زاره
 محله زاره در شهر عوامیّه | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| ویژگی | شهر تاریخی شیعه‌نشین |
| کشور | عربستان |
| استان | قطیف |
| زبان | عربی |
| نژاد | عرب |
| ادیان | اسلام |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | حاضرة الخط (هَجَر) |
| سال تأسیس | پیش از اسلام |
| قدمت | دوره باستان |
| پیشینه اسلام | صدر اسلام (با اسلام آوردن اَشَجّ عبدالقیس) |
| پیشینه تشیع | صدر اسلام (با استقرار اَبان بن سعید) |
| وقایع مهم | جنگ‌های رِدَّة (۱۳ق)، تسخیر توسط نجدة بن عامر (۶۷ق)، ویرانی به‌دست قرمطیان (۲۸۳ق) |
| مکان‌های تاریخی | دژهای باستانی زاره، فرضة (بندر تاریخی) |
زاره شهری در منطقه قطیف و بحرین قدیم بود که به‌عنوان نخستین خاستگاه تشیع در بحرین شناخته می‌شود. این پیوند با حکمرانی أَبَان بْن سَعِید، از دوستداران امام علی(ع)، و سکونت قبیله شیعی عبدالقیس در آنجا ارتباط داشت. زاره در دوره‌های اموی و عباسی، شاهد درگیری‌ها و شورش‌های سیاسی علیه حاکمان وقت و خوارج بود. این شهر به‌دلیل داشتن دژهای استوار، به تبعیدگاه مخالفان سیاسی از جمله برخی شیعیان تبدیل شده بود و سرانجام در سال ۲۸۳ق به‌دست قَرامطه کاملاً ویران شد و شهر عوامیه بر خرابه‌های آن بنا گردید.
معرفی شهر و اهمیت آن در شکل‌گیری تشیع بحرین
زاره، شهری بزرگ در منطقه خَطّ[۱] یا همان قطیف[۲] در شرق عربستان بود.[۳] به‌گفته برخی تاریخ‌پژوهان، زاره به‌واسطه حضور ابان بن سعید بن العاص از کارگزاران پیامبر(ص) در آن شهر، که به امام علی(ع) علاقه و ارادت داشت، با تشیع پیوند یافت و زمینه گرایش ساکنان آن به مذهب شیعه فراهم شد.[۴] زاره در کرانه خلیج فارس و در بحرین قدیم[یادداشت ۱] قرار داشت.[۵] این شهر در دوران پیش از اسلام و در صدر اسلام مرکز دریافت مالیات به‌دست مرزبانان ایرانی و مقر والیان بحرین بود.[۶]
ورود اسلام و گسترش تشیع
پیشینه اسلام در زاره به سال ششم[۷] یا هشتم قمری[۸] باز می‌گردد؛ زمانی که پیامبر(ص) با ارسال نامه‌ای به حاکم این شهر، ساکنان آن را به اسلام دعوت کرد و دستور دریافت جزیه از غیرمسلمانان را صادر کرد.[۹] به گزارش بلاذری در فتوح البلدان، حاکم زاره، گروهی از عرب‌ها و غیرعرب‌های منطقه اسلام آوردند و برخی دیگر با حفظ دین خود، پرداخت جزیه را پذیرفتند.[۱۰] البته پیش از این نیز افرادی از اهالی زاره مسلمان شده بودند؛ از جمله مُنْذِر بن عائذ، از بزرگان قبیله عبدالقیس و مشهور به اَشَجّ عبدالقیس، که پس از گفت‌وگو با راهبی در زاره و آگاهی از نشانه‌های پیامبر خاتم، همراه گروهی نزد پیامبر(ص) رفت و اسلام آورد.[۱۱]
بر اساس گزارش‌ها، در پی شکایت مردم بحرین قدیم از سوء مدیریت حاکم وقت، العَلاَء بن الحَضْرَمِی،[۱۲] پیامبر(ص) او را عزل[۱۳] و أَبَان بن سعید را والی بحرین قرار داد. ابان تا زمان رحلت پیامبر(ص) در این سمت باقی ماند.[۱۴] در برخی گزارش‌ها، ابان از دوستداران امام علی(ع) معرفی شده است.[۱۵] به‌گفته بحرانی، نویسنده کتاب انوار البدرین، حضور ابان در زاره و علاقه او به امام علی(ع)، زمینه‌ساز شکل‌گیری نخستین پایه‌های تشیع در بحرین شد؛[۱۶] فرایندی که به‌تدریج و پس از رحلت پیامبر(ص)، با اعلام وفاداری ساکنان منطقه، از جمله قبیله بنی‌عبدالقیس،[۱۷] به امام علی(ع) گسترش یافت و در میان آنان نهادینه شد.[۱۸]
