دانشگاه شهید مطهری
 | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | میرزا حسینخان سپهسالار |
| تأسیس | ۱۲۹۶ق (۱۲۵۷ش) |
| کاربری | مدرسه • آموزشی |
| مکان | تهران |
| نامهای دیگر | مدرسه سپهسالار • مدرسه ناصری |
| وقایع مرتبط | آسیبدیدن مدرسه و تعطیلی آن در جریان بهتوپبستن مجلس شورای ملی |
| مشخصات | |
| وضعیت | فعال |
| معماری | |
| معمار | میرزا مهدیخان شقاقی |
| سبک | ایرانی - اسلامی |
| وبگاه | http://www.motahari.ac.ir/ |
دانشگاه شهید مطهری که با نامهای مدرسه عالی شهید مطهری، مدرسه سپهسالار و مدرسه ناصری نیز شناخته میشود، از مؤسسات آموزش عالی و دانشگاهی ایران در تهران است. این بنا با معماری سنتی ایرانی که در سال ۱۲۹۶ق توسط میرزا حسین خان سپهسالار بر اساس نهاد وقف آغاز شد و در سال ۱۳۰۳ق (۱۲۶۱ش) پایان پذیرفت. مدرسه سپهسالار یکی از مراکز فعالیت برخی فیلسوفان مشهور مکتب فلسفی تهران قلمداد شده است.
این مدرسه با هدف بهرهگیری از علوم جدید در پیشبرد معارف اسلامی پایهگذاری شد و اولین فعالیتهای آموزشی خود را در سال ۱۳۱۳ ق و با حضور ۵۰ طلبه، به همت میرزا ابوالفضل مجتهد کلانتر آغاز کرد. در سال ۱۳۶۱ش مدرسۀ عالی شهید مطهری با پذیرش دانشجو در رشتۀ علوم دینی، دورۀ جدید فعالیتهای منسجم و مدوّن علمی خود را آغاز کرد و چندی بعد رشتههای فقه و حقوق اسلامی و فلسفه و حکمت اسلامی در دو سطح کارشناسی و کارشناسی ارشد جایگزین رشتۀ مذکور شد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، محمد امامی کاشانی با حکم امام خمینی به تولیت مدرسۀ عالی منصوب گردید. همچنین این مدرسه از «مدرسه سپهسالار» به «مدرسه عالی شهید مطهری» تغییر نام داد و در نهایت با تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی در ۲۴ فروردین ۱۳۸۹ش «دانشگاه شهید مطهری» نامیده شد. هماکنون شیخ عبدالعلی توجهی تولیت مدرسه را در اختیار دارد.
معرفی
مسجد و مدرسۀ عالی سپهسالار در کنار مجلس شورای ملی سابق واقع شده و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به مدرسۀ عالی شهید مطهری تغییر نام داده است.
بنای مدرسۀ عالی شهید مطهری بوسیلۀ میرزا حسین خان سپهسالار در سال ۱۲۹۶ ه. ق(۱۲۵۷ ه. ش) بر اساس نهاد وقف، بنیان نهاده شده است و پس از مدتی وقفه، در سال ۱۳۰۳ ه.ق (۱۲۶۱ ه.ش) اتمام پذیرفت.
مدرسه سپهسالار یکی از مراکز فعالیت برخی فیلسوفان مشهور مکتب فلسفی تهران قلمداد شده است.[۱] آقا علی مدرس طهرانی(۱۲۳۴-۱۳۰۷ق)، معروف به حکیم مؤسس و یکی از حکمای اربعه مکتب فلسفی تهران، مدتی در این مدرسه به تدریس فلسفه و حکمت مشغول بوده است.[۲]
دربارۀ مؤسس
میرازا حسین قزوینی، ملقب به مشیرالدوله و سپهسالار، دانش آموخته دارالفنون و از دانشجویان اولیه ایرانی تحصیل کرده در خارج از کشور، کاردار ایران در بمبئی، وزیر مختار ایران در استانبول، عضو دارالشورای کبری، وزیر خارجه و صدر اعظم ناصر الدین شاه بوده است. اگرچه اقدامات اولیه مشیرالدوله در عرصه داخلی مقبول طبع مردم و در راستای سیاستهای امیرکبیر قلمداد میشد اما اقدامات او در عرصه سیاست خارجی انتقادات فراوانی به همراه داشته است. تن دادن به خواستههای انگلستان در تعیین حدود سیستان و جدا شدن بخشهایی از سیستان از ایران به خواست انگلستان[۳]، اعطای امتیاز استخراج کلیه معادن ایران به "بارون ژولیوس دو رویتر، مشهور به امتیاز رویتر که اعتراض شدید نیروهای داخلی و در عین حال دولت روسیه را به همراه داست[۴]، از جمله اقدامات بحث برانگیز دوران صدر اعظمی مشیرالدوله قلمداد میشود.
