ولادت امام مهدی(عج)

اعتقادات شیعه

‌خداشناسی
اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر
نبوت
عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام
امامت
امامان • امامت امامان • برتری اهل‌بیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت
معاد
مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم
مسائل چالشی
امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریف‌ناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت

تولّد مهدی موعود اشاره به دنیا آمدن منجی آخرالزمانی وعده داده شده در نصوص اسلامی با نام مهدی دارد. با این که مهدی‌باوری در میان همه مسلمانان مشترک است؛ اما در برخی مسائل آن ازجمله تولد مهدی اختلاف‌نظر وجود دارد.

شیعیان دوازده‌امامی با استناد به دلایل مختلف نقلی و غیرنقلی بر این باورند، مهدی موعود، محمد بن حسن عسکری(ع) و امام دوازدهم است که در سال ۲۵۵ق در سامرا به دنیا آمده و تا زمان ظهور در غیبت خواهد بود. شیعیان زیدی به مهدویت شخصی باور ندارند و مهدویت را مقامی می‌دانند که هر کسی شرایطش را پیدا کند به آن می‌رسد. در برخی فرقه‌های اسماعیلیه نیز باور به مهدویتِ برخی اشخاص وجود دارد. شیخیه تولد امام مهدی(عج) را می‌پذیرند اما حیات او را در عالمی فراتر از ماده تصویر می‌کنند. برخی از نواندیشان دینی شیعی نیز تولد امام مهدی را رد کرده یا غیرقابل اثبات می‌دانند.

بر اساس گزارش‌هایی که از باور اهل‌سنت در این رابطه وجود دارد، اکثر آن‌ها معتقدند مهدی فردی از نسل امام حسن(ع) است که دلیلی برای تولدش وجود ندارد. برخی از نویسندگان اهل‌سنت برای رد مدعای شیعه در رابطه با تولد مهدی موعود، استدلال‌هایی بیان کرده‌اند که توسط نویسندگان امامیه مورد نقد قرار گرفته است. البته در میان علمای اهل‌سنت برخی به تولد فرزند امام عسکری(ع) و برخی به مهدویت او اذعان کرده‌اند.

مهدویت‌پژوهان امامی در زمینه اثبات تولد امام مهدی(ع) آثار مستقلی نگاشته‌اند.

اختلاف‌نظر مسلمانان در ولادت مهدی موعود

مهدی‌باوری یا اعتقاد به منجی آخرالزمانی با توجه به روایاتی که در این رابطه از پیامبر(ص) نقل شده اصلی مشترک میان مسلمانان است. با این وجود در به دنیا آمدن شخص مهدی موعود میان آن‌ها اختلاف‌نظر وجود دارد. علمای امامیه بالاتفاق بر این باورند، که مهدی موعود فرزند امام حسن عسکری(ع) است. او در سال ۲۵۵ق در سامرا به دنیا آمده و همچنان زنده است. از جمله عالمانی که بر این مطلب تصریح کرده‌اند می‌توان به شیخ کلینی (درگذشت:۳۲۹ق)، شیخ مفید (درگذشت:۴۱۳ق)، شیخ طوسی (درگذشت:۴۶۰ق)، طبرسی (درگذشت:۵۴۸ق)، اِرْبلی (درگذشت:۶۹۲ق)، کفعمی (درگذشت:۹۰۵ق)، و مجلسی (درگذشت:۱۱۱۰ق) اشاره کرد.

در مقابل به مشهور اهل‌سنت نسبت داده می‌شود که ادعای شیعیان در وجود خارجی مهدی موعود بدون دلیل است. آن‌ها سعی کرده‌اند با استدلال‌هایی چنین باوری را غیرقابل قبول نشان دهند. روایاتی از امام صادق(ع) و امام رضا(ع) وجود دارد که خبر از وقوع شک و تردید در ولادت حضرت مهدی(عج) در آینده می‌دهند.

قطعی بودن ولادت مهدی موعود در باور امامیه

دلایل غیرنقلی

استدلال‌هایی که اصل ضرورت وجود امام حیّ را در همه زمان‌ها ثابت می‌کنند. این دلایل را در چند دسته عقلی محض (فلسفی)، دارای مقدمات عقلی و نقلی (کلامی)، شهودی (عرفانی) و تجربی-عقلی قرار داده‌اند.

با تمسک به قاعده لطف گفته شده از آن‌جایی‌که وجود امام معصوم در جامعه بشری از جهت حراست از دین، تربیت انسان‌های مستعد و الگوسازی برای انسان‌ها لطف محسوب می‌شود، لازم است خداوند امام و حجتی را در جامعه قرار دهد.