از درگیری‌های سیاسی تا ویرانی زاره
پس از رحلت پیامبر(ص)، زاره به صحنه درگیری‌های سیاسی و نظامی تبدیل شد. در جریان جنگ‌های رِدَّه، ساکنان این شهر در برابر ابوبکر و پرداخت زکات به او مقاومت کردند،[۱۹] اما پس از کشته‌شدن مرزبان ساسانی[۲۰] و محاصره شهر، در سال ۱۳ق تسلیم شدند.[۲۱] در سال ۶۷ق نیز قبیله عبدالقیس که در این منطقه ساکن بودند، در برابر نَجْدَة بن عامر حَنَفی،[۲۲] از سران خوارج نَجَدات،[۲۳] مقاومت کرد، اما بعد از کشتار زیاد، قبیله عبدالقیس شکست خورد[۲۴] و زاره به تصرف او درآمد.[۲۵] همچنین در دوره امویان و عباسیان، شورش‌هایی به رهبری رَيَّان نُكَرِی (۷۹ق)،[۲۶] سلیمان بن حکیم عبدی (۱۵۱ق)[۲۷] و سیف بن بُکیر عبدی (۱۹۰ق)[۲۸] علیه حاکمان وقت در منطقه گزارش شده است.
بر اساس برخی گزارش‌ها، امویان و عباسیان از زاره به‌عنوان تبعیدگاه مخالفان سیاسی خود استفاده می‌کردند.[۲۹] به گفته برخی پژوهشگران، این کار با شرایط اقلیمی منطقه و شیوع تب مالاریا در آنجا ارتباط داشت؛ چنان‌که استحکامات دفاعی و دیوارهای بلند قلعه‌های زاره، امکان فرار تبعیدیان را ناممکن ساخته بود.[۳۰] از جمله شیعیان سرشناسی که به این شهر تبعید شدند، می‌توان به مُرَقَّع بن ثُمَامَة اسدی، از یاران امام حسین(ع) در واقعه کربلا، اشاره کرد که عبیدالله بن زیاد پس از واقعه کربلا، او را به زاره تبعید کرد.[۳۱]
در سال ۲۸۳ق، ابوسعيد جَنَّابی، فرمانده قَرامطه،[۳۳] زاره را که پناهگاه حاکمان عبدالقیس شده بود محاصره کرد.[۳۴] طبق گزارش‌ها پس از تسلیم مدافعان، نیروهای او شهر را به آتش کشیده، ویران کردند.[۳۵] پس از آن، زاره آباد نشد و زمین‌هایش به نخلستان‌هایی خالی از سکنه بدل گشت.[۳۶] با گذشت زمان، شهر عوامیّه بر روی خرابه‌های آن بنا شد[۳۷] و از شهر زاره تنها محله‌ای کوچک به نام «فریق‌الزّارة»[۳۸] و چشمه «عین‌الزّارة» در جنوب شرقی عوامیّه بر جای ماند.[۳۹]
پانویس
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۰.
- ↑ مسلم، ساحل الذهب الاسود، بی‌تا، ص۱۶ و ۱۷.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷۶؛ شراب، المعالم الأثیرة، ۱۴۱۱ق، ص۱۳۳.
- ↑ مظفر، تاریخ الشیعة، ۱۴۰۸ق، ص۲۵۵؛ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷ و ۲۸.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۲۶.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ انصاری، تحفة المستفيد، ۱۹۶۰م، ص۶۰.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۶ و ۲۷.
- ↑ انصاری، تحفة المستفيد، ۱۹۶۰م، ص۶۰ و ۶۱.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۸۵.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۴ و ۷۵؛ انصاری، تحفة المستفيد، ۱۹۶۰م، ص۶۰.
- ↑ قرشی، حیاة المحرر الأعظم، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۶۱.
- ↑ آل سلهام، المنذر بن ساوی العبدی، ۱۴۳۴ق، ص۷۴.
- ↑ ابن اثیر، أسد الغابة في معرفة الصحابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۶ و ۴۷.
