روضه‌خوانی (آیین)

سوگواری محرم
تابلوی عصر عاشورا یکی از آثار نگارگری محمود فرشچیان
رویدادها
نامه‌های کوفیان به امام حسین(ع) • نامه امام حسین(ع) به اشراف بصره • روز عاشورا • واقعه کربلا • واقعه عاشورا (از نگاه آمار) • روزشمار واقعه عاشورا • اسیران کربلا
افراد
امام حسین(ع) • علی اکبر • علی‌اصغر • عباس بن علی • حضرت زینب(س) • سکینه بنت حسین • فاطمه دختر امام حسین • مسلم بن عقیل • شهیدان کربلا • اسیران کربلا
جای‌ها
حرم امام حسین(ع) • تل زینبیه • حرم حضرت عباس(ع) • گودال قتلگاه • بین‌الحرمین • نهر علقمه
مناسبت‌ها
تاسوعا • عاشورا • دهه محرم • اربعین • دهه صفر
مراسم
مرثیه‌خوانی • نوحه • تعزیه • روضه • زنجیرزنی • سینه‌زنی • سقاخانه • سنج و دمام • دسته عزاداری • شام غریبان • تشت‌گذاری • نخل‌گردانی • قمه‌زنی • راهپیمایی اربعین • تابوت‌گردانی • مراسم تابوت

برای دیگر کاربردها، روضه را ببینید.

رَوضه‌خوانی به معنای خواندن روضه، از شیوه‌های سوگواری است که به خواندن مصیبت امام حسین و سایر معصومین به نثر گفته می‌شود. به برپایی مجالس عزاداری نیز روضه‌خوانی گفته می‌شود. در این مراسم روضه‌خوان بر منبر یا صندلی می‌نشیند و مصیبت یکی از بزرگان دین را با صدایی بلند و حزین برای اهل مجلس می‌خواند. پیشینه ورود واژه‌های روضه و روضه‌خوانی به ادبیات عزاداری شیعیان، به قرن دهم و انتشار کتاب روضة الشهداء برمی‌گردد.

واژه شناسی

روضه در لغت به معانی باغ، بستان بهشت، گلزار و...آمده است، فاصله میان منبر و مقبره رسول خدا را نیز روضه گویند. پیامبر اکرم فرموده است: «ما بین بیتی و منبری روضة من ریاض الجنة»، ولی در اصطلاح به مصیبت امام حسین و سایر معصومین گفته می‌شود که به نثر خوانده می‌شود. روضه خوان به کسی گفته می‌شود که شغل و پیشۀ او روضه خوانی باشد. همچنین به برپایی سوگواری و عزدارای امام حسین نیز روضه خوانی می‌گویند.

تاریخچه

پیشینه ورود واژه‌های روضه و روضه خوانی به ادبیات عزاداری شیعیان به قرن دهم و انتشار کتاب روضة الشهدا برمی‌گردد. محدث نوری که خود لؤلؤ و مرجان را درباره شرایطِ روضه خوان نگاشته است می‌گوید: «این صنف از مؤمنین [روضه‌خوان‌ها] اسمی مخصوص نداشتند تا‌... ملاحسین کاشفی کتاب روضة‌الشهدا را تألیف نمود».

سبب نامیدن مرثیه خوانی به روضه خوانی آن است که مرثیه خوانان در گذشته حوادث کربلا را از کتاب روضة الشهدا ملا حسین کاشفی می‌خواندند. چون خوانندگان، عیناً کتاب روضة الشهداء را برای مردم می‌خواندند، آنان را روضه خوان یعنی روضةالشهدا‌خوان می‌گفتند. کم کم روضه اصطلاحی شد برای مصیبت امام حسین و روضه خوان بر کسی اطلاق شد که مصیبت امام حسین را بخواند اگر چه به روضة الشهدا هم مراجعه نکرده باشد. در سفرنامه‌هایی نیز که در این دوره نوشته شده است به برگزاری مراسم روضه خوانی اشاره شده است. روضه خوانان در عصر صفوی کار مناقب خوانان، مداحان و مرثیه سرایان گذشته را انجام می‌دادند. از سوی دیگر جای قصه گویان و مقتل خوانان و حتی واعظان را هم گرفته بودند. از این زمان به بعد وعظ، خطابه و مرثیه سرائی در وجود روضه خوانان جمع شده و آنان با در هم آمیختن نظم و نثر، مردم را به گریه وا می‌داشتند.

