زاره
 محله زاره در شهر عوامیّه | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| ویژگی | شهر تاریخی شیعه‌نشین |
| کشور | عربستان |
| استان | قطیف |
| زبان | عربی |
| نژاد | عرب |
| ادیان | اسلام |
| مذهب | شیعه |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | حاضرة الخط (هَجَر) |
| سال تأسیس | پیش از اسلام |
| قدمت | دوره باستان |
| پیشینه اسلام | صدر اسلام (با اسلام آوردن اَشَجّ عبدالقیس) |
| پیشینه تشیع | صدر اسلام (با استقرار اَبان بن سعید) |
| وقایع مهم | جنگ‌های رِدَّة (۱۳ق)، تسخیر توسط نجدة بن عامر (۶۷ق)، ویرانی به‌دست قرمطیان (۲۸۳ق) |
| مکان‌های تاریخی | دژهای باستانی زاره، فرضة (بندر تاریخی) |
زاره، شهری در بحرین قدیم بود که به‌عنوان خاستگاه نخستین پایه‌های تشیع در بحرین شناخته می‌شود. این پیوند به سکونت قبیله شیعی عبدالقیس در آنجا، و حکمرانی اَبان بن سعید، از دوستداران امام علی(ع)، بازمی‌گردد. زاره در دوره‌های اموی و عباسی، کانون مقاومت شیعیان عبدالقیس در برابر حاکمان وقت و خوارج بود. این شهر به‌دلیل داشتن دژهای استوار، به تبعیدگاه مخالفان سیاسی از جمله المُرَقَّع بن ثُمَامَة، از یاران امام حسین(ع)، بدل گشت. این شهر در سال (۲۸۳ق) به‌دست ابوسعید جَنّابی، فرمانده قَرامطه، کاملاً ویران شد. بعدها «شهر عوامیه» بر روی خرابه‌های «زاره» ساخته شد و از زاره تنها محله‌ای کوچک در عوامیه برجای ماند.
جايگاه و اهميت
زاره، شهری بزرگ در منطقه خَطّ[۱] یا همان قطیف[۲] در شرق عربستان بود.[۳] پیوند این شهر با تشیع، در پی حضور کارگزار منصوب پیامبر(ص) در صدر اسلام بود که به سبب علاقه وی به امام علی(ع)، در دوره‌های بعد زمینه گرایش اهالی آنجا به مذهب شیعه فراهم شد.[۴] همچنین این شهر در دوره امویان و عباسیان به‌عنوان تبعیدگاه سیاسی دانسته شده است.[۵]
زاره در کرانه خلیج فارس و در بحرین قدیم[یادداشت ۱] قرار داشت.[۶] این شهر در دوران پیش از اسلام و صدر اسلام مرکز دریافت مالیات توسط مرزبانان ایرانی و مقر والیان بحرین بود.[۷]
نخستین پایگاه تشیع در بحرین
بر اساس گزارش‌ها، در پی شکایت مردم بحرین قدیم از سوء مدیریت حاکم وقت، العَلاَء بن الحَضْرَمِی،[۸] پیامبر(ص) او را عزل[۹] و أَبَان بْن سَعِید بْنِ الْعَاص[۱۰] را والی بحرین قرار داد. در برخی گزارش‌ها ابان به عنوان دوستدار امام علی(ع) معرفی شده است.[۱۱] به‌گفته بحرانی، نویسنده کتاب «انوار البدرین»، با توجه به استقرار ابان بن عاص در زاره، این شهر خاستگاه نخستین پایه‌های تشیع در سرزمین بحرین دانسته شده است.[۱۲] در ادامه، با اعلام وفاداری ساکنان این منطقه، از جمله قبیله بنی‌عبدالقیس،[۱۳] به امام علی (ع)، مذهب تشیع در میان آنان نهادینه شد.[۱۴]
بر پایه منابع تاریخی، مُنْذِر بن عَائِذ، معروف به اَشَجّ عبدالقیس، که از بزرگان و اثرگذاران قبیله عبدالقیس بود پس از گفتگو با راهبی در این شهر و اطلاع از علامت‌های پیغمبر خاتم، با گروهی نزد پیامبر(ص) رفت و اسلام آورد.[۱۵] در سال ششم[۱۶] یا هشتم قمری،[۱۷] پیامبر(ص) با فرستادن نامه‌ای به‌وسیله علاء بن حَضرمی برای منذر بن ساوی، حاکم زاره، آن‌ها را به اسلام دعوت و دستور دریافت جزیه از غیرمسلمانان را صادر کرد.[۱۸] به گزارش بلاذری نویسنده کتاب «فتوح البلدان» منذر بن ساوی و عرب‌های آن منطقه و گروهی از غیر عرب‌ها اسلام آوردند اما دیگران به دین خود باقی ماندند و صلح کردند و تسلیم به پرداخت جزیه شدند.[۱۹]