ساخت مدرسه عالی سپهسالار
آنچه که معلوم است سپهسالار بنای مدرسۀ عالی و مسجد را از دارایی شخصی و عواید املاک موروثی پدری ساخته و موقوفاتی برای مصارف و مخارج دائمی و حفظ رقبات آن بر طبق وقف نامه تعیین کرده است. میرزا حسین خان سپهسالار این وقف نامه را در هفتم شوال ۱۲۹۷ ه.ق نوشت و در مجلسی با حضور روحانیون معروف زمان در خانۀ خویش که بعد از مشروطیت به مجلس شورای ملی تبدیل گردید، صیغۀ وقف را جاری کرد.
ویژگیهای معماری
موقعیت بنا
مسجد و مدرسۀ عالی سپهسالار تقریباً در منطقۀ مرکزی آن دوران شهر تهران ساخته شده و در زمان ساخت از موقعیت شهری مناسبی برخوردار بوده است. با توجه به محل کاخ گلستان، بازار دروازه شمیران، باغ و عمارت فخرالدوله، کوچۀ میرزا محمود وزیر، خیابان عین الدوله، کوچۀ نظامیه و سه راه امین حضور که همگی در اطراف این محل قرار دارند، به این نکته میتوان پی برد.
اصول مهندسی
مسجد و مدرسۀ عالی سپهسالار در استحکام و وسعت فضا و منظرۀ عالی و ساخت دلگشا اولین و بزرگترین مسجد و مدرسه عالی پایتخت به شمار میرود که بر اساس اصول مهندسی و معماری بنا شده و از هر نظر تابع الگوهای معماری سنتی ایرانی است. مهندس و طراح آن اولین مهندس و معمار تحصیلکردۀ ایرانی به نام میرزا مهدی خان شقاقی(۱۲۹۹۱۲۲۳ه. ش؛ تهران) ملقب به ممتحن الدوله است که پس از اتمام تحصیلات خود از فرانسه به ایران بازگشته است. مرحوم سپهسالار در نقشهکشی و طرز معماری و وضع ساختمان این بنای بزرگ، شکل بنا و نقشۀ ابنیۀ شرقی اسلامی را در نظر داشته و به عقیدۀ برخی از کارشناسان این بنا از نزدیکترین تلفیقها میان معماری مساجد استانبول است.
ساخت هستۀ اصلی بنا نزدیک به پنج سال به طول انجامیده و در مدت شش سال، ساخت بنا اتمام یافته که البته خود سپهسالار، دو سال بعد از شروع احداث بنا درگذشت و پس از مرگ وی تکمیل مجموعه توسط برادرش یحیی خان مشیرالدوله صورت گرفته است. در استحکام این بنا، ذکر همین مطلب بس که محوطۀ بنا بدواً به عمق ۱۷ متر حفر شده و شفته ریزی محکمی صورت گرفته است. معماری این بنا که شاید بتوان به جرأت آنرا آخرین شاهکار معماری ایرانی دانست دارای الگوی چهارایوانی است.
ویژگیهای بنا
بنای مسجد و مدرسۀ عالی در مجموع دارای ۸ منارۀ بلند میباشد که بلندترین آن ۳۷ متر و کوتاهترین آن ۲۵ متر ارتفاع دارد. امتداد نیم استوانهای آنها تا کف حیاط میرسد و ابتکاری منحصربه فرد را به نمایش درمیآورد. تمامی منارهها از آجر ساخته شده و پوششی با کاشی کاری بسیار زیبا دارند.
ورودیهای بنا
طبق نقشۀ بنا، بنا شش ورودی دارد.
- ورودیهای بخش شمالی(که شامل سه ورودی بوده) به علت احداث کتابخانۀ مجلس، توسط مهندس سیحون در سال ۱۳۴۲ه.ش مسدود و ارتباط این قسمت از بنا با عمارت(باغ) بهارستان قطع شده است.
