صنعا
 نمایی از شهر صنعا | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| ویژگی | پایتخت یمن و مرکز زیدیه |
| کشور | یمن |
| مساحت | ۳۹۰ کلیومتر مربع |
| جمعیت کل | ۲٬۸۲۴٬۰۰۰ نفر |
| زبان | عربی |
| نژاد | سامی |
| ادیان | اسلام، مسیحیت |
| مذهب | زیدیه |
| اطلاعات تاریخی | |
| سال تأسیس | ۵ قرن پیش از میلاد مسیح(ع) |
| پیشینه اسلام | سال ۸ هجری قمری با فتح مکه توسط مسلمانان |
| پیشینه تشیع | صدر اسلام |
صَنْعا پایتخت یمن و از شهرهای مهم تاریخی این کشور است که در دورههایی از تاریخ، یکی از مراکز سیاسی و علمی تشیع، بهویژه زیدیه، بوده است. این شهر از قرون نخستین اسلامی با جریانهای شیعی ارتباط داشته و در دورههایی مرکز حکومت صلیحیان و محل حضور و فعالیت امامان و عالمان زیدی بوده است. صنعا در دوره معاصر نیز یکی از مراکز مهم فعالیت زیدیان و جنبش انصارالله به شمار میرود.
صنعا در برخی روایات اسلامی، از جمله روایات مربوط به گسترش اسلام در یمن و قیام یمانی، ذکر شده است. این شهر همچنین محل فعالیت شماری از عالمان زیدی و نگهداری مجموعههایی از میراث مکتوب زیدیه بوده است. جامع بزرگ صنعا، مسجد امام علی(ع)، مرکز بدر و مؤسسة الامام زید بن علی الثقافیة از جمله اماکن و نهادهای مرتبط با تاریخ و فعالیتهای شیعی در این شهر به شمار میروند.
معرفی
صنعا پایتخت یمن و از مراکز تاریخی زیدیه است.[۱] این شهر از قرون نخستین اسلامی با تشیع زیدی ارتباط داشته[۲] و در دورههایی از حکومت امامان زیدی، در کنار صعده و عَدَن از مراکز سیاسی و علمی آنان بوده است.[۳] صنعا همچنان از مراکز فعالیت زیدیان و جنبش انصارالله به شمار میرود. فعالیتهای مذهبی و فرهنگی زیدیان در قرن چهاردهم هجری شمسی نیز در این شهر ادامه داشته است؛ از جمله برگزاری جشن میلاد پیامبر(ص) و عید غدیر.[۴]
همچنین شیعیان امامی در صنعاء و برخی مناطق دیگر یمن زندگی میکنند[۵] و فعالیت آنان با تشکلهایی مانند رابطة الشیعة الجعفریة فی الیمن مرتبط است.[۶] اسماعیلیان نیز در صنعا حضور دارند[۷] و مدرسة البُهریه[۸] و مقر الفیض الحاتمی در منطقه أزال صنعا، از مراکز تجمع آنان به شمار میرود.[۹]
صنعا در روایات
در برخی احادیث نبوی از صنعا یاد شده است. برای نمونه، در روایتی درباره جنگ خندق، نقل شده است که پیامبر(ص) فرمود هنگام حفر خندق، قصرها و سرزمینهای یمن و صنعا را مشاهده کرده و جبرئیل به او بشارت داده است که امت اسلامی بر آنها پیروز خواهد شد.[۱۰] در روایتی دیگر، پیامبر(ص) به اصحاب خود بشارت داده است که گستره اسلام در شبهجزیره عربستان، از صنعا در جنوب تا بیابانهای حضرموت گسترش خواهد یافت.[۱۱]
در روایات مربوط به قیام یمانی که از نشانههای ظهور امام مهدی(عج) است، از شهرهای صنعا و عدن، کِنده و منطقه اَبین نام برده شده است.[۱۲] برخی پژوهشگران، روایات مربوط به صنعا را مستفیض و نقلشده از طریق شیعه و اهلسنت دانستهاند.[۱۳] همچنین، در برخی روایات، از قیام شخصی مشهور به کاسر العین در صنعا، در شمار حوادث پیش از خروج سفیانی، یاد شده است.[۱۴] درباره ارتباط کاسر العین با یمانی و سفیانی دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. علی کورانی، پژوهشگر و نویسنده لبنانی، معتقد است کاسر العین پیش از سفیانی در صنعا قیام میکند، اما موفق نمیشود و پس از آن یمانی ظهور میکند.[۱۵]