تبعیدگاه
بر اساس گزارش‌نویسان تاریخی، امویان و عباسیان از زاره به‌عنوان تبعیدگاه مخالفان سیاسی بهره می‌گرفتند؛ روندی که به نوشته زکی الصالح در مقاله «الزارة تاریخ مدینة»، با ویژگی‌های اقلیمی منطقه و شیوع تب مالاریا در آن پیوند داشته و به‌سبب استحکامات دفاعی و دیوار بلند قلعه‌های آن، امکان فرار از تبعیدگاه عملاً ناممکن بوده است.[۲۰]
از سرشناس‌ترین تبعیدشدگان به این شهر، مُرَقَّع بن ثُمَامَة اسدی، از یاران امام حسین(ع)، در واقعه کربلا را برشمرده‌اند که عبيداللَّه بن زياد، پس از پایان جنگ او را به زاره تبعید کرد.[۲۱]
قیام‌ها و جنگ‌های منطقه
پس از رحلت پیامبر(ص) و در جریان جنگ‌های رِدَّه، دژهای زاره در برابر سپاه علاء بن حضرمی مقاومت کردند.[۲۲] پس از کشته‌شدن مُکَعْبَر، مرزبان ساسانی،[۲۳] به‌دست بَرَاء بن مالک[۲۴] و محاصره آنجا، ساکنان شهر در سال ۱۳ق ناچار به تسلیم شدند.[۲۵]
طبق تحقیقات تاریخی، در سال ۶۷ق قبیله عبدالقیس ساکن در این منطقه، در برابر نَجْدَة بن عامر حَنَفی،[۲۶] از سران خوارج نَجَدات،[۲۷] ایستادند و حاکمیت او را نپذیرفتند؛ اما بعد از کشتار زیاد، قبیله عبدالقیس شکست خورد[۲۸] و نجدة حنفی، زاره را تصرف کرد و این شهر را برای مدتی مرکز فرمانروایی خود قرار داده است.[۲۹] در سال ۷۹ق، رَيَّان النُّكَرِی، علیه کارگزار امویان شورش کرد، اما به‌دست لشکر حجاج سرکوب و اعدام شد.[۳۰] پس از آن، داوود بن مُحْرِز، از بزرگان عبدالقیس، حاکم شهر را شکست داد.[۳۱]
در بحرین قدیم قیام‌های دیگری نیز گزارش شده است؛ قیام سلیمان بن حکیم عبدی[۳۲] در سال ۱۵۱ق علیه منصور عباسی،[۳۳] و قیام سیف بن بُکیر عبدی در سال ۱۹۰ق علیه هارون‌الرشید.[۳۴]
ویرانی زاره
در سال ۲۸۳ق، ابوسعيد جَنَّابی، فرمانده قَرامطه،[۳۶] زاره را که پناهگاه حاکمان عبدالقیس شده بود محاصره کرد.[۳۷] طبق گزارش‌ها پس از تسلیم مدافعان، نیروهای او شهر را به آتش کشیده و ویران کردند.[۳۸] پس از آن، زاره آباد نشد و زمین‌هایش به نخلستان‌هایی خالی از سکنه بدل گشت.[۳۹]
با گذشت زمان، شهر عوامیّه بر روی خرابه‌های آن بنا شد[۴۰] و از شهر زاره تنها محله‌ای کوچک به نام «فریق‌الزّارة»[۴۱] و چشمه «عین‌الزّارة» در جنوب شرقی عوامیّه بر جای مانده است.[۴۲]
پانویس
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۰.
- ↑ مسلم، ساحل الذهب الاسود، بی‌تا، ص۱۶ و ۱۷.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷۶؛ شراب، المعالم الأثیرة، ۱۴۱۱ق، ص۱۳۳.
- ↑ مظفر، تاریخ الشیعة، ۱۴۰۸ق، ص۲۵۵؛ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷ و ۲۸.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱؛ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶ و ۷۷.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۲۶.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ قرشی، حیاة المحرر الأعظم، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۶۱.
- ↑ آل سلهام، المنذر بن ساوی العبدی، ۱۴۳۴ق، ص۷۴.
- ↑ ابن اثیر، أسد الغابة في معرفة الصحابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۶ و ۴۷.
- ↑ مظفر، تاریخ الشیعة، ۱۴۰۸ق، ص۲۵۵.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷ و ۲۸.
- ↑ امینی، أصحاب أمیر المؤمنین علیه‌السلام و الرواة عنه، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۶۴.
