان، یهودیان و مسیحیان مصداق روشن «اهل کتاب» در قرآن هستند و تورات و انجیل، کتاب آسمانی آنان است.[۳۳] بر این اساس، به عقیده فقیهان شیعه در سده هشتم هجری، یهودیان و مسیحیان به عنوان بخشی از اهل کتاب، احکام ویژهای دارند که یکی از آنها پرداخت جزیه (مالیات اهل کتاب به دولت اسلامی) است.[۳۴]
پانویس
- ↑ دائرةالمعارف قرآن کریم،۱۳۸۳ش، ج۵، ص۱۴۲.
- ↑ هاشمی رفسنجانی و دیگران، کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم، ۱۳۸۳ش، ج۲۴، ص۶۹.
- ↑ هاشمی رفسنجانی و دیگران، کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم، ۱۳۸۳ش، ج۲۴، ص۶۹.
- ↑ دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۴، ص۷۹.
- ↑ دائرةالمعارف قرآن کریم، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۴۸۱.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی،۱۴۱۵ق، ج۳، ص۳۲۸.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۴۹؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۳۴۱؛ ملاحویش آل غازی، بیان المعانی، ۱۳۸۲ق، ج۵، ص۱۶۷.
- ↑ Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'an, 1938, p. 1.
- ↑ دائرةالمعارف قرآن کریم، ۱۳۸۳ش، ج۵، ص۱۴۲.
- ↑ دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۴، ص۴۵۲؛ حیدری ابهری، برایم از قرآن بگو، ۱۳۸۵ش، ص۱۴۵.
- ↑ دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۴، ص۴۵۳.
- ↑ هاشمی رفسنجانی و دیگران، کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم، ۱۳۸۳ش، ج۲۴، ص۷۴.
- ↑ هاشمی رفسنجانی و دیگران، کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم، ۱۳۸۳ش، ج۲۴، ص۷۱.
- ↑ هاشمی رفسنجانی و دیگران، کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم، ۱۳۸۳ش، ج۲۴، ص۷۱.
- ↑ هاشمی رفسنجانی و دیگران، کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم، ۱۳۸۳ش، ج۲۴، ص۸۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۸، ص۸۲.
- ↑ تفتازانی، شرح العقائد النسفية، ۱۴۰۷ق، ص۴۵.
- ↑ Wisnovsky, "Heavenly Book", p. 413.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۲۲۱.
- ↑ Madigan, The Qur'an's Self-Image, 2001, p. 118.
- ↑ Wisnovsky, "Heavenly Book", p. 414.
- ↑ Koep, Das himmlische Buch in Antike und Christentum, 1952, p. 12.
- ↑ Wisnovsky, "Heavenly Book", p. 412-413.
- ↑ Wisnovsky, "Heavenly Book", p. 413.
- ↑ Wisnovsky, "Heavenly Book", p. 412.
- ↑ Wisnovsky, "Heavenly Book", p. 413.
- ↑ Madigan, The Qur'an's Self-Image, 2001, p. 110.
- ↑ Madigan, The Qur'an's Self-Image, 2001, p. 112.
- ↑ Madigan, The Qur'an's Self-Image, 2001, p. 115.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۵۸-۵۹.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۵۸-۵۹.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۱۵۰.
- ↑ دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۵، ص۱۴۳.
- ↑ حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۹ق، ج۹، ص۲۸۲.
منابع
- تفتازانی، عمر، شرح العقائد النسفية، قاهره، مكتبة الكليات الأزهرية، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- حیدری ابهری، غلامرضا، برایم از قرآن بگو: برگزیده نامههای قرآنی، قم: نشر جمال، ۱۳۸۵ش.
- دائرةالمعارف قرآن کریم، قم: مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.
- سیوطی، جلالالدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طیب، سیدعبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- غضنفری، علی، اصول فقه مقدماتی، قم: لاهیجی، ۱۳۹۶ش.
- فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیر الصافی، تحقیق: حسین اعلمی، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- ملاحویش آل غازی، عبدالقادر، بیان المعانی، دمشق، مطبعة الترقی، چاپ اول، ۱۳۸۲ق.
- محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
- ولایی، عیسی، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، تهران: نشر نی، ۱۳۸۶ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر و دیگران، فرهنگ قرآن، قم: مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.
- Jeffery, Arthur, The Foreign Vocabulary of the Qur'an, Baroda: Oriental Institute, 1938.
- Koep, Leo, Das himmlische Buch in Antike und Christentum, Bonn: Hanstein, 1952.
- Madigan, Daniel A., The Qur'an's Self-Image: Writing and Authority in Islam's Scripture, Princeton: Princeton University Press, 2001.
- Wisnovsky, Robert, "Heavenly Book", Encyclopaedia of the Qur'ān, General Editor: Jane Dammen McAuliffe, Leiden: Brill, 2002, vol. 2, pp. 412-414.