گرایش فطری انسان به کمالات عالیه، ضرورت وجود انسان کامل برای تحقق کَثَرات خلقی، ضرورت وجود انسان کامل به عنوان علت غایی وجود مخلوقات مادون، وساطت فیض امام در عالَم تشریع و تکوین، ضرورت وجود امام بر اساس قاعده امکان اشرف، ضرورت وجود امام برای تحقق نظام اَحسن، متجلی‌شدن اسم اعظم الهی با وجود انسان کامل، ضرورت وجود عبودیت تام انسان کامل در مقابل الوهیت تام خداوند، ضرورت وجود رئیس و امام جامعه که عقل آن به مرتبه فعلیت تام رسیده باشد، عدم تبعیض در فیض الهی میان زمان‌ها و جوامع و علم بر وجود حجت الهی در همه زمان‌های گذشته از دیگر دلایلی هستند که برای اثبات وجود امام حیّ ارائه شده است. به عقیده محمدی ری‌شهری (درگذشت:۱۴۰۱ش) از حدیث‌پژوهان شیعه، این دلایل صرفاً ضرورت وجود امام را ثابت می‌کنند و برای اثبات مهدی موعود بودن محمد بن حسن عسکری(عج) به کار نمی‌آید.

سید محمدباقر صدر (درگذشت: ۱۴۰۰ق) در اثبات وجود امام مهدی(عج) دلیلی علمی با روش تراکم ظنون و حساب احتمالات ارائه کرده است. بر اساس این دلیل، وجود مهدی موعود قرن‌ها در میان امت اسلامی مخصوصاً در دوران غیبت صغری با اعتماد به افراد راستگویی مثل نواب اربعه رایج بوده است. براساس منطق حیات بشری از جهت علمی و حساب احتمالات محال است که دروغی به این شکل بتواند قرن‌ها اطمینان امّت را جلب نماید.

دلایل نقلی

دلایل نقلی را می‌توان در سه دسته کلی آیات، روایات و شواهد تاریخی قرار داد:

آیات

برای اثبات ضرورت وجود امام حیّ در جامعه بشری به آیاتی از قرآن از جمله آیات سوره قدر، آیات ۳ و ۴ سوره دخان، آیات ۷۱ و ۷۲ سوره اسراء، آیات شهادت، آیه ۷ سوره رعد، آیه ۲۴ سوره فاطر، آیه ۱۸۱ سوره اعراف، آیه صادقین و آیه اولی‌الامر استناد شده است.

روایات

احادیثی که در کتب شیعه و سنّی نقل شده‌اند و دلالت بر وجود امام معصوم در هر زمان دارد. حدیث ثقلین، حدیث معرفت امام، حدیث دوازده خلیفه، حدیث امان، حدیث سفینه و حدیث خالی نبودن زمان از امام قُرشی از آن جمله‌اند.

سید مرتضی (درگذشت: ۴۳۶ق) معتقد است با پذیرش ضرورت وجود امام حیّ در هر عصری و ضرورت عصمت امام و این که این ویژگی‌ها در کسی از افراد حاضر موجود نیست، ثابت می‌شود که امام حیّ وجود داشته و در غیبت به سر می‌برد. همچنین به گفته شیخ طوسی، اگر هیچ روایتی هم به‌طور خاص نشان‌گر ولادت امام مهدی(عج) نبود، از این دلایل کلی که بیان‌گر تعداد یا اسامی امامان بودند یا در اموری چون غیبت وی سخن می‌گفتند، وجود خارجی و تولد وی قابل اثبات بود؛ زیرا سخن گفتن از عدد یا جزئیات حیات متوقف بر وجود خارجی است.

حضرت محمد صلی الله علیه و آله:

ائمه از نسل حسین هستند … و یکی از آن‌ها مهدی این امت است. (عمَار): گفتم پدر مادرم به فدایت این مهدی کیست؟ فرمود ای عمَار همانا خداوند تبارک و تعالی عهد کرده است که از نسل حسین نه امام خارج می‌کند که نهمین فرزند او از امت غائب می‌شود … او غیبت طولانی خواهد داشت که در آن غیبت عده‌ای از باور به او برخواهند گشت وبرخی در آن ثابت قدم خواهند ماند. هنگامی که آخرالزمان شود خروج می‌کند و دنیا را پر از قسط و عدل می‌کند. … او هم اسم من و شبیه‌ترین مردم به من است.