- ورودی جنوبی که هنگام ساخت بنا، در کوچهای شش متری قرار داشته، سردری ساده دارد که به حیاط دارالشفاء گشوده میشود که اکنون این فضا به محلی برای پاسخگویی به سئوالات شرعی و دریافت وجوهات شرعیه تبدیل شده است. زمانی در وسط این حیاط حوضچه وجود داشته است.
- ورودی غربی مسجد و مدرسۀ عالی که درب اصلی بنا محسوب میشود دارای جلوخان و سردر عظیم و درب دو لَتی آهنی با شکوه بزرگی است که در حاشیۀ خیابان بهارستان(شهید مصطفی خمینی) واقع شده است. این فضا مسئولیت جذب و تقسیم و راهنمایی به فضای اصلی مسجد را بر عهده دارد و ورود و خروج مدرسه عالی نیز از همین فضا صورت میگرفته است. ورودی غربی جلوخان متناسب، دید مستقیم به داخل صحن(حیاط مرکزی) ندارد و به واسطۀ دالان متحدالشکل به داخل صحن مدرسۀ عالی راه مییابد.
- مجموعه بنای مدرسۀ عالی در قسمت شرقی نیز دری به خارج دارد که از در اصلی سمت غربی کوچکتر است و به در زنانه معروف بوده است. ورودی شرقی دارای جلوخان هشتی خوش ترکیب و دالانی(راهرو) طولانی است که به گوشه شمال شرقی صحن مدرسه عالی باز میشود. طاقی هفت کاسه در هشتی ورودی شرقی واقع شده و کاسۀ وسط هفت کاسه دیگر در خود جای داده است که از شاهکارهای میرزا جعفرخان معمار باشی است.
صحن یا حیاط مرکزی بنا
صحن مرکزی بنا به شکل مربع (۶۲×۶۳ متر) با چهار ایوان شمالی، جنوبی، شرقی و غربی، الگویی کامل از مسجدسازی ایرانی است. این حیاط شامل چهار باغچه، چهار پیادهرو و حوض مدور بزرگی با فواره در مرکز است که آب قنات مهران، اختصاصی مدرسه و عمارت بهارستان، طراوت و صفای آن را دوچندان کرده است.
بر فراز ایوان شمالی، دو گلدسته و مأذنه قرار دارد و میان آنها ساعتی بزرگ و منحصربهفرد (ساخت ۱۸۸۰ میلادی در فرانسه با سه ناقوس) در اتاقکی به ارتفاع ۵ متر نصب شده است. این ساعت دو صفحه دارد: یکی رو به صحن مدرسه و دیگری رو به عمارت بهارستان. بدنهٔ اتاقک کاشیکاری و با تزئینات چوبی آراسته شده است. هرچند استفاده از ساعت بهجای مأذنه پیشینه دارد، اما در این بنا بهخوبی مکمل حرکتهای عمودی معماری است و بسیار جاافتاده بهکار رفته است.
حیاط کناری
بنای مدرسه عالی دارای یک حیاط کناری نیز میباشد. این حیاط جزء فضاهای تقسیم شدهای هست که در قسمت شمال شرقی بنا واقع شده است و با حیاط مرکزی ترکیبی متناسب دارد و محل سکونت نایب التولیه میباشد. این بخش در قسمت شرقی دارای شاه نشینی و تعدادی اتاق در قسمت غربی است و در شمال آن تعدادی اتاق کوچک برای سرویس بهداشتی و آبدارخانه وجود دارد. این قسمتها از الگوی یک بنای مسکونی حیاط مرکزی تبعیت کرده است.
شبستان تابستانی
شبستان تابستانی (گنبدخانه) مسجد، با دهانهای ۱۵ متری، ارتفاع ۳۴ متر و مساحتی نزدیک به ۱۶۰۰ متر مربع، بزرگترین و شاخصترین فضای بناست. این فضا در پشت ایوان جنوبی بدون در و دیوار قرار گرفته و ارتفاع زیاد آن، تهویه طبیعی مطلوبی در تابستان فراهم میکند. گنبد بر چهار پایه استوار است که دید وسیعی به شبستان میدهد و چهار مناره بلند در مجاورت آن جای گرفتهاند.
