الزارة
 محله الزارة در شهر عوّامیّه | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| ویژگی | شهر تاریخی شیعه‌نشین |
| کشور | عربستان |
| استان | قطیف |
| زبان | عربی |
| نژاد | عرب |
| ادیان | اسلام |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | حاضرة الخط (هَجَر) |
| سال تأسیس | پیش از اسلام |
| قدمت | دوره باستان |
| پیشینه اسلام | صدر اسلام (با اسلام آوردن اَشَجّ عبدالقیس) |
| پیشینه تشیع | صدر اسلام (با استقرار اَبان بن سعید) |
| وقایع مهم | جنگ‌های رِدَّة (۱۳ق)، تسخیر توسط نجدة بن عامر (۶۷ق)، ویرانی به‌دست قرمطیان (۲۸۳ق) |
| مکان‌های تاریخی | دژهای باستانی الزارة، فرضة (بندر تاریخی) |
الزَّارَة، شهری در منطقه تاریخی بحرین بود که به‌عنوان خاستگاه نخستین پایه‌های تشیع در بحرین شناخته می‌شود؛ چرا که قبیله شیعی عبدالقیس در آن ساکن بودند و اَبان بن سعید، والی پیامبر(ص) و از دوستداران امام علی(ع)، در آن مستقر شد. الزّارة در دوره‌های اموی و عباسی، کانون مقاومت شیعیان عبدالقیس در برابر حاکمان وقت و خوارج بود و به‌دلیل دژهای استوار، به تبعیدگاه مخالفان سیاسی از جمله المُرَقَّع بن ثُمَامَة، از یاران امام حسین(ع)، بدل گشت. ماجرای اسلام آوردن مردم بحرین نیز با حضور مُنْذِر بن ساوی، حاکم الزّارة، در عصر پیامبر(ص) از همین شهر آغاز شد. این شهر سرانجام در سال (۲۸۳ق) به‌دست ابوسعید جَنَّابی، فرمانده قَرامطه، کاملاً ویران شد و امروزه تنها بقایایی از آن در محله فریق‌الزارة و چشمه عین‌الزارة در عَوّامیّه بر جای مانده است.
جايگاه و اهميت
الزّارة،[۱] پایتخت قدیمی منطقه خَطّ[۲] یا همان قطیف[۳] در شرق عربستان بوده است.[۴] پیوند این شهر با تاریخ تشیع از صدر اسلام و دوره حضور کارگزاران منصوب پیامبر(ص) آغاز شد[۵] و در دوره امویان و عباسیان به‌عنوان تبعیدگاه سیاسی دانسته شده است.[۶]
الزّارة در کرانه خلیج فارس واقع بود[۷] و بندر تجاری و نخلستان‌های گسترده‌ای داشت.[۸] این شهر در دوران پیش از اسلام و صدر اسلام مرکز دریافت مالیات توسط مرزبانان ایرانی و مقر والیان بحرین بود.[۹]
خاستگاه نخستين پایه‌های تشیع در بحرین
بر اساس گزارش‌ها، پس از اسلام‌آوردن مردم منطقه تاریخی بحرین[یادداشت ۱] و شکایت مردم از سوء مدیریت حاکم وقت، العَلاَء بن الحَضْرَمِی،[۱۰] پیامبر(ص) او را عزل[۱۱] و اَبان بن سعید بن العاص،[۱۲] را که از دوستداران امام علی(ع) شناخته می‌شد، به‌عنوان والی بحرین قرار داد.[۱۳] به‌گفته بحرانی، نویسنده کتاب انوار البدرین، با توجه به استقرار ابان بن عاص در الزّارة، این شهر خاستگاه نخستین پایه‌های تشیع در سرزمین بحرین دانسته شده است؛[۱۴] که بعدها با وفاداری ساکنان آن از جمله قبیله بنی عبدالقیس[۱۵] به امام علی(ع) تثبیت شد.[۱۶]
بر پایه منابع تاریخی، مُنْذِر بن عَائِذ، معروف به اَشَجّ عبدالقیس، پس از گفتگو با راهبی در این شهر و اطلاع از علامت‌های پیغمبر خاتم، با گروهی نزد پیامبر(ص) رفت و اسلام آورد.[۱۷] در سال ششم یا هشتم قمری، پیامبر(ص) با فرستادن نامه‌ای به‌وسیله علاء بن حَضرمی برای منذر بن ساوی، حاکم الزّارة،[۱۸] اسلام آوردن او را پذیرفت و دستور دریافت جزیه از غیرمسلمانان را صادر کرد.[۱۹]
تبعیدگاه