- ↑ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۲۰۱۰م، ج۱، ص۱۶-۱۸.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۴ و ۷۵؛ انصاری، تحفة المستفيد، ۱۹۶۰م، ص۶۰.
- ↑ انصاری، تحفة المستفيد، ۱۹۶۰م، ص۶۰.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۶ و ۲۷.
- ↑ انصاری، تحفة المستفيد، ۱۹۶۰م، ص۶۰ و ۶۱.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۸۵.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶ و ۷۷.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۸۰؛ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۵.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ ابن اثیر، أسد الغابة في معرفة الصحابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۰۶؛ حموی، معجم البلدان، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۳۴۹.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۹۲.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۲۰۱.
- ↑ جعفری، خوارج در تاریخ، ۱۳۷۳ش، ص۲۳۶.
- ↑ السویدان، «نبذة التاریخیة عن القطیف»، ص۱۳۱ و ۱۳۲.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۷.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۷.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۳، ص۱۲۴.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۸۴.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۸۵.
- ↑ «من یحمي الأثر النبوي الوحید في محافظة القطیف....؟»، وبگاه صحيفة صبرة الإلكترونية.
- ↑ مسلم، ساحل الذهب الاسود، بی‌تا، ص۸۳.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷۶ و ۲۷۷.
- ↑ مسلم، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ۱۴۱۱ق، ص۴۵.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷۷؛ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۲.
- ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
- ↑ مسلم، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ۱۴۱۱ق، ص۴۶.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۲.
یادداشت
- ↑ بحرین در متون قدیمی جغرافیایی و تاریخی، نه صرفاً جزیرهٔ کنونی، بلکه اقلیمی گسترده در کرانهٔ غربی خلیج فارس بود که از بصره در شمال تا عُمان در جنوب امتداد داشت و مراکز اصلی آن هَجَر، احساء و قطیف به شمار می‌رفت.
منابع
- آل سلهام، حسین حسن مکی، المنذر بن ساوی العبدی ملک البحرین (من البصره الی عمان) فی الجاهلیة و الإسلام، قطیف، أطیاف للنشر و التوزیع، ۱۴۳۴ق.
- آل ملا، عبد الرحمن بن عثمان، تاریخ هجر دراسة شاملة في أحوال الجزء الشرقي من شبه الجزيرة العربية، احساء، بی‌نا، ۱۴۱۱ق.
- ابن اثیر، علی بن محمد، أسد الغابة في معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الصادر، ۱۳۸۵ق.
- انصاری بویری احمدی، علی، شیعیان عربستان، قم، آشیانه مهر، ۱۳۹۰ش.
- انصاری، محمد بن عبدالله آل عبدالقادر، تحفة المستفيد بتاريخ الأحساء في القديم والجديد، به تحقیق العلامة حمد الجاسر، ریاض، مطابع الریاض، چاپ اول، ۱۹۶۰م.
- امینی، محمدهادی، أصحاب أمیر المؤمنین علیه‌السلام و الرواة عنه، بیروت، دار الکتاب الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- بحرانی، علی بن حسن، انوار البدرین فی تراجم علماء القطیف الاحساء البحرین، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال، چاپ اول، ۱۹۸۸م.
- جعفری، یعقوب، خوارج در تاریخ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- زرکلی، خیر الدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م.
- السویدان، مهدی محمد، «نبذة التاریخیة عن القطیف»، نشریه الموسم، شماره ۹ و ۱۰، ۱۴۱۱ق.
- شراب، محمد محمد حسن، المعالم الأثیرة فی السنة و السیرة، بیروت، دار الشامیة، ۱۴۱۱ق.
- الصالح، زکی علی، «الزارة تاریخ مدینة»، نشریه الواحة، شماره ۳، رجب ۱۴۱۶ق.
- قرشی، باقر شریف، حیاة المحرر الأعظم الرسول الأکرم محمد صلی الله علیه و آله و سلم، بیروت، دار الجواد الائمه (علیه السلام)، ۱۴۲۸ق.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، قم، مؤسسه دار الهجرة، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- مسلم، محمد سعید، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ریاض، مطابع الفرزدق، چاپ دوم، ۱۴۱۱ق.
- مسلم، محمد سعید، ساحل الذهب الاسود دراسة التاریخیة إنسانیة لمنطقة الخلیج...، بیروت، دار المکتبة الحیاة، بی‌تا.
- مظفر، محمد حسین، تاریخ الشیعة، بیروت، دار الزهراء، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- «من یحمي الأثر النبوي الوحید في محافظة القطیف....؟»، وبگاه صحيفة صبرة الإلكترونية، تاریخ درج مطلب: ۲۱ ژانویه ۲۰۲۰م، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.