این گنبدخانه تحولی در معماری مسجد به شمار میرود؛ چلیپایی به ابعاد ۴۵ در ۴۵ متر، گنبد اصلی را در مرکز قرار داده و فضای جنوبی بدون هیچ ستونی، سبکی شگفتانگیزی دارد که حتی جرزهای عظیم حامل گنبد نیز آن را نمیشکنند. چهار گنبد کاربندی با قاعده مستطیلی، بالهای چلیپا را پوشانده و در نمای بیرونی، سلسلهمراتبی از این گنبدها به سوی گنبد اصلی ۲۵ متری ایجاد شده است. چهار مناره با پایههای سنگی ۲ متری، حجاری ظریف و سربریزی در بندها برای استحکام، با کاشیهای منقوش تزیین شدهاند.
این گنبدخانه را میتوان تکاملیافته الگوی قدیمی مسجد و مدارس عالی ایران پس از اسلام دانست؛ فضایی با حداکثر گشادگی و سیلان، و گنبدی با کیفیت معلق و بیوزنی که آن را به سبکترین و ظریفترین گنبدخانه ساختهشده تبدیل کرده است. گنبد یکپوشش با قوس خفته و خیز کم است. در مجموع، این اثر از برجستهترین نمونههای معماری قاجاری و نماد خلاقیت فضایی و تکامل معماری سنتی ایران بهشمار میرود.
شبستان زمستانی
شبستان زمستانی در پشت ایوان شرقی قرار دارد و دارای ۴۴ ستون سنگی یکپارچه است. بین هر چهار ستون، سقفی گنبدیشکل با گچبری دیده میشود که روی هر یک، یکی از صفات خداوند حک شده است. محراب عریض این شبستان با سنگ مرمر و مقرنسکاری و گچبری بالای آن، بسیار زیباست. تزیینات اسلیمی و کتیبههای خطاطیشده در سال ۱۳۵۰ش توسط حسین لرزاده اجرا شده و پیش از آن، طاقها نمای آجری داشتهاند. شبستان چهار ورودی دارد: یکی از صحن اصلی (مخصوص آقایان) و سه ورودی دیگر از راهروی شرقی که یکی از آنها به بانوان اختصاص دارد.
بخش جنوب شرقی مسجد
بخش جنوب شرقی مسجد، پشت به شبستان زمستانی نیز زمانی گرمابه و سرویسهای بهداشتی مدرسۀ عالی را در خود جای داده بوده است.
دالانها
دالانها، ورودی را به حیاط مرکزی و بخشهای دیگر متصل میکنند. در این راهروها، گنبدهای کوچک با تزئینات آجری ساده دیده میشود. از درِ شرقی، دهلیزی به صحن اصلی باز میشود و در جلوی آن، چهارسوقی کوچک با شاهکاری به نام «طاق هفتکاسه» یا «طاق معلق» قرار دارد.
حجرهها
۶۰ حجره در دو طبقه، دور تا دور صحن را فرا گرفتهاند. این حجرهها نسبت به مدارس مشابه، بزرگتر و روشنترند و سردر هر یک، مقرنسکاریهایی بدیع و منحصربهفرد دارد.
مدرسها
سه مدرسه در بنا وجود دارد: دو تای آن در دو سوی شبستان تابستانی و متصل به آن، و مدرسۀ سوم که بزرگتر است و پشت ایوان شمالی واقع شده. گلخانۀ زمستانی این بخش از سال ۱۳۱۰ش به تالار سخنرانی، وعظ و تدریس تبدیل شد و دارالقرآن و پایگاه بسیج در آن قرار دارد.
تالار چهلشیر
این تالار ستوندار در کنج شمالغربی بنا و حدود ۵۰ سال بعد ساخته شده است. در مرکز آن، میان ۸ ستون سنگی، حوضی نسبتاً بزرگ برای وضو قرار دارد که دور آن ۴۰ شیر فلزی نصب بوده و نام «چهلشیر» از همین تعداد گرفته شده است. آب آن از قنات تأمین و به گفتهای، آبانبار مسجد محسوب میشده است.
کتابخانه
ساختمان کتابخانه در شمالشرقی مجموعه، در نقشۀ اصلی پیشبینی شده بود، اما بعداً (سال ۱۳۱۳ش) توسط معمار فرانسوی، ماکسیم سیرو، هماهنگ با معماری بنا ساخته شد.
کتیبه
بر فراز حجرههای طبقه همکف، کتیبهای شامل متن مختصر وقفنامه، مانند دانههای تسبیح دور تا دور بنا کشیده شده است.