در دوره افشاریان، نادرشاه عزاداری و روضه‌خوانی را محدود ساخت. ولی در دوره قاجاریه عزاداری امام حسین رونق گرفت، فتحعلی شاه قاجار در بعضی از شب‌های جمعه‌، به خصوص در ماه رمضان و ماه‌های محرم و صفر، روضه‌خوانی برپا می‌کرد‌.

در دوره ناصری محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، نذر‌ کرده بود که همه ساله در شب عاشورا، چهل منبر روضه برود. شاه نیز به هنگام ماه محرّم، تشکیل مجلس روضه و شرکت در آن را فرض خود می‌دانست. اما رونق بی‌سابقه تعزیه خوانی و ساخت تکیه دولت از رونق روضه خوانی کاست. تأسیس تکیۀ دولت‌، نقش بسزایی در رواج مجالس تعزیه در ایران آن زمان ایفا کرد. رونق این آیین، در مقابل رکود مجالس روضه‌خوانی را به دنبال داشت. تا جایی که روضه‌خوانی و مرثیه‌خوانی، دیگر به اندازۀ تعزیه، رسمیت نداشت‌. روضه‌خوانان مشهور این عصر، میرزا لطف‌الله اصفهانی، تاج نیشابوری، سیدباقر جندقی، حاج سیدحسن و شیخ طاهر خراسانی (ضیاء‌الدین) بودند.

در ابتدای حکومت پهلوی اول، سردار سپه و شخص رضاشاه مقید به شرکت در مجالس روضه‌خوانی و عزاداری امام حسین(ع) بودند. اما در نیمه دوم سلطنت‌اش و در راستای اجرای برنامه‌های متجددانه، شعائر مذهبی عامه مردم را خرافات نامیده با آن‌ها به مبارزه برخاست. رضاخان در ۱۳۱۰ش محل روضه‌خوانی هرساله قزاق‌ها را از محل پنالاش به تکیه دولت انتقال داد و از شکوه و مدت‌زمان آن کاست و سال بعد ظاهرا خود شاه در هیچ مجلس روضه‌ای شرکت نکرد و فقط مجلس روضه مختصری در بلدیه برگزار شد.

از سال ۱۳۱۴ش و به موازات اجرای قانون کشف حجاب، به حکام ولایات دستور داده شد، مردم را تشویق کنند تا در مجالس روضه بر روی صندلی و نیمکت بنشینند. پس از واقعه گوهرشاد، سخت‌گیری درباره برپایی مجالس روضه افزایش یافت و مأموران شهربانی موظف شدند که از برگزاری مجالس عزاداری جلوگیری کنند. در بعضی شهرها وعاظ و برپاکنندگان مجالس روضه را به زندان می‌فرستادند.و هرکس مجلس روضه‌خوانی بر پا می‌کرد، به شهربانی جلب و توقیف می‌شد‌.

شیخ عبدالکریم حایری یزدی، مؤسس حوزه علمیه قم در ترویج مجالس روضه‌خوانی نقش داشت. او مراسم شبیه‌خوانی را در قم ممنوع اعلام کرد و مجالس بزرگ تعزیه را به مجلس روضه‌خوانی تبدیل کرد.

در دوره سلطنت پهلوی دوم، همچنین مجالس روضه خانگی و زنانه، رشد مخصوصی داشت؛ تا آن‌جا که گستره شهرت و فعالیت برخی خطیبان زن به بیرون از مجالس خانگی هم کشیده و مجالس زنانه بزرگ تشکیل می‌شد. چهره شاخص این مجالس در تهران، شریفه کاتوزیان (مدیر وقت دبستان دین و دانش) بود.