از سرشناس‌ترین تبعیدشدگان به این شهر، مُرَقَّع بن ثُمَامَة اسدی،[۲۰] از یاران امام حسین(ع)، در واقعه کربلا را برشمرده‌اند که عبيداللَّه بن زياد، پس از پایان جنگ او را به الزّارة تبعید کرد.[۲۱]
بر اساس گزارش‌نویسان تاریخی، امویان و عباسیان از الزّارة به‌عنوان تبعیدگاه مخالفان سیاسی بهره می‌گرفتند؛ روندی که به نوشته زکی الصالح در مقاله «الزارة تاریخ مدینة»، با ویژگی‌های اقلیمی منطقه و شیوع تب مالاریا در آن پیوند داشته و به‌سبب استحکامات دفاعی و دیوار بلند قلعه‌های آن، امکان فرار از تبعیدگاه عملاً ناممکن بوده است.[۲۲]
قیام‌ها و جنگ‌های منطقه
پس از رحلت پیامبر(ص) و در جریان درگیری‌های رِدَّة، دژهای استوار الزّارة در برابر سپاه علاء بن حضرمی مقاومت کردند.[۲۳] با کشته‌شدن مُکَعْبَر، از مرزبان ساسانی،[۲۴] در نبرد با بَرَاء بن مالک[۲۵] و بسته شدن آب دژ، اهالی در سال ۱۳ق ناچار به صلح و تسلیم بخشی از شهر شدند.[۲۶]
طبق تحقیقات تاریخی، در سال ۶۷ق قبیله عبدالقیس ساکن در این منطقه، در برابر نَجْدَة بن عامر حَنَفی،[۲۷] از سران خوارج نَجَدات،[۲۸] ایستادند و حاکمیت او را نپذیرفتند؛ اما بعد از کشتار زیاد، قبیله عبدالقیس شکست خورد[۲۹] و نجدة حنفی، الزّارة را تصرف کرد و این شهر را برای مدتی مرکز فرمانروایی خود قرار داده است.[۳۰]
در سال ۷۹ق، رَيَّان النُّكَرِی، علیه کارگزار امویان شورید، اما به‌دست لشکر حجاج سرکوب و به دار آویخته شد.[۳۱] در پی آن، داوود بن مُحْرِز، از بزرگان عبدالقیس، حاکم شهر را شکست داد و پیکرهای به دار آویخته‌شده را دفن کرد.[۳۲]
در منطقه بحرین قدیم قیام‌های دیگری نیز گزارش شده است؛ از جمله قیام مسعود بن ابی‌زَيْنَب العَبْدِی عبدالقیس،[۳۳] در سال (۸۶ق) علیه امویان،[۳۴] شورش سليمان بن حَكِيم العبدی،[۳۵] در سال (۱۵۱ق) علیه منصور عباسی،[۳۶] و شورش سَيْف بْن بُكَيْر العبدی، درسال (۱۹۰ق) علیه هارون‌الرشید.[۳۷]
ویرانی الزّارة
در سال ۲۸۳ق، ابوسعيد جَنَّابی، فرمانده قَرامطه،[۳۹] الزّارة را که پناهگاه حاکمان عبدالقیس شده بود محاصره کرد.[۴۰] طبق گزارش‌ها پس از تسلیم مدافعان، نیروهای او شهر را به آتش کشیده و ویران کردند.[۴۱] پس از آن، الزّارة آباد نشد و زمین‌هایش به نخلستان‌هایی خالی از سکنه بدل گشت.[۴۲]
از این شهر محله «فریق‌الزارة»[۴۳] و چشمه «عین‌الزارة» در جنوب شرقی عَوّامیّه بر جای مانده است.[۴۴]
پانویس
- ↑ شراب، المعالم الأثیرة، ۱۴۱۱ق، ص۱۳۳.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۰.
- ↑ المسلم، ساحل الذهب الاسود، بی‌تا، ص۱۶ و ۱۷.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷۵.
- ↑ مظفر، تاریخ الشیعة، ۱۴۰۸ق، ص۲۵۵؛ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷ و ۲۸.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱؛ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۲۶.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ قرشی، حیاة المحرر الأعظم، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۶۱.
- ↑ آل سلهام، المنذر بن ساوی العبدی، ۱۴۳۴ق، ص۷۴.
- ↑ ابن اثیر، أسد الغابة في معرفة الصحابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۶ و ۴۷.
- ↑ مظفر، تاریخ الشیعة، ۱۴۰۸ق، ص۲۵۵.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷ و ۲۸.
- ↑ المسلم، ساحل الذهب الاسود، ص۸۰-۸۳.