تراسها (مهتابیها)
مهتابیها و بهارخوابهای وسیع در طبقه فوقانی، از ابداعات برجستۀ معماری قاجاری در این بناست. هرچند نمونههایی در مسجد سید اصفهان و مسجد سلطانی سمنان نیز دیده میشود، اما در سپهسالار این فضاها وسیعتر، پیچیدهتر و حتی به جبهۀ شمالی نیز راه یافتهاند. این طراحی ضمن ایجاد حس امنیت و محصوریت، به غنا و پویایی فضا افزوده و باعث سبکی، تناسب و آسایش کاربران شده است.
قابهای خالی
استفاده از قابهای خالی برای هماهنگی منارهها با ایوان اصلی و تعدیل اختلاف ارتفاع، نوآوری دیگری است که هم در نمای داخلی و هم در نمای بیرونی با زیبایی بهکار رفته است.
مصالح و تزئینات
آجر مصالح اصلی بناست و کمتر بهعنوان تزئین، بلکه بستری برای کاشیکاری است؛ با این حال در دالانها و ورودیها، آجرکاریهای متنوعی دیده میشود.
تزئینات شامل یزدیبندی، مقرنس، کاسهبندی و کاشیکاری نفیس در سطح وسیع است. انواع کاشی شامل: هفترنگ معقلی، آجر لعابدار و معرق (بهصورت اسلیمی، گره و برجسته) میشود. کاشیهای مصور خشتی رنگارنگ نیز از ویژگیهای ممتاز این بناست.
سنگها و تزئینات سنگی در این مجموعه، برخلاف بیشتر بناهای قاجاری، بهوفور بهکار رفته و به معماری دورۀ زندیه نزدیک است. ستونهای یکپارچه و سنگهای ازاره از نظر حجاری درخور توجهاند.
تزئینات چوبی، از جمله درهای حجرهها و درِ اصلی شبستان زمستانی، با گرهچینی معرق ساخته شدهاند. در تزئینات فلزی نیز درب ورودی غربی (روبهخیابان) بهترین نمونه است و پشت پنجرهها، نمونههایی از فرفوژه دیده میشود.
سایر ویژگیها: رعایت سلسلهمراتب ورودیها، کاشیکاری، گچبری، آینهکاری، نمایان شدن رنگ زرد، ارتفاع بناها از سطح زمین، پلکانها، سرستونها، ایوانهای سهدری و پنجدری، سقفهای دوردار، پنجرههای مدور، شیشههای رنگی و معماری کارتپستالی از جلوههای دیدنی این ساختمان است.
در مجموع، مسجد و مدرسۀ عالی سپهسالار با تزئینات بینظیر خود، جلوههایی از هنر اسلامی-ایرانی را به نمایش میگذارد. این ویژگیها، همراه با جایگاه علمی و معنوی بنا و شخصیت برجستۀ بانی آن، این مجموعه را به یکی از مفاخر فرهنگی و هنری ایران تبدیل کرده است.
وقفنامه
این مسجد و مدرسۀ عالی دو وقفنامه دارد، یکی مختصر و دیگری مفصل. وقف نامۀ مختصر که در کتیبۀ صحن مدرسۀ عالی نوشته شده از قسمت بدنۀ چپ آن ایوان شروع و به بدنۀ راست آن ایوان منتهی میشود. اما وقف نامۀ تفصیلی که اصلِ نخستِ خطی آن مسجل و ممهور به مهر اسمی «سپهسالار حسین» است، به صورت کتابچهای مشتمل بر ۷۹ صفحه با خطی خوش و نثری شیوا و کاغذی مرغوب و همانطور که ذکر شد در سال ۱۲۹۷ ه.ق به دستور حسین خان سپهسالار تنظیم گشته، در کتابخانۀ خطی مدرسۀ عالی نگهداری میشود. وقفنامۀ تفصیلی چهار فصل دارد که تبیین اعضاء، تعزیه داری و اطعام و امتحان دانش آموختگان و… فصلهای اول تا چهارم آنرا تشکیل میدهند. در صفحۀ آخر این وقف نامه سجلات و مهر مرحوم واقف همراه با مهرهای علما آمده است.
در این وقف نامه شکل گیری یک مدرسۀ عالی و مسجد و کتابخانه پیش بینی شده است. تعداد و نقش متولی، ناظر مطیع، مدرسان و موضوع درس آنان شامل معقول، منقول، ریاضی، مقدمات و ادبیات، همچنین حکیم باشی، مستوفی، ضابط موقوفات، کتابدار، خوشنویس، واعظ، قاری، مکبر، مؤذن، چراغچی و دربان و خادم همه به دقت تعیین شده است.
تولیت مدرسه عالی بر اساس وقفنامه
بر اساس وقفنامۀ مدرسۀ عالی، امر تولیت مادام الحیاة با خود سپهسالار بوده اما در عین حال وی برای آنکه تا زنده است از گزند درباریان در امان باشد، تولیت را در زمان حیات خود به شاهزاده اعتضادالسلطنه، وزیر علوم واگذار نمود. بعد از سپهسالار، حاکم عصر، متولی آن محسوب میشود که به پاس حفظ احترام حاکم، مقرر شده که حاکم عصر هرکه را که صلاح بداند از جانب خود به نیابت تولیت منصوب کند. اما از سال ۱۳۰۹ش نیابت تولیت به وزیران فرهنگ وقت واگذار شد. بعد از تعطیلات شهریور ۱۳۲۰ش امور مدرسۀ عالی دچار رکود شد تا اینکه در سال ۱۳۲۸ش دانشگاه اسلامی در این مدرسه تشکیل گردید. پس از شکلگیری نهادهای آموزش عالی در کشور، این مدرسۀ عالی به دانشکدۀ معقول و منقول وابسته به دانشگاه تهران تحول یافت.
بعد از وفات سپهسالار، افراد زیر به ترتیب نیابت تولیت یا سرپرستی یافتند:
- میرزا یحیی خان مشیر الدوله، برادر سپهسالار، تا سال ۱۳۰۹ق متصدی کارفرما بود.
- غلامعلی امین همایون، نخستین کسی که از طرف ناصرالدین شاه به نیابت تولیت معین شد.از ۱۳۰۹ تا ۱۳۱۳ق.
- میرزا ابوالفضل کلانتر تهرانی. از ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۶ق.
- موثق الملک سید علی بن حسین لواسانی، وزیر صندوقخانه، ۱۳۴۶ق.
- حاج میرزا کاظم تبریزی، از علمای تبریز و داماد مظفرالدین شاه، از ۱۳۱۶ تا ۱۳۲۴ق.
- حاج سید جواد ظهیرالاسلام، از ۱۳۲۴ تا ۱۳۲۷ق.
- صدورالدوله، از ۱۳۲۷ تا ۱۳۲۹ق.
- عبدالحسین ظهیر همایون، پسر صدرالدوله، ۱۳۲۹ق.
- مشیر اکرم، فرزند میرزا موسی وزیر، رجب و شعبان ۱۳۲۹ق.
- عبدالعلی نجم الدوله، از ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۰ق
- سید حسن مدرس، از ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ق.
- موثق الملک لواسانی (برای بار دوم)، ۱۳۳۲ق.
- سید جواد ظهیر الاسلام (برای بار دوم)، از ۱۳۳۲ تا ۱۳۳۴ق.
- آقا میر محمد (محسن) صدر العلماء، پسر سید محمد باقر، از ۱۳۳۵ تا ۱۳۶۶ق.
- لطفعلی خان قوام السلطنه، ۳ ماه از ۱۳۳۶ق.
- سلیمان خان عضدالملک، از ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۷ق.
- قوام السلطنه (برای بار دوم)، از ۱۳۳۸ تا ۱۳۳۹ق.
- موثق الدوله، ۱۳۳۹ق.
- حاج شیخ محمد معروف به ابن الشیخ، از ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۰ق.
- موثق الملک (برای بار سوم)، ۱۳۴۲ق.
- ظهیرالاسلام (برای بار سوم)، از ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۴ق.
- سید حسن مدرس (برای بار دوم)، از ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۷ق.
- صادق مستشارالدوله، از ۱۳۴۷ تا ۱۳۴۹ق.
- از بهمن سال ۱۳۴۹ق. مطابق با سال ۱۳۰۹ش، تا شهریور ۱۳۲۲ش، دو وزیر فرهنگ وقت، نایب التولیه بودهاند. علیاصغر حکمت اولین آنان بود که در شهریور ۱۳۱۲ش، تولیت مدرسۀ عالی را بر عهده گرفت و در پنجم شهریور ۱۳۲۲ش، محسن صدرالاشراف، وزیر دادگستری به نیابت تولیت مدرسۀ عالی منصوب شد.
- ظهیرالاسلام (برای بار چهارم)، از ۱۳۲۵ تا ۱۳۲۹ش.
- سیدالعراقین، ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۰ش.
- مسعود کیهان، از ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۴ش.