خزاز رازی، کفایة الاثر فی النص علی الائمة الاثنی عشر، ۱۴۰۱ق، ص۱۲۱.

احادیثی در مصادر حدیثی شیعه نقل شده که دلالت بر ولادت مهدی(عج) دارند گفته شده است مجموع این روایات تواتر معنوی و یقین منطقی در مسئله تولد امام مهدی(عج) ایجاد می‌کنند. شیخ مفید (درگذشت: ۴۱۳ق) بر این باور است که روایات برای اثبات ولادت امام مهدی(عج) کافی است. محدثان شیعه این روایات را در ابواب جداگانه‌ای در مجامع روایی جمع‌آوری کرده‌اند. به گفته علی‌اصغر رضوانی ۲۱۴ روایت به صورت مطابقی دلالت بر ولادت امام مهدی دارند. سید محمدکاظم قزوینی (درگذشت: ۱۴۱۵ق) از تاریخ‌نویسان شیعه معتقد است اگر کسی به اخبار متواتر صادر شده از پیامبر(ص) و ائمه(ع) ایمان داشته باشد غیرممکن است که ولادت امام مهدی(ع) را انکار کند؛ زیرا روایات به صراحت بیان کرده‌اند که مهدی موعود(ع) نهمین فرزند از نسل امام حسین(ع) و فرزند امام عسکری(ع) است.

سید کمال حیدری از کلام‌پژوهان شیعه بر این باور است که اثبات ولادت امام مهدی(عج) و بسیاری از مبانی امامیه از روایات با مبنای آیت‌الله خویی در سند روایات ممکن نیست؛ بلکه باید نظر به جمع ظنون و قرائن باشد. با این حال از نظر وی مجموع روایاتی که در این مورد در منابع حدیثی صادر شده است تولد امام مهدی(ع) را به صورت یقینی ثابت می‌کند.

شواهد تاریخی

گزارش‌های تاریخی نیز وجود خارجی امام مهدی(عج) را ثابت می‌کنند. گفته شده قدمای شیعه همچون ابوسهل نوبختی (درگذشت: ۳۱۱ق) و شیخ صدوق برای اثبات وجود امام مهدی(عج) به نقل شفاهی متواتر موجود میان شیعه استناد کرده‌اند. شیعیان تولد امام مهدی و نص امامت او را به صورت شفاهی نسل‌به‌نسل نقل کرده‌اند و این امر میان آن‌ها شهرت داشته است. همین تواتر و نقل عمومی دلیلی بر صاحب فرزند بودن امام عسکری(ع) و امامت و مهدویت این فرزند است.

گزارش‌های متعدد از ملاقات افراد با امام مهدی در دوران غیبت و پیش از آن، عقیقه کردن امام عسکری(ع) برای ولادت فرزندش، توقیعات صادر شده از امام مهدی(عج)، معجزات امام مهدی(ع) در دوران غیبت و پیش از آن و گزارش‌های مربوط به متوسل شدن افراد به امام مهدی را از دیگر شواهد تاریخی تولد و وجود حضرت مهدی می‌دانند. همچنین نحوه برخورد کارگزاران حکومت عباسی با خانواده امام عسکری پس از شهادت حضرت را نشانگر این می‌دانند که حکومت شواهدی از ولادت امام مهدی(عج) داشته است. بنا به نقل کلینی پس از شهادت امام عسکری(ع) کارگزاران خلیفه عباسی برای دست‌یابی به فرزند ایشان تمام خانواده، کنیزان و اهالی خانه ایشان را بازرسی کرده و زندانی و تحت کنترل قرار دادند.

گزارش ولادت امام مهدی در منابع شیعی

بر اساس گزارش منابع شیعی، حکیمه خاتون در شب نیمه‌شعبان به دستور امام حسن عسکری(ع) به منزل ایشان رفته و خبر تولد آخرین حجت الهی از جانب امام به وی ابلاغ می‌شود. نزدیکی‌های صبح بدون این که آثار حمل در نرجس‌خاتون وجود داشته باشد، امام مهدی به دنیا می‌آید. به گزارش محمدی ری‌شهری، بررسی دقیق اسناد زمان و مکان ولادت امام مهدی(عج) نشان می‌دهد که ایشان در شب یا روز جمعه، نیمه‌شعبان سال ۲۵۵ق مطابق با ۱۲ مرداد سال ۲۴۸ش و ۲۹ جولای سال ۸۶۹م، در شهر سامرّا به دنیا آمده است. با این که این نظر را مشهور دانسته‌اند، شیخ طوسی نظر صحیح در سال ولادت ایشان را ۲۵۶ق ذکر کرده است. محمدتقی شوشتری (۱۲۸۲-۱۳۷۴ش) عالم رجالی شیعه نیز بعد از بررسی اقوال در این زمینه نظر شیخ طوسی را ترجیح می‌دهد.