- ↑ مظفر، تاریخ الشیعة، ۱۴۰۸ق، ص۲۵۵.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷ و ۲۸.
- ↑ امینی، أصحاب أمیر المؤمنین علیه‌السلام و الرواة عنه، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۶۴.
- ↑ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۲۰۱۰م، ج۱، ص۱۶-۱۸.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۵.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۹۲.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۲۰۱.
- ↑ جعفری، خوارج در تاریخ، ۱۳۷۳ش، ص۲۳۶.
- ↑ السویدان، «نبذة التاریخیة عن القطیف»، ص۱۳۱ و ۱۳۲.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۷.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۸۴.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۸۵.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱؛ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶ و ۷۷.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶ و ۷۷.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۸۰؛ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶.
- ↑ «من یحمي الأثر النبوي الوحید في محافظة القطیف....؟»، وبگاه صحيفة صبرة الإلكترونية.
- ↑ مسلم، ساحل الذهب الاسود، بی‌تا، ص۸۳.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷۶ و ۲۷۷.
- ↑ مسلم، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ۱۴۱۱ق، ص۴۵.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷۷؛ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۲.
- ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
- ↑ مسلم، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ۱۴۱۱ق، ص۴۶.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۲.
یادداشت
- ↑ بحرین در متون قدیمی جغرافیایی و تاریخی، نه صرفاً جزیرهٔ کنونی، بلکه اقلیمی گسترده در کرانهٔ غربی خلیج فارس بود که از بصره در شمال تا عُمان در جنوب امتداد داشت و مراکز اصلی آن هَجَر، احساء و قطیف به شمار می‌رفت.
منابع
- آل سلهام، حسین حسن مکی، المنذر بن ساوی العبدی ملک البحرین (من البصره الی عمان) فی الجاهلیة و الإسلام، قطیف، أطیاف للنشر و التوزیع، ۱۴۳۴ق.
- آل ملا، عبد الرحمن بن عثمان، تاریخ هجر دراسة شاملة في أحوال الجزء الشرقي من شبه الجزيرة العربية، احساء، بی‌نا، ۱۴۱۱ق.
- ابن اثیر، علی بن محمد، أسد الغابة في معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الصادر، ۱۳۸۵ق.
- انصاری بویری احمدی، علی، شیعیان عربستان، قم، آشیانه مهر، ۱۳۹۰ش.
- انصاری، محمد بن عبدالله آل عبدالقادر، تحفة المستفيد بتاريخ الأحساء في القديم والجديد، به تحقیق العلامة حمد الجاسر، ریاض، مطابع الریاض، چاپ اول، ۱۹۶۰م.
- امینی، محمدهادی، أصحاب أمیر المؤمنین علیه‌السلام و الرواة عنه، بیروت، دار الکتاب الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- بحرانی، علی بن حسن، انوار البدرین فی تراجم علماء القطیف الاحساء البحرین، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال، چاپ اول، ۱۹۸۸م.
- جعفری، یعقوب، خوارج در تاریخ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- زرکلی، خیر الدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م.
- السویدان، مهدی محمد، «نبذة التاریخیة عن القطیف»، نشریه الموسم، شماره ۹ و ۱۰، ۱۴۱۱ق.
- شراب، محمد محمد حسن، المعالم الأثیرة فی السنة و السیرة، بیروت، دار الشامیة، ۱۴۱۱ق.
- الصالح، زکی علی، «الزارة تاریخ مدینة»، نشریه الواحة، شماره ۳، رجب ۱۴۱۶ق.
- قرشی، باقر شریف، حیاة المحرر الأعظم الرسول الأکرم محمد صلی الله علیه و آله و سلم، بیروت، دار الجواد الائمه (علیه السلام)، ۱۴۲۸ق.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، قم، مؤسسه دار الهجرة، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- مسلم، محمد سعید، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ریاض، مطابع الفرزدق، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق.
- مسلم، محمد سعید، ساحل الذهب الاسود دراسة التاریخیة إنسانیة لمنطقة الخلیج...، بیروت، دار المکتبة الحیاة، بی‌تا.
- مظفر، محمد حسین، تاریخ الشیعة، بیروت، دار الزهراء، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- «من یحمي الأثر النبوي الوحید في محافظة القطیف....؟»، وبگاه صحيفة صبرة الإلكترونية، تاریخ درج مطلب: ۲۱ ژانویه ۲۰۲۰م، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.