بهتوپبستن مجلس شورای ملی
 ساختمان اولین دوره مجلس شورای ملی بعد از بهتوپبستن | |
| دوره | مشروطیت |
|---|---|
| مدت زمان | ۲ تیر ۱۲۸۷ش |
| مکان/خاستگاه | تهران |
| رهبر/رهبران | محمدعلی شاه قاجار |
| زمینهها/علل | محدود شدن اختیارات محمدعلی شاه توسط مجلس، بمبگذاری کالسکه شاه و انتشار مطالب تند روزنامهها علیه او |
| اهداف | نابودی مجلس |
| روشها | بمباران ساختمان مجلس شورای ملی |
| رخدادهای مهم | بهتوپبستن مسجد سپهسالار |
| نتایج/پیامدها | مُنحلشدن مجلس ملی و عزل محمدعلی شاه |
| طرفین | محمدعلی شاه و مشروطهخواهان |
| خسارات | ۲۰۰ کشته و ۵۰۰ زخمی |
بهتوپبستن مجلس شورای ملی از وقایع مهم نهضت مشروطه در ایران بود که با دستور محمدعلی شاه قاجار انجام شد. این رویداد را سرآغاز استبداد صغیر در ایران دانستهاند که در پی آن برخی از رهبران مشروطه مانند سید عبدالله بهبهانی و سید محمد طباطبایی زندانی و عدهای دیگر تبعید شدند. لیاخوف، فرمانده روسی قزاقان تهران، با دستور محمدعلی شاه در ۲ تیر سال ۱۲۸۷ش، مجلس و مسجد سپهسالار را به توپ بست و تعدادی از نمایندگان کشته شدند. طبق گزارشها، در این حمله حدود ۲۰۰ نفر کشته و ۵۰۰ نفر زخمی شدند.
از مهمترین دلائل این اقدام محمدعلی شاه علیه مجلس شورای ملی، تصویب قوانینی برای محدودکردن اختیارات شاه بود که با مخالفت شدید او روبهرو شده بود. افزون بر آن، انتشار مطالب تند در روزنامهها و ادعای بمبگذاری در کالسکه شاه نیز از دیگر دلایل این رویداد به شمار میرود.
به توپ بستن مجلس، اعتراضات گسترده مردمی را به دنبال داشت؛ چنانکه پیش از این وقایع، علمای نجف ازجمله آخوند خراسانی و ملا عبدالله مازندرانی، هرگونه همکاری با مخالفان مشروطیت را حرام دانسته و آن را معادل جنگ با امام زمان(ع) اعلام کرده بودند. پس از این اقدام محمدعلی شاه، چند گروه از مشروطهخواهان موفق به تصرف تهران شدند. محمدعلی شاه به سفارت روسیه پناه برد و از سلطنت عزل شد. پس از او، احمدشاه به سلطنت رسید و محمدعلی شاه به روسیه گریخت.
جایگاه و اهمیت
بهتوپبستن مجلس ملی توسط محمدعلی شاه قاجار را از وقایع مهم نهضت مشروطه دانستهاند که تأثیرات بسیاری بر روند مشروطیت در ایران گذاشت.[۱] او که از زمان ولیعهدی با مشروطهخواهان مخالف بود،[۲] پس از رسیدن به سلطنت برای نابودی مجلس شورای ملی تلاش میکرد.[۳] با محدودشدن اختیاراتش توسط مجلس،[۴] به دستور او در تهران حکومت نظامی شد و به لیاخوف (فرمانده روسی قزاقان)،[۵] دستور داد تا مجلس و مسجد سپهسالار را محاصره کند.[۶] لیاخوف در ۲ تیر ۱۲۸۷ش، مجلس، مسجد سپهسالار[۷] و ساختمان برخی از انجمنهای اطراف مجلس همچون انجمن آذربایجان، انجمن مردمی تبریز، و انجمن مظفری را به توپ بست[۸] و آنها را ویران کرد.[۹] بعد از نابودی این ساختمانها، اشیای گرانقیمت آنها سرقت شد.[۱۰]
هنگام بهتوپبستن مجلس، سید عبدالله بهبهانی، سید محمد طباطبایی و برخی از نمایندگان در مجلس بودند.[۱۱] در این حادثه عدهای از نمایندگان مجلس کشته شدند.[۱۲] به گزارش سفارت بریتانیا، در این اتفاق، ۲۰۰ نفر کشته[۱۳] و ۵۰۰ نفر زخمی شدند و مجلس نیز مُنحل شد.[۱۴]