ابو بصیر از امام صادق علیه‌السلام نقل کرده است که فرمود: ولادت صاحب‌الامر بر این مردم نهان است، تا چون خروج کند، بیعت هیچ‌کس بر گردنش نباشد و خدای تعالی امر وی را در یک شب به سامان رساند.

شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۵۹ش، ج۲، ص۴۸۰.

حکمت مخفیانه بودن ولادت حضرت مهدی(عج) را حفظ جان وی دانسته‌اند. شیخ طوسی به نمونه‌ها و انگیزه‌های مختلفی اشاره می‌کند که می‌تواند موجب پنهان کردن تولد فرزند گردد. وی به این نکته تأکید می‌کند که معلوم نبودن فرزند به معنای بدون فرزند بودن نیست.

ولادت امام مهدی در گرایش‌های شیعی

میان فرقه‌های شیعی در رابطه با تولد مهدی موعود عقاید متفاوتی نسبت به عقیده امامیه وجود دارد. زیدیه به اصل مهدویت باور دارند. اما شخصی معین را به عنوان موعود نمی‌پذیرند. آن‌ها با پذیرش مهدویت نوعی، آن را مقامی دانسته‌اند که در هر دوره‌ای در یک انسان کامل ظهور پیدا می‌کند.

در گروه‌های مختلف اسماعیلیه مهدویت افرادی همچون اسماعیل پسر امام صادق(ع)، محمد بن اسماعیل، احمد بن محمد حنفیه، عبیدالله مهدی (نخستین خلیفه فاطمی)، الحاکم بامرالله (ششمین خلیفه فاطمی) و مراد میرزا (از امامان اسماعیلی) مطرح شده است. تنها معتقدان فعلی حیات و غیبت مهدی موعود از اسماعیلیه را دروزیان و بخشی از فرقه مرادمیرزایی دانسته‌اند. گفته شده سایر فرقه‌های اسماعیلی به رجعت و مهدویت فرد خاصی اعتقاد ندارند.

شیخ احمد احسائی (۱۱۶۶–۱۲۴۱ق) بنیان‌گذار فرقه شیخیه بر این باور است که مهدی موعود(عج) زنده است و در عالمی به نام هورقلیا (حیات برزخی و غیر مادی) و فراتر از عالم دنیا زندگی می‌کند. در زمان ظهور حضرت صورت‌های این دنیا را بر تن می‌کند و با بدن مادی ظاهر می‌شود. در نقد این دیدگاه گفته شده اعتقاد به حیات امام زمان(ع) با بدن هورقلیائی، در واقع انکار حیات مادی امام زمان(ع) است و با ضرورت وجود امام در دنیا سازگار نیست.

با این که باور به تولد و حیات امام مهدی(ع) به عنوان یک باور عمومی میان شیعیان امامی مطرح است، اما برخی نواندیشان دینی باورهای متفاوتی را در رابطه با این مسئله مطرح کرده‌اند. سید ابوالفضل برقعی (۱۲۸۷-۱۳۷۰ش) از دانش‌آموختگان حوزوی شیعه، با تأکید به بازگشت به قرآن و قرآن بسندگی در معرفت دینی، در کتاب بررسی علمی در احادیث مهدی، باور به وجود امام مهدی(ع) را از اساس خرافه خوانده است. البته اندیشه‌های وی از جهت روشی و محتوایی در مسئله مهدویت مورد نقد قرار گرفته است. عبدالکریم سروش (زاده: ۱۳۲۴ش) نیز معتقد است نمی‌توان از نظر تاریخی تولد امام مهدی(عج) را ثابت کرد و از این جهت اعتقاد به وجود او ضرورتی در دینداری ندارد. در نقد این دیدگاه گفته شده است که با دلایل مختلف می‌توان تولد امام مهدی(عج) و ضرورت اعتقاد به وجود وی را ثابت کرد.