- ↑ مظفر، تاریخ الشیعة، ۱۴۰۸ق، ص۲۵۵.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۴ و ۷۵؛ انصاری، تحفة المستفيد، ۱۹۶۰م، ص۶۰.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۶ و ۲۷.
- ↑ انصاری، تحفة المستفيد، ۱۹۶۰م، ص۶۰ و ۶۱؛ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۸۵.
- ↑ «شخصيّة من الطف (المُرقَّع بن ثُمامة الأسدي)»، وبگاه مرکز کربلاء للدراسات والبحوث.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۸۰؛ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۵.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ ابن اثیر، أسد الغابة في معرفة الصحابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۰۶؛ حموی، معجم البلدان، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۳۴۹.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۹۲؛ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۵ و ۷۶.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۲۰۱.
- ↑ جعفری، خوارج در تاریخ، ۱۳۷۳ش، ص۲۳۶.
- ↑ السویدان، «نبذة التاریخیة عن القطیف»، ص۱۳۱ و ۱۳۲.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۷.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۷.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۷، ص۲۱۷.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۵، ص۱۱۸ و ۱۱۹.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۳، ص۱۲۴.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۸۴.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۸۵.
- ↑ «من یحمي الأثر النبوي الوحید في محافظة القطیف....؟»، وبگاه صحيفة صبرة الإلكترونية.
- ↑ المسلم، ساحل الذهب الاسود، بی‌تا، ص۸۳.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷۶ و ۲۷۷.
- ↑ المسلم، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ۱۴۱۱ق، ص۴۵.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷۷؛ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۲.
- ↑ المسلم، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ۱۴۱۱ق، ص۴۶.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۲.
یادداشت
- ↑ بحرین در متون قدیمی جغرافیایی و تاریخی، نه صرفاً جزیرهٔ کنونی، بلکه اقلیمی گسترده در کرانهٔ غربی خلیج فارس بود که از بصره در شمال تا عُمان در جنوب امتداد داشت و مراکز اصلی آن هَجَر، احساء و قطیف به شمار می‌رفت.
منابع
- آل سلهام، حسین حسن مکی، المنذر بن ساوی العبدی ملک البحرین (من البصره الی عمان) فی الجاهلیة و الإسلام، قطیف، أطیاف للنشر و التوزیع، ۱۴۳۴ق.
- آل ملا، عبد الرحمن بن عثمان، تاریخ هجر دراسة شاملة في أحوال الجزء الشرقي من شبه الجزيرة العربية، احساء، بی‌نا، ۱۴۱۱ق.
- ابن اثیر، علی بن محمد، أسد الغابة في معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الصادر، ۱۳۸۵ق.
- انصاری، محمد بن عبدالله آل عبدالقادر، تحفة المستفيد بتاريخ الأحساء في القديم والجديد، به تحقیق العلامة حمد الجاسر، ریاض، مطابع الریاض، چاپ اول، ۱۹۶۰م.
- بحرانی، علی بن حسن، انوار البدرین فی تراجم علماء القطیف الاحساء البحرین، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال، چاپ اول، ۱۹۸۸م.
- جعفری، یعقوب، خوارج در تاریخ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- زرکلی، خیر الدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م.
- السویدان، مهدی محمد، «نبذة التاریخیة عن القطیف»، نشریه الموسم، شماره ۹ و ۱۰، ۱۴۱۱ق.
- «شخصيّة من الطف (المُرقَّع بن ثُمامة الأسدي)»، وبگاه مرکز کربلاء للدراسات والبحوث، تاریخ درج مطلب: ۶ نوامبر ۲۰۱۷م، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۵ش.
- شراب، محمد محمد حسن، المعالم الأثیرة فی السنة و السیرة، بیروت، دار الشامیة، ۱۴۱۱ق.
- الصالح، زکی علی، «الزارة تاریخ مدینة»، نشریه الواحة، شماره ۳، رجب ۱۴۱۶ق.
- قرشی، باقر شریف، حیاة المحرر الأعظم الرسول الأکرم محمد صلی الله علیه و آله و سلم، بیروت، دار الجواد الائمه (علیه السلام)، ۱۴۲۸ق.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، قم، مؤسسه دار الهجرة، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- المسلم، محمد سعید، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ریاض، مطابع الفرزدق، چاپ دوم،
- مظفر، محمد حسین، تاریخ الشیعة، بیروت، دار الزهراء، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- «من یحمي الأثر النبوي الوحید في محافظة القطیف....؟»، وبگاه صحيفة صبرة الإلكترونية، تاریخ درج مطلب: ۲۱ ژانویه ۲۰۲۰م، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.