چند روز پیش از بهتوپبستن مجلس، رهبران مشروطه تهران به علمای حامی مشروطیت در نجف مانند آخوند خراسانی، حسین خلیلی تهرانی و ملا عبدالله مازندرانی تلگراف فرستادند و درخواست یاری کردند. علما نیز فتوا صادر کردند که همکاری با مخالفان مشروطه جایز نیست و معادل جنگ با امام زمان(ع) محسوب میشود.[۱۵]
زمینهها و علل
بر اساس گزارشهای اسناد مشروطیت، رویدادهایی مانند انتشار مطالب تند علیه شاه در روزنامههای حامی مشروطه مانند مساوات و صور اسرافیل[۱۶] و بمبگذاری در کالسکه محمدعلی شاه در ۸ اسفند ۱۲۸۶ش،[۱۷] زمینهساز بهتوپبستن مجلس شدند.[۱۸] به گفته ناظمالاسلام کرمانی (درگذشته ۱۲۹۷ش)، نویسنده کتاب تاریخ بیداری ایرانیان، ادعا شده که بمبگذاری کالسکه شاه توسط خود او صورت گرفته تا نمایندگان مجلس ملی را متهم کند.[۱۹] گفته شده که روسها خواستار نابودی مجلس بودند.[۲۰] همچنین بر اساس اسناد وزارت خارجه بریتانیا، محمدعلی شاه از حمایت مشترک روسیه و انگلیس برخوردار بوده است.[۲۱]
پیامدها
شروع استبداد صغیر
با بهتوپبستن مجلس، دوران یکساله استبداد صغیر آغاز شد که تا برکناری محمدعلی شاه از سلطنت ادامه داشت.[۲۲] پس از نابودی و انحلال مجلس، برخی از رهبران مشروطه مانند بهبهانی و طباطبایی در باغ شاه زندانی[۲۳] و پس از مدتی همراه با تعدادی دیگر تبعید شدند،[۲۴] ازجمله سید عبدالله بهبهانی به عتبات تبعید شد.[۲۵] میرزا نصرالله مَلِکالمُتکلمین، خطیب مشهور مشروطه نیز اعدام شد.[۲۶] همچنین مطبوعات و روزنامهها تعطیل شدند[۲۷] و میرزا جهانگیرخان صور اسرافیل، روزنامهنگار مشهور، به دار آویخته شد.[۲۸]
برکناری محمدعلی شاه
بهتوپبستن مجلس باعث اعتراضات زیادی از سوی مشروطهخواهان شد.[۲۹] مردم شهرهای مختلفی مانند تبریز،[۳۰] رشت و اصفهان علیه محمدعلی شاه قیام کردند.[۳۱] این قیامها موجب شد که محمدعلی شاه در ۱۵ اردیبهشت سال ۱۲۸۸ش، فرمان بازگرداندن مشروطیت را صادر کند؛[۳۲] ولی مشروطهخواهان آذربایجان، گیلان و اصفهان در ۱۹ تیر ۱۲۸۸ش تهران را تصرف کردند.[۳۳] با تصرف تهران توسط مشروطهخواهان، محمدعلى شاه به سفارت روسیه پناهنده شد.[۳۴] نمایندگان مجلس نیز او را از سلطنت عزل کردند و پسرش، احمدشاه قاجار را به سلطنت گماشتند.[۳۵] محمدعلی شاه در ۱۸ شهریور ۱۲۸۸ش به روسیه گریخت و دوران استبداد صغیر به پایان رسید.[۳۶]
پانویس
- ↑ آجودانی، مشروطه ایرانی، ۱۳۸۶ش، ص۲۱.
- ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۱۳۸۳ش، ص۵۷۷.
- ↑ ملکزاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران،۱۳۸۳ش، ص۵۶۳؛ آجودانی، مشروطه ایرانی، ۱۳۸۶ش، ص۲۱.
- ↑ براون، انقلاب ایران، ۱۳۲۹ش، ص۱۳۲.
- ↑ آبراهامیان، تاریخ ایران مدرن، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۱؛ براون، انقلاب ایران، ۱۳۲۹ش، ص۱۹۷.
- ↑ براون، انقلاب ایران، ۱۳۲۹ش، ص۲۰۴.
- ↑ ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۲۰۰.
- ↑ دولتآبادی، حیات یحیی، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۳۰.
- ↑ براون، انقلاب ایران، ۱۳۲۹ش، ص۲۰۶.