عقیده اهل‌سنت در تولد مهدی موعود

گفته شده غالب اهل‌سنت باوری به متولد شدن مهدی موعود(عج) ندارد. بر اساس گزارش محمود عداب الحمش، به اعتقاد غالب اهل‌سنت، مهدی موعود شخصی است به نام محمد بن عبدالله، از فرزندان حضرت زهرا(س) از نسل امام حسن(ع) که در آخرالزمان پیش از قیامش به دنیا خواهد آمد.

استدلال‌های منکران ولادت

کتیبه‌ای به خط ثلث با عنوان «محمد المهدی» در مسجدالنبی. این کتیبه به صورتی نوشته شده بود که با ترکیب دو کلمه محمد و المهدی کلمه «حیّ» به معنی زنده ایجاد می‌شد. (تصویر سمت راست) در تغییری که در این کتیبه صورت گرفت، دیگر کلمه «حیَ» دیده نمی‌شود. (تصویر سمت چپ)

یکی از دلایلی که برای انکار اعتقاد شیعه در بحث مهدویت توسط ابن‌تیمیه و افراد دیگر مطرح شده است، فرزند نداشتن امام عسکری(ع) به گواه تاریخ و متخصصان علم انساب است. بر اساس پاسخ بشیر نجفی عدم اطلاع از فرزند امام عسکری(ع) دلیل بر نبودن آن نیست. همچنین در کتاب ولادة الامام المهدی فی کتب الفریقین به ۱۱ موردو در کتاب تولد امام مهدی به ۱۲ نمونه از علمای نسب‌شناس که به ولادت فرزند امام عسکری(ع) اذعان کرده‌اند اشاره شده است.

به گفته احمد الکاتب و ناصر القفاری، پس از شهادت امام عسکری(ع) در دوره‌ای که به عنوان عصر حیرت نامیده می‌شود، شیعیان متفرق شده و در امر امامت بعد از ایشان دچار اختلاف شدند. همین امر نشان‌دهنده ساختگی بودن مسئله تولد مهدی(عج) است. سید سامی البدری (زاده ۱۹۴۵م) مهدویت‌پژوه، با ذکر شواهدی از کتب تاریخی، بر این باور است که بعد از شهادت امام عسکری(ع) غالب شیعیان به امامت فرزند امام عسکری(ع) اعتقاد داشتند. و افرادی که در این امر دچار تردید بودند به مرور ابهاماتشان برطرف گردید. به گزارش شیخ مفید از میان فرقه‌هایی که بعد از امام حسن عسکری(ع) در میان شیعیان شکل گرفت تنها شیعه اثناعشری باقی ماند.

ابن‌تیمیه و احمد الکاتب بر این باورند که وجود مدعیان مهدویت و طرفداران آن‌ها در تاریخ نشان می‌دهد که شخصیت مهدی به صورت واضح مشخص نشده بود. پس نمی‌توان برای اثبات تولد مهدی مورد ادعای شیعیان به روایات تمسک کرد. البدری در پاسخ به این اشکال با ذکر شواهدی از روایات ثابت می‌کند مصداق مهدی از ابتدا توسط بزرگان دین بیان شده بود. علی‌اصغر رضوانی نیز بر این باور است که پیامبر(ص) و ائمه رفتارشان در رابطه با مهدی(عج) همراه با احتیاط بوده است. از سویی با بیان شخصیت حقیقی مهدی زمینه اعتقاد صحیح را در این رابطه فراهم کرده‌اند و از سوی دیگر به دلیل جایگاه خطیر وی طوری عمل می‌کردند که ایشان را از خطرات حفظ کنند.

عثمان الخمیس، محمود الحمش، ناصر القفاری و احمد الکاتب معتقدند غالب روایاتی که در مجامع روایی شیعی علی‌الخصوص کتاب الکافی برای اثبات ولادت مطرح شده است ضعف سندی داشته و در روایات صحیح نیز دلالت قطعی به مسئله ولادت وجود ندارد. بر اساس پاسخ علی‌اصغر رضوانی به این اشکال، اولا وجود روایات صحیح‌السند در این رابطه ضعف روایات دیگر را جبران می‌کند. دوم این که اصل مهدویت و امامت امام دوازدهم با دلایل قطعی ثابت‌شده و نیازی به بررسی یکایک اسناد نیست. نکته سوم این که مجموع احادیث دلالت‌کننده بر ولادت به حد تواتر می‌رسد که در آن صورت ضعف سندی مورد توجه قرار نمی‌گیرد. چهارم دلیل مجهول بودن برخی روات در این احادیث شرایط خاص دوران بعد از امام حسن عسکری(ع) بوده است.