تاریخچه تشیع در صنعا
شهر صنعا در ابتدا قلعهای در قلمرو هَمْدانیان بود.[۱۶] بر اساس برخی گزارشها، ایرانیان در سال ۵۷۵م صنعا را فتح کردند و تا پذیرش اسلام از سوی یمن در سال ۶۲۸م بر آن حکومت داشتند.[۱۷] قبیله همدان در سال ۱۰ق به دست امام علی(ع) اسلام آورد.[۱۸] در سال ۱۲۹ق ابوحمزه و عبدالله بن یحیی از رهبران جریان شیعی در یمن در حمایت از عباسیان، صنعا را تصرف کردند؛ اما پس از شکست در برابر سپاه اموی در جریان لشکرکشی به مدینه، شهر به دست امویان افتاد.[۱۹]
پایتخت صُلَیحیان
صنعا در دورههایی به یکی از مراکز مهم سیاسی و علمی یمن تبدیل شد.[۲۰] در سده پنجم قمری، علی بن محمد صلیحی، حکومت صلیحیان را بنیان گذاشت[۲۱] و پس از گسترش قلمرو خود، صنعا را مرکز حکومت خویش قرار داد.[۲۲] صلیحیان از اسماعیلیان بودند و با حمایت خلافت فاطمی مصر بر بخشهایی از یمن حکومت کردند.[۲۳]
پایتخت متوکلیان
عثمانیان در سده دهم قمری بر یمن مسلط شدند و در سال ۹۵۴ق/۱۵۴۷م صنعا را تصرف کردند؛ اما زیدیان در سال ۱۰۳۲ق/۱۶۲۳م آنان را از صنعا بیرون راندند.[۲۴] عثمانیان در سال ۱۲۸۹ق/۱۸۷۲م بار دیگر صنعا را تصرف کردند.[۲۵]
در سال ۱۸۹۱م محمد حمیدالدین به امامت زیدی یمن رسید و با عثمانیان مخالفت کرد.[۲۶] پس از او، فرزندش یحیی حمیدالدین در سال ۱۹۰۴م به امامت رسید و به مبارزه سیاسی و نظامی با عثمانیان و انگلیسیها ادامه داد.[۲۷]یحیی در جنگ جهانی اول از عثمانیان حمایت کرد و پس از پایان جنگ بر بخشهای گستردهای از یمن مسلط شد. در سال ۱۹۴۸م، مخالفان حکومت امام یحیی به رهبری عبدالله الوزیر در صنعا حکومتی جدید تشکیل دادند؛ اما این حرکت شکست خورد. پس از آن، احمد بن یحیی، فرزند یحیی حمیدالدین، قدرت را در دست گرفت و پایتخت را از صنعا به تعز منتقل کرد.[۲۸]
پایتختِ جمهوری عربی یمن
در سال ۱۳۸۱ق/۱۹۶۲م، انقلابی علیه حکومت متوکلیان آغاز شد. پس از کشتهشدن امام احمد بن یحیی، محمد بدر، ولیعهد او، برای حفظ حکومت به صنعا بازگشت؛ اما در نهایت به عربستان سعودی رفت و حکومت در تبعید تشکیل داد.[۲۹]
پس از این انقلاب، صنعا به پایتخت جمهوری عربی یمن تبدیل شد. در سالهای نخست جمهوری، سیاستهای محدودکنندهای علیه ساختار سنتی زیدیان اعمال شد و شماری از علما و رهبران زیدی از صنعا به مناطق شمالی یمن، از جمله صعده، تبعید شدند.[۳۰]
مرکز فعالیت انصارالله
جنبش انصارالله یا حوثیها، از اوایل قرن بیستویکم در شمال یمن شکل گرفت.[۳۱] این جنبش در ابتدا مطالبات سیاسی، اجتماعی و مذهبی داشت و بهتدریج خواستار نقش بیشتری در ساختار سیاسی یمن شد.[۳۲] در جریان اعتراضات سال ۲۰۱۱م علیه حکومت علی عبدالله صالح، صنعا یکی از مهمترین کانونهای تحولات سیاسی یمن بود.[۳۳] پس از تشدید اختلافات میان انصارالله و دولت یمن، اعتراضات این جنبش در سال ۲۰۱۴م در صنعا گسترش یافت و انصارالله در سپتامبر ۲۰۱۴م کنترل صنعا را در دست گرفت.[۳۴] و در پی آن، توافقی با میانجیگری سازمان ملل میان این جنبش و دولت یمن منعقد شد.[۳۵] از آن زمان صنعا به مهمترین مرکز سیاسی و اداری تحت کنترل انصارالله تبدیل شده است.
عالمان شیعه
صنعا و مناطق پیرامون آن محل فعالیت شماری از عالمان زیدی بوده است.
- عبدالرزاق بن همام صنعانی (۱۲۶-۲۱۱ق) محدث و مفسر شیعه در صنعا به دنیا آمد.[۳۶] او از اصحاب امام صادق(ع) و طبق برخی نقلها، از اصحاب امام جواد(ع) بوده است.[۳۷] به گفته آقابزرگ تهرانی، تفسیر قرآنِ صنعانی از قدیمیترین تفاسیر شیعه به شمار میرود.[۳۸]
- جعفر بن احمد بهلولی (درگذشته ۵۷۳ یا ۵۷۶ق) متکلم و محدّث و فقیه زیدی بود[۳۹] که در صنعا درگذشت و قبر او از زیارتگاههای زیدیان است.[۴۰]
- احمد بن یحیی بن مرتضی، معروف به ابنمرتضی (۷۷۵–۸۴۰ق)، از امامان زیدیه و عالمان برجسته این مذهب بود. او در ذمار منطقهای در جنوب صنعاء به دنیا آمد و زیدیان در سال ۷۹۳ق در صنعا با او بیعت کردند. او آثار متعددی در فقه، کلام و فلسفه زیدی تألیف کرده است. «الازهار» از مهمترین متون فقهی زیدیه و «البحر الزخّار» دائرةالمعارف بزرگ فقهی از آثار اوست.[۴۱]
- حسن بن علی بن جابر هَبَل (۱۰۴۸-۱۰۷۹ق) شاعر شیعه و زیدیمذهب در صنعا متولد شد.[۴۲] هبل در سال ۱۰۷۹ق در صنعا درگذشت[۴۳] و در غرب قصر سعید دفن شد.[۴۴]
- حسن بن اِسحاق صَنْعانی (۱۰۹۳ق - ۱۱۶۰ق) شاعر، دولتمرد و فقیه زیدی در غَراس، از نواحی صنعا به دنیا آمد و در صنعا پرورش یافت.[۴۵] مشهورترین کتاب او را مَنظومةُ الهَدْی النَبَوی دانستهاند که بخشی از کتاب «زادُالمَعاد فی هَدْی خَیرِالعِباد»، اثر ابنقیم جوزی را به نظم درآورده است.[۴۶]
- عبدالله بن احمد بن وزیر (۱۳۰۲ق/۱۸۸۵م-۱۳۶۷ق/۱۹۴۸م)، سیاستمدار، عالم زیدی و وزیر امام یحیی حمیدالدین در یمن بود که نزد عالمان صنعا به تحصیل پرداخت.[۴۷] پس از کشتهشدن امام یحیی در سال ۱۳۶۷ق/۱۹۴۸م، ابنوزیر به امامت برگزیده شد. در همان سال، سیفالاسلام احمد، فرزند امام یحیی، با کمک قبایلی که با ابنوزیر بیعت نکرده بودند، او را دستگیر و اعدام کرد.[۴۸] کتاب «العواصم و القواصم فی الذبّ عن سنة أبیالقاسم» اثر است.[۴۹]
- مرتضی بن زید المحطوری (۱۳۷۳ق/۱۹۵۴م-۱۴۳۶ق/۲۰۱۵م): از علمای زیدی و استاد دانشگاه صنعا بود.[۵۰]او در احیای تفکر زیدی در قرن پانزدهم قمری نقش داشت و مرکز بدر العلمی و الثقافی را در صنعا تأسیس کرد.[۵۱] وی همچنین از تشکیلدهندگان شورای مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی در یمن بود.[۵۲] المحطوری در سال ۱۳۹۳ش/۲۰۱۵م در انفجارهای تروریستی داعش در مساجد صنعا به شهادت رسید.[۵۳] از آثار او میتوان به عدالة الرواة و الشهود و تطبيقاتها فی الحیاة المعاصرة،[۵۴] و السیرة النبویة [۵۵] اشاره کرد.
اماکن و نهادهای شیعی
مسجد جامع صنعا از مساجد تاریخی این شهر است که ساخت آن به دستور پیامبر(ص) نسبت داده شده است.[۵۶] گفته شده است پیامبر(ص) محل ساخت مسجد را به نماینده خود مشخص کرده بود.[۵۷] جامع صنعا از مراکز نگهداری نسخههای خطی زیدی است و شماری از