- ↑ دولتآبادی، حیات یحیی، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۳۰.
- ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۱۳۸۳ش، ص۶۳۷؛ براون، انقلاب ایران، ۱۳۲۹ش، ص۲۰۴.
- ↑ «ماجرای فرار اولین رئیس مجلس»، وبگاه موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ آبراهامیان، تاریخ ایران مدرن، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۱.
- ↑ «سخن نخست»، وبگاه موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۱۳۸۳ش، ص۶۱۴-۶۱۵.
- ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۱۳۸۳ش، ص۵۷۸ و ۵۹۳.
- ↑ ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۱۹۹؛ براون، انقلاب ایران، ۱۳۲۹ش، ص۱۸۹.
- ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۱۳۸۳ش، ص۵۷۸ و ۵۹۳.
- ↑ ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۱۹۹؛ براون، انقلاب ایران، ۱۳۲۹ش، ص۱۹۰.
- ↑ ملکزاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران،۱۳۸۳ش، ص۵۷۱؛ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۱۳۸۳ش، ص۵۷۸.
- ↑ «حمایت روسیه و انگلیس از محمدعلی شاه در آستانه به توپ بستن مجلس»، وبگاه موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ موسویزاده، حسن، «استبداد صغیر»، وبگاه مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۱۳۸۳ش، ص۶۵۱؛ ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۲۰۰.
- ↑ هزار، دانشمندان و مشاهیر حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۲۶۸.
- ↑ دولتآبادی، حیات یحیی، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۳۳۴.
- ↑ کریمی، انقلاب مشروطه در بوته نقد، ۱۳۸۳ش، ص۷۷.
- ↑ عارف قزوینی، دیوان عارف قزوینی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵.
- ↑ کریمی، انقلاب مشروطه در بوته نقد، ۱۳۸۳ش، ص۷۷.
- ↑ حسنوند، «ستارخان؛ الگوی مقاومت در برابر استبداد و استعمار»، وبگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ کریمی، انقلاب مشروطه در بوته نقد، ۱۳۸۳ش، ص۷۹.
- ↑ کریمی، انقلاب مشروطه در بوته نقد، ۱۳۸۳ش، ص۸۰.
- ↑ کریمی، انقلاب مشروطه در بوته نقد، ۱۳۸۳ش، ص۸۱.
- ↑ کریمی، انقلاب مشروطه در بوته نقد، ۱۳۸۳ش، ص۸۲.
- ↑ آجودانی، مشروطه ایرانی، ۱۳۸۶ش، ص۳۸۳.
- ↑ آبراهامیان، تاریخ ایران مدرن، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۴.
- ↑ ناظمالاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۸۴ش، ج۱، ص۲۰۰؛ «حمایت روسیه و انگلیس از محمدعلی شاه در آستانه به توپ بستن مجلس»، وبگاه موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
منابع
- «حمایت روسیه و انگلیس از محمدعلی شاه در آستانه به توپ بستن مجلس»، وبگاه موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ تیر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۷ آذر ۱۴۰۴ش.
- «ماجرای فرار اولین رئیس مجلس»، وبگاه موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ بازدید: ۷ آذر ۱۴۰۴ش.
- «سخن نخست»، وبگاه موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ بازدید: ۷ آذر ۱۴۰۴.
- آبراهامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن، ترجمه محمدابراهیم فتاحی، تهران، نی، چاپ چهارم، ۱۳۸۹ش.
- آجودانی، ماشاءالله، مشروطه ایرانی، تهران، اختران، چاپ هشتم، ۱۳۸۶ش.
- براون، ادوارد، انقلاب ایران، ترجمه احمد پژوه، تهران، کانون معرفت، ۱۳۲۹ش.
- حسنوند، رحمن، «ستارخان؛ الگوی مقاومت در برابر استبداد و استعمار»، وبگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۷ آذر ۱۴۰۴ش.
- دولتآبادی، یحیی، حیات یحیی، تهران، عطار، ۱۳۷۱ش.
- عارف قزوینی، ابوالقاسم، دیوان عارف قزوینی، تهران، نگاه، ۱۳۸۱ش.
- کریمی، علیرضا، انقلاب مشروطه در بوته نقد، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۳ش.
- کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
- موسویزاده، حسن، «استبداد صغیر»، وبگاه مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ملکزاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، سخن، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- ناظمالاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۴ش.
- هزار، علیرضا، دانشمندان و مشاهیر حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) و شهر ری، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۲ش.