- ظهیرالاسلام (برای بار پنجم)، از ۱۳۳۴ تا ۱۳۴۰ش.
- پس از پیروزی انقلاب اسلامی به حکم امام خمینی مدرسۀ عالی سپهسالار به عنوان یک دانشگاه علوم اسلامی با نام مدرسۀ عالی شهید مطهری زیر نظر محمد امامی کاشانی به فعالیت خود ادامه داد و تا به امروز این مسجد و مدرسۀ عالی فعالیت خود را گسترش داده است.
- پس از درگذشت امامی کاشانی، آیتالله خامنهای در ۲۶ فروردین ۱۴۰۳ش شیخ عبدالعلی توجهی را به تولیت مدرسه منصوب کرد.[۵]
آموزش معارف اسلامی
در این بنا امر بهره گیری از علوم جدید در پیشبرد معارف اسلامی پایه گذاری شد و در این راه کوششهای استادانی نامدار چون محمدکاظم عصار، بدیع الزمان فروزان فر و بسیاری از فرزانگان معاصر به یاد ماندنی است.
هم اکنون نیز مدرسۀ عالی شهید مطهری کانونی مهم و برجسته در آموزش معارف اسلامی چون فقه، حقوق، فلسفه و کلام محسوب میشود. تلفیق این ویژگیهای مذهبی و فرهنگی با ساختمانی ارزشمند، این مجموعه را شایستۀ تأمل و برخوردی توأم با احترام کرده است.
اولین فعالیتهای آموزشی
این مدرسۀ عالی در ابتدا به مدرسۀ ناصریه تهران موسوم بوده است. اولین فعالیتهای آموزشی مدرسه عالی در سال ۱۳۱۳ ق. و با حضور ۵۰ طلبه، به همت میرزا ابوالفضل مجتهد کلانتر تهرانی آغاز شد.
تعطیلی مدرسه عالی و بازگشایی مجدد
پس از به توپ بستن مجلس (۱۳۲۳ق)، صدماتی به مدرسۀ عالی وارد شد و تعطیل گردید. این وضعیت تا سال ۱۳۲۷ق ادامه یافت تا اینکه حاج صدرالدوله آن را به روال عادی بازگرداند. در سال ۱۳۰۴ش، سید حسن مدرس برنامهای جامع در این مرکز اجرا کرد و پنج سال بعد (۱۳۰۹ش)، علیاصغر حکمت دانشکدۀ معقول و منقول را در آن تأسیس نمود. پس از آن، مؤسسۀ وعظ و خطابه نیز آغاز بهکار کرد، اما رویدادهای سال ۱۳۲۰ش بار دیگر فعالیت مدرسه را مختل ساخت. در سال ۱۳۲۲، محسن صدر (صدرالاشرف) تولیت را بر عهده گرفت و مدرسه را با نام «دانشگاه روحانی» مجدداً راهاندازی کرد.
با روی کار آمدن سیدالعراقین در سال ۱۳۲۹ش، مدرسه رونق یافت و به «مدرسۀ عالی سپهسالار» تغییر نام داد. در این دوره، بسیاری از برنامههای علمی و مذهبی رادیو از طریق این مدرسه تولید و پخش میشد؛ از جمله سخنرانیهای وعاظ برجستهای چون حسینعلی راشد، صدر بلاغی و محمدتقی فلسفی.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی محمد امامی کاشانی با حکم امام خمینی به تولیت مدرسۀ عالی منصوب گردید و مدرسه عالی با نام شهید مطهری دورۀ جدیدی از حیات علمی خود را با انگیزۀ تلفیق نظام و مفاد تعلیمی حوزه و دانشگاه آغاز نمود.
پایگاهی برای فعالیت گروههای انقلابی
در سالهای ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ش ساختمان مدرسۀ عالی به پایگاهی برای فعالیت گروههای مسلمان انقلابی تبدیل شده بود و دفتری با عنوان تبلیغات اسلامی در ساختمان مدرسۀ عالی فعالیتهای گوناگون علمی و پژوهشی را در دستور کار خود قرار داد. بخش اندیشهشناسی این دفتر، کتابها و جزوههای زیادی به چاپ رساند که در عرصۀ چالشهای ایدئولوژیک آن سالها تأثیرگذاری به سزایی داشت.
مدتی نیز محل استقرار فرهنگستان اول زبان و ادب پارسی در ساختمان کتابخانۀ مدرسۀ عالی بوده است.
دوره جدید فعالیتهای منسجم علمی
در سال ۱۳۶۱ش مدرسۀ عالی شهید مطهری با پذیرش دانشجو در رشتۀ علوم دینی، دورۀ جدید فعالیتهای منسجم و مدوّن علمی خود را آغاز کرد. چندی بعد رشتههای فقه و حقوق اسلامی و فلسفه و حکمت اسلامی در دو سطح کارشناسی و کارشناسی ارشد جایگزین رشتۀ مذکور شد.
مدرسۀ عالی شهید مطهری به مرور زمان، با توسعۀ کمّی و کیفی، شعب متعددی در مقطع آموزش عالی در شهرهای مختلف کشور تأسیس کرد و رشتههای خود را با اعمال برخی اصلاحات به چند رشتۀ تخصصی گسترش داد و سطح آموزش عالی خود را با تأسیس دورههای دکتری ارتقا بخشید.
تأسیس دبیرستانهای علوم و معارف اسلامی
مدرسۀ عالی شهید مطهری با طراحی رشتۀ علوم و معارف اسلامی در مقطع آموزش متوسطه و تصویب اساسنامۀ آن توسط شورای عالی آموزش و پرورش کشور، دبیرستانهای علوم و معارف اسلامی را از مهر ماه ۱۳۶۴ش در شعب تهران و مشهد تأسیس نمود. طی سالهای بعد شعب دبیرستان مذکور در نقاط مختلف کشور گسترش یافت که تا کنون به مرز بیست دبیرستان رسیده است.
فعالیتهای اجتماعی در مدرسه عالی
نکتۀ قابل ذکر و جالب در مورد مسجد و مدرسۀ عالی اینکه در سالهای قدیم، بازاری بود که کسبۀ دوره گرد، هنگام ماه مبارک رمضان در آن میگستردند و پس از افطار گروه گروه مردم برای خرید راهی صحن حیاط این مسجد میشدند و همچنین دوخت «پیراهن مراد» توسط زنان در حجرههای مسجد و مدرسۀ عالی، رایج بود که به قصد تقرب در ماههای محرم و صفر دوخته میشد و صدای چرخهای خیاطی مستقر شده در این مسجد، برای اهالی این محل بسیار گوشنواز بود.
نقش حکومتی مدرسه عالی
مسجد و مدرسۀ عالی شهید مطهری(سپهسالار) امروزه به لحاظ حجمی و عملکردی در ارتباط با مجلس، بخشی از مجموعه ساختمانهای حکومتی مردمی به شمار میرود؛ چنانکه این ارتباط درونی از ابتدا نیز در فلسفۀ شکل گیری ساختمانها وجود داشته که بانی همگی آنها مرحوم میرزا حسین خان سپهسالار بوده است. اکثر مراسم مهم مذهبی، حکومتی و فرهنگی در این مسجد و مدرسۀ عالی برگزار میشود و به این اعتبار میتوان آن را بنایی یادمانی دانست که در تحولات سیاسی یکصد سال اخیر مطرح و تأثیرگذار بوده است.
نگارخانه
-
شبستان زمستانی -
شبستان تابستانی -
حیاط -
ضلع شمالی حیاط -
ضلع جنوبی حیاط -
ضلع شرقی حیاط -
ضلع غربی حیاط
پانویس
- ↑ مدرس طهرانی، مجموعه مصنفات حکیم مؤسس، ۱۳۷۸ش، مقدمه مصحح، ج۱، ص ۳۲.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانه الادب، ج۲، ص۳۹۰.
- ↑ بامداد، مهدی؛ شرح حال رجال ایران، تهران، گلشن، چاپ سوم، ۱۳۶۲، ص۴۱۶.
- ↑ مهدوی، هوشنگ؛ تاریخ روابط خارجی ایران، تهران، سپهر،چاپ اول، ۱۳۴۹، ص۱۶۳.
- ↑ انتصاب حجتالاسلام توجهی به سمت تولیت مدرسه و مسجد شهید مطهری، خبرگزاری مهر.
منابع
- منبع مقاله: پایگاه اینترنتی دانشگاه شهید مطهری
- مدرس تبریزی، میرزا محمدعلی، ریحانة الادب، انتشارات خیام، چاپ سوم، ۱۳۶۹ش.
- مدرس طهرانی، آقاعلی بن عبدالله، مجموعه مصنفات حکیم مؤسس آقاعلی مدرس طهرانی، تحقیق محسن کدیور، تهران، انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۸ش.