شیوه برگزاری

مجالس روضه خوانی در ایام شهادت معصومان، به ویژه در ماه محرم و صفر برگزار می‌شود. این مجالس در خانه، حسینیه، تکیه، مسجد و... برگزار می‌شود. غالباً اهل مجلس در آن به شکل دوره می‌نشینند. و روضه خوان بر منبر یا صندلی‌ای قرار می‌گیرد و با خواندن مصیبت امام حسین و دیگران با صدایی حزین، اهل مجلس را به گریه وا می‌دارد. روضه خوانان از دو طیف واعظان و ذاکران هستند، واعظان معمولا پیش از خواندن روضه بر منبر سخن می‌رانند و در پایان مصیبت یکی از معصومین را می‌خوانند، اما ذاکران تنها به خواندن مصیبت اکتفا می‌کنند.

مجالس روضه‌خوانی به دو شکل مردانه و زنانه برگزار می‌شود. در برخی مجالس مردانه زنان نیز حضور دارند. روضه‌خوانی زنانه، مجلسی است که روضه‌خوان آن زن و اهل مجلس فقط زنان هستند.

ترویج عقائد شیعه

روضه خوانی، سبکی مذهبی است که در تثبیت مذهب شیعه در و شناساندن مصائب ائمه معصومین خصوصا شهدای کربلا در ماه‌های محرم و صفر تاثیرگذار بوده است. غالباً در این مراسم، واعظان به بیان وعظ، خطابه و تبلیغ دین می‌پردازند.

منابع

• یاراحمدی، جهانشیر، روضه خوانی به مثابه یک نظام نمایشی، مجله تئاتر بهار ۱۳۸۷ - شماره ۴۱.
• آقا بزرگ تهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، اسماعیلیان قم و کتابخانه اسلامیه، تهران، ۱۴۰۸ق.]
• حسینی جلالی، سید محمد حسین، فهرس التراث، دلیل ما، قم، ۱۴۲۲ق.
• دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• دوستعلی خان معیرالممالک، یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، چاپ سوم، تهران، نشر تاریخ ایران، ۱۳۷۲ ش.
• مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، چاپ سوم، تهران، انتشارات زوار، ۱۳۷۱ ش.
• نوری، میرزا حسین، لؤلؤ و مرجان، چاپ اوّل، بی‌جا، انتشارات نور، بی‌تا..
• افشار، ایرج، (مقدمه و فهارس)، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، چاپ پنجم، (تهران، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۹ ش) ص۲۰۳
• قمی، شیخ عباس، فوائدالرضویه، بی‌نا، بی‌تا.
• کلینی، الکافی، دارالکتب الإسلامیة تهران، ۱۳۶۵ ش.
• محرمی، غلامحسین، تاریخ عزاداری برای امام حسین علیه‌السلام، تاریخ در آیینه پژوهش، پاییز ۱۳۸۲ - پیش شماره ۳.
• پیتر و دلاوله، سفرنامه، ترجمه‌: شعاع الدین شفا، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۰ق.
• تاورنیه، سفرنامه، ترجمه: ابوتراب نوری، انتشارات کتابخانه سنائی و کتابفروشی تأیید اصفهان.
• الگار، حامد، دین و دولت در ایران(نقش علما در دورۀ قاجار)، ترجمه‌: ابو القاسم سری، تهران توس، ۱۳۶۹ش.
• مظاهری، محسن حسام، رسانه شیعه (سوگواری شیعیان ایران از آغاز تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی)، مجله اخبار ادیان، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۵ - شماره ۱۸.
• مظاهری، محسن حسام، رسانه شیعه: جامعه‌شناسی آئین‌های سوگواری و هیئت‌های مذهبی در ایران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، تهران، چاپ سوم ۱۳۸۹ش.