بر اساس بررسی که محمود الحمش در روایات مربوط به امامت امام عسکری(ع) انجام داده، مدعی است هیچ روایت صحیحی برای اثبات امامت ایشان وجود ندارد. در نتیجه اگر امامت امام عسکری(ع) ثابت نشود نمی‌توان پذیرفت که با نصوصی که از جانب ایشان است، تولد، غیبت و امامت فرزندش ثابت شود. در پاسخ به این اشکال گفته شده است که اولا امامت علاوه بر نص با معجزه نیز ثابت می‌شود و معجزات ثابت‌کننده امامت برای امام عسکری(ع) نقل شده است. ثانیاً روایات مربوط به امامت امام عسکری(ع) منحصر در کافی نیست و در دیگر کتب روایی نیز وجود دارد. ثالثاً امامت ایشان با روایات کلی مربوط به امامت امامان دوازده‌گانه نیز ثابت می‌شود. رابعاً بسیاری از علما این روایات را ضعیف ندانسته‌اند و صرف ضعف سندی روایت دلیل بر کنار گذشته شدن آن نیست.

به گفته ابن تیمیه، امام غایب نه تنها سودی در دین و دنیا نمی‌رساند بلکه ضرر نیز دارد؛ زیرا به سبب غیبت عده‌ای به او باور نیاورده و تکذیبش می‌کنند و این موجب عذاب آن‌ها خواهد شد. شیخ مفید در پاسخ به این اشکال چنین بیان می‌کند که وجود امام غایب با نبود امام متفاوت است. امام غایب وجودش موجب اتمام حجت برای مردم است. همان‌گونه که در دعوت انبیاء اگر نماینده پیامبری دعوت می‌کرد بدون رویت پیامبر نیز حجت بر مردم تمام بود. امام غائب نیز گرچه مورد مشاهده مستقیم مردم نیست ولی با علم به وجود امام و دعوت بیان وظیفه توسط نائبان امام حجت بر مردم تمام می‌شود. ضمن این که اصل وجود امام ضروری است و نبودش با لطف و حکمت خداوند ناسازگار است. اما غیبت امام ناشی از ظلم و جور مردم است و به جهت امتحان و آزمون و رشد مردم رخ داده است.

از دیگر اشکالاتی که به وجود مهدی موعود توسط ابن‌تیمیه مطرح شده است، غیرعادی بودن عمر امام زمان(عج) است. برپایه این اشکال اگر مهدی موعود همان امام منتَظَر شیعیان باشد در آن صورت عمری بیشتر از ۴۵۰ سال (تا زمان ابن‌تیمیه) خواهد داشت در صورتی که در امت پیامبر اسلام چنین عمر طولانی ثبت نشده است. بر اساس روایات نیز چنین عمری در امت اسلام وجود ندارد. عمر طولانی نوح، آدم و خضر نیز نمی‌تواند تأیید کننده شیعیان باشد زیرا آن‌ها برای امت پیامبر نیستند. شیخ مفید برای دفع این ایراد، با ذکر نمونه افراد دارای طول عمر بسیار زیاد در امت‌های گذشته و امت پیامبر(ص) نشان می‌دهد که غیرعادی بودن عمر طولانی بوده معنای عدم امکان نیست و اگر خدا بخواهد می‌تواند به مصلحت‌هایی طول عمر به ولی خودش بدهد. همچنین به نوشته نصرت‌الله آیتی (زاده: ۱۳۵۳ش) مهدویت پژوه امامی، روایات نفی عمر طولانی در امت حضرت محمد(ص) در منابع اهل سنت است و نمی‌توان از آن‌ها برای نقد باور شیعیان استفاده کرد.

در نقد دیگری ابن تیمیه با بررسی روایات مهدویت در منابع اهل سنت بر این عقیده است که ویژگی‌هایی که در این احادیث برای مهدی موعود ثابت شده است مطابق با مهدی مورد ادعای شیعیان نیست. این روایات مهدی را از نسل امام حسن(ع) با نام محمد بن عبدالله می‌دانند در صورتی که به ادعای شیعه مهدی محمد بن حسن(ع) از نسل امام حسین(ع) است. در رد سخن ابن‌تیمیه، عرفان محمود با بررسی که در روایات نقل شده در منابع اهل سنت در رابطه با خلفا و جانشینان پیامبر داشته است، بر این باور است که بر اساس این احادیث مراد از مهدی همان دوازدهمین خلیفه پیامبر و فرزند امام حسن عسکری(ع) است.

از دیگر اشکالات این است که اگر امام عسکری فرزندی داشت، ارث او به برادرش جعفر نمی‌رسید جعفر فرزند امام هادی(ع) ادعا کرد امام عسکری(ع) فرزندی ندارد. حکومت نیز با تفتیش منزل ایشان و نیافتن فرزند حکم داد که ارث به جعفر برسد. شیخ مفید در پاسخ به این اشکال با ذکر نمونه قرآنی فرزندان یعقوب نبی(ع) که منکر زنده بودن یوسف شدند و به مرگش شهادت دادند، بیان می‌کند که جعفر نیز با این که فرزند امام بود اما معصوم نبود و گواهی و انکار او نمی‌تواند دلیلی بر عدم وجود فرزند برای امام عسکری(ع) باشد. همچنین گفته شده شواهدی وجود دارد که جعفر به دلیل گمراهی و انحراف این کار را کرد. ضمن این که پیدا نشدن فرزند امام عسکری(ع) توسط عاملان حکومت به معنای فرزند نداشتن ایشان نیست.

احسان الهی ظهیر برای رد تولد فرزند امام عسکری(ع)، به وصیت ایشان به مادرش استناد می‌کنند. بدین صورت که اگر امام فرزندی داشت او را وصی خود قرار می‌داد. شیخ مفید در پاسخ با ذکر نمونه از وصیت امام صادق(ع) که به جهت مصلحت در وصیت ظاهری خود همسرش و حتی منصور دوانیقی را به عنوان وصی خود قرار داده بود، بیان می‌کند که وقتی بناست جان فرزند امام عسکری(ع) حفظ شود طبیعی است که وی را مخفی کند و به صورت علنی او را وصی خویش قرار ندهد.

به گفته منکران ولادت مهدی موعود(عج)، یکی از دلایل اثبات عدم تولد، اختلاف نظر در نحوه ولادت منتظَر و نام مادر اوست. شواهد تاریخی نیز در مورد مادر امام مهدی با هم سازگار نیستند و نمی‌توان اصل وجود کنیزی به نام نرجس را برای امام عسکری(ع) ثابت کرد. در پاسخ به این اشکال گفته شده است که اولا مطرح‌کنندگان توجه به همه نقل‌های روایت نداشته‌اند. ثانیاً حتی اگر روایات مرتبط با چگونگی و جزئیات ولادت دارای اشکال باشد، خللی در اصل وقوع تولد که با ادله قطعی ثابت شده نمی‌رساند.

معتقدان به ولادت از علمای اهل سنت

بر اساس تحقیقاتی که در این رابطه صورت گرفته است، برخی از دانشمندان اهل سنت به صاحب فرزند بودن امام حسن عسکری(ع) تصریح کرده‌اند. گرچه اغلب آن‌ها وی را به عنوان مهدی موعود قبول ندارند. اما برخی بر این باورند که فرزند امام عسکری(ع) همان مهدی موعود است که در آخرالزمان قیام خواهد کرد.

قائلان به صاحب فرزند بودن امام عسکری(ع)

• ابن اثیر جزری (درگذشت: ۶۳۰ق) در کتاب الکامل فی التاریخ.
• ابن خَلَّکان شافعی (درگذشت: ۶۸۱ق) در کتاب وفیات الاعیان.
• خلیل بن ایبک صَفدی (درگذشت: ۷۶۴ق) در کتاب الوافی بالوفیات.
• محمد ابن احمد ذهبی شافعی (درگذشت: ۷۴۸ق) در کتاب العبر فی خبر من غبر، کتاب تاریخ اسلام و کتاب سیر اعلام النبلاء
• احمد بن حجر هیتمی شافعی‏ (درگذشت: ۹۷۴ق) در کتاب الصواعق المحرقة.
• احمد بن یوسف قرمانی حنفی (درگذشت: ۱۰۱۹ق) در کتاب اخبار الدُوَل.

قائلان به مهدی موعود بودن فرزند امام عسکری(ع)

• محمد بن طلحه نصیبی شافعی (درگذشت: ۶۵۲ق) در کتاب مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول.
• سبط بن جوزی‏ (درگذشت: ۶۵۴ق) در کتاب تذکرة الخواص.
• حافظ محمّد بن یوسف گنجی شافعی (درگذشت: ۶۵۸ق) در کتاب کفایة الطالب.
• ابراهیم بن محمد جوینی شافعی (درگذشت: ۷۳۰ق) در کتاب فرائد السمطین.

سید ثامر هاشم العمیدی در کتاب المهدی المنتظر فی الفکر الاسلامی نام ۹ نفر از علمای اهل‌سنت را ذکر می‌کند که اعتقاد به مهدی بودن فرزند امام عسکری(ع) داشته‌اند. همچنین محمود عرفان با جمع‌آوری نظریات ۳۵ نفر از عرفای مسلمان از جمله ابن‌عربی (۵۶۰-۶۳۸ق) و قونوی (۶۰۷-۶۷۱ق) بر آن است که این افراد به فرزند داشتن امام عسکری(ع) و مهدویت آن فرزند باور داشتند.

تک‌نگاری‌ها

کتاب «ولادة الامام المهدی فی کتب الفریقین» نوشته عرفان محمود

در رابطه با اثبات ولادت امام مهدی(عج) آثاری به رشته تحریر درآمده است که چند مورد از آن‌ها اشاره می‌شود:

• البرهان علی وجود صاحب الزمان اثر سید محسن امین (درگذشت: ۱۳۷۱ق) فقیه و ادیب امامی. نویسنده در مقدمه، انگیزه تألیف کتاب را قصیده‌ای می‌داند که فردی نامعلوم در آن منکر وجود و تولد امام مهدی(ع) شده است. سید محسن امین خود را موظف می‌بیند که شعری بسراید و با استدلال‌های عقلی و نقلی وجود امام عصر(عج) را ثابت کند.
• من هو المهدی(عج)، اثر ابوطالب تجلیل تبریزی (۱۳۰۵-۱۳۸۷ش) از فقهای شیعه، در اثبات تولد، حیات و ظهور حضرت مهدی(عج) است. این کتاب با هدف رد ادعای منکران تولد مهدی موعود نوشته شده است.
• ولادة الامام المهدی (کتاب) اثر بشیر حسین نجفی از مراجع تقلید شیعه: این کتاب ناظر بر شبهات و ردیه‌های ابن‌تیمیه در کتاب منهاج السنه و احسان الهی ظهیر در کتاب الشیعة و التشیع است. و به برخی از اشکالات مربوط به ولادت حضرت پاسخ داده است.
• الإمام المهدی اثر سید علی میلانی از متکلمان امامی. در پاسخ به ادعاهای ابن‌تیمیه در منهاج السنه که منک تولد و وجود عینی و خارجی امام مهدی(عج) است.
• ولادة الامام المهدی فی کتب الفریقین اثر عرفان محمود از مهدی‌پژوهان شیعه است که به ذکر دلایل روایی، شواهد تاریخی و نمونه‌هایی از معتقدان ولادت حضرت مهدی(عج) پرداخته است.
• کتاب الإمام المهدی(ع) بین التواتر وحساب الإحتمال اثر محمدباقر ایروانی از فقهای شیعه در اثبات ولادت امام عصر با توجه به مجموعه شواهد و ادله.
• کتاب حقیقت دوازدهم اثر مهدی خدامیان آرانی از پژوهش‌گران مهدویت در نقد کتاب عجیب‌ترین دروغ تاریخ و پاسخ به یکی از اشکالات عثمان‌الخمیس در مورد تولد امام مهدی(ع).
• «ولادة الامام المهدی اضواء علی الادلة والشبهات» اثر سید ضیاء خبَاز قطیفی از دین‌پژوهان شیعه عربستانی در اثبات تولد امام مهدی(ع) و پاسخ به اشکالات آن.
• «تولد حضرت مهدی(عج)» اثر علی‌اصغر رضوانی ضمن تشریح چگونگی ولادت مهدی موعود، روایات معتبر مربوط به ولادت ایشان به تفکیک از پیامبر(ص) و یازده امام قبلی نقل شده است. وی در این کتاب به برخی اشکالات مطرح شده توسط احمد الکاتب در کتاب تطور الفکر السیاسی الشیعی پاسخ داده است.
• «وجود امام مهدی(عج) در پرتو عقل» اثر علی‌اصغر رضوانی در ذکر براهین و استدلال‌های عقلی اثبات ضرورت وجود امام زمان(عج).
• «وجود امام زمان(عج) از منظر قرآن و حدیث» اثر علی‌اصغر رضوانی. نویسنده در این کتاب با توجه به آیات قرآن و احادیث ضرورت وجود امام حیّ را در همه زمان‌ها ثابت می‌کند.
• «ولادة الامام المهدی بین الضرورة و التشکیک» توسط بخش تبلیغ اداره امور دینی آستان قدس علوی به چاپ رسیده است.