علامه

از ویکی شیعه

عَلاّمِه تعبیری برای مبالغه در توصیف افراد به صفت علم است[۱] و لقب برای کسانی است که زیاد می‌دانند.[۲] لفظ علامه برای مرد و زن یکسان به‌کار برده می‌شود.[۳]

مفهوم‌شناسی

علامه در اصطلاح از القاب خاصی است که صرفاً به بعضی از دانشمندان برجستهٔ علوم اسلامی اطلاق شده و به آن شهره شده‌اند. هرچند به معنی پروفسور نزدیک است، اما این لقب از القاب خاص دانشمندان مسلمان در کشورهای فارسی، عربی و اردو زبان است و همسانی در زبان‌های دیگر (به‌خصوص انگلیسی) ندارد.[۴]

علامه لقبی برای دانشمندان اسلامی است که در چندین رشته دست داشته، دارای معلومات وسیع بوده و صاحب‌نظر و تأثیرگذار بوده باشند. این لفظ جزو الفاظ رسمی حوزوی محسوب نمی‌شود و حتی به همهٔ دانشمندان مسلمان با این ویژگی‌ها نیز اطلاق نمی‌شود، بلکه تنها عده‌ای از دانشمندان به این لقب مشهور شده‌اند. علامه دانش خود را از طریق استدلال کسب می‌کند؛ از این رو اکثر معروفین به «علامه»، فیلسوف نیز بوده‌اند.[۵]

برای اطلاق لفظ علامه در مورد افراد شاخص‌های مانند صاحب‌نظر بودن، صاحب مکتب بودن در حوزه‌های مختلف، شاگرد روری، داشتن سابقه قابل توجه حوزوی، تعدد و تکثر تألیفات در حوزه‌های مختلف وجود دارد.[۶] در برخی از مناطق هند و پاکستان علّامه معادل لفظ مُلّا است.[۷]

بر اساس روایت امام کاظم(ع) در صدر اسلام به کسی که از انساب مردم آگاهی داشت، علامه می‌گفتند. امام(ع) فرمود: گروهی اطراف شخصی جمع شدند. رسول خدا(ص) علت آن‌را پرسید؟ گفتند این مرد علامه است. آن‌حضرت(ص) پرسید منظور شما از علامه چیست؟ آنها گفتند: داناترین مردم به انساب عرب و تاریخ و وقایع آنها، و به جریاناتی که در عصر جاهلیت واقع شده است، و به اشعار عرب است. پیامبر(ص) فرمود: این علمی است که ندانستن آن به کسی ضرری نمیرسد؛ و کسی با دانستن آن منفعتی نمی‌بیند. سپس فرمود: همانا علم، آیه محکم (براهین عقلیه بر اصول دین)، فریضه (احکام واجبات)، سنت پا برجا (احکام مستحبّات) است.[۸][یادداشت ۱]

افراد مشهور به علامه

برخی افراد مشهور به علامه در میان شیعیان افراد زیر هستند:

البته منظور از علامه در فقه معمولاً اشاره به علامه حلی است و در مطالعات دینی معاصر، در اغلب موارد، علامه به تنهایی اشاره به علامه طباطبائی می‌باشد.[۲۱]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ازهری، تهذیب اللغة، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۲۵۴.
  2. ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۱۲، ص۴۱۷.
  3. واسطی زبیدی، تاج العروس، ۱۴۱۴ق، ج۱۷، ص۴۹۷.
  4. «علامه»، آبادیس، دانشنامه عمومی.
  5. «علامه»، آبادیس، دانشنامه عمومی.
  6. «معیارهای اطلاق لفظ علامه در حوزه علمیه چیست؟»، سایت مشرق.
  7. «مولانا، ملا اور مولوی کی اصطلاحات»، سایت بینات.
  8. کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۲.
  9. افندی، ریاض العلماء، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۳۲۹؛ ثقة الاسلام تبریزی، مرآة الکتب، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۴۳۶.
  10. علامه حلّی، تلخیص المرام، ۱۴۲۱ق، مقدمه، ص۱۰.
  11. زمانی قمشه‌ای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۱۳.
  12. گروه علمی مؤسسه امام صادق(ع)، معجم طبقات المتکلمین، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۳۵۴.
  13. افندی، ریاض العلماء، ۱۴۳۱ق، ج۳، ص۱۴۶.
  14. زمانی قمشه‌ای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۳۱۷.
  15. برقعی، سخنوران نامی معاصر ایران، ۱۳۷۳ش، ج۴، ص۲۵۱۶.
  16. عقیقی بخشایشی، طبقات مفسران شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۹۰۸.
  17. نجار زادگان، تحریف‌ناپذیری قرآن، ۱۳۸۴ش، ص۵۷.
  18. عقیقی بخشایشی، طبقات مفسران شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۹۴۰.
  19. زمانی قمشه‌ای، هیئت و نجوم اسلامی، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۱۳۱.
  20. عقیقی بخشایشی، طبقات مفسران شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۹۴.
  21. «علامه»، آبادیس، دانشنامه عمومی.
  1. ِعَنْ أَبِی الْحَسَنِ مُوسَی ع قَالَ: دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صالْمَسْجِدَ فَإِذَا جَمَاعَةٌ قَدْ أَطَافُوا بِرَجُلٍ فَقَالَ مَا هَذَا فَقِیلَ عَلَّامَةٌ فَقَالَ وَ مَا الْعَلَّامَةُ فَقَالُوا لَهُ أَعْلَمُ النَّاسِ بِأَنْسَابِ الْعَرَبِ وَ وَقَائِعِهَا وَ أَیامِ الْجَاهِلِیةِ وَ الْأَشْعَارِ الْعَرَبِیةِ قَالَ فَقَالَ النَّبِی صذَاک عِلْمٌ لَا یضُرُّ مَنْ جَهِلَهُ وَ لَا ینْفَعُ مَنْ عَلِمَهُ ثُمَّ قَالَ النَّبِی صإِنَّمَا الْعِلْمُ ثَلَاثَةٌ آیةٌ مُحْکمَةٌ أَوْ فَرِیضَةٌ عَادِلَةٌ أَوْ سُنَّةٌ قَائِمَةٌ وَ مَا خَلَاهُنَّ فَهُوَ فَضْل.

منابع

  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشیعة، بیروت،‌ دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
  • ابن فوطی، عبد الرزاق بن احمد، مجمع الآداب فی معجم الألقاب، محقق: کاظم، محمد، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
  • ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت،‌دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
  • ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
  • برقعی، محمدباقر، سخنوران نامی معاصر ایران، قم، نشر خرم، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
  • ثقة الاسلام تبریزی، علی بن موسی، مرآة الکتب، محقق: حائری، محمد علی، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
  • حسنی طالبی، عبد الحی بن فخر الدین، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر، بیروت،‌ دار ابن حزم، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
  • رحمانی ولوی، مهدی، جغتایی، منصور، تاریخ علمای بلخ، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
  • زمانی قمشه‌ای، علی، هیئت و نجوم اسلامی، قم، موسسه امام صادق علیه‌السلام، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
  • صدر الافاضل، مرتضی حسین، مطلع انوار(احوال دانشوران شیعه پاکستان و هند)، ترجمه: هاشم، محمد، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
  • عبدالحی بن احمد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب، تحقیق: الأرناؤوط، دمشق - بیروت،‌ دار ابن کثیر، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
  • عسکری، حسن بن عبدالله، الفروق فی اللغة، بیروت،‌ دار الافاق الجدیدة، چاپ اول، ۱۴۰۰ق.
  • عقیقی بخشایشی، عبد الرحیم، طبقات مفسران شیعه، قم، دفتر نشر نوید اسلام، چاپ چهارم، ۱۳۸۷ش.
  • علامه حلّی، حسن بن یوسف، تلخیص المرام فی معرفة الأحکام، محقق: قبیسی، هادی، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران،‌ دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • گروه علمی مؤسسه امام صادق(ع)، معجم طبقات المتکلمین، مقدمه‌نویس: سبحانی تبریزی، جعفر، قم، مؤسسة الإمام الصادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
  • معاونت پژوهش مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران، بانوان عالمه و آثار آنها، قم، حوزه علمیه قم، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
  • «مولانا، ملا اور مولوی کی اصطلاحات»، سایت بینات، تاریخ نشر: ۱ جمادی الاولی، ۱۴۳۷ق، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۱ش.
  • نجار زادگان، فتح‌الله،تحریف ناپذیری قرآن، تهران، مشعر، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
  • «معیارهای-اطلاق-لفظ-علامه-در-حوزه-علمیه»، سایت مشرق، تاریخ انتشار: ۵ اردیبهشت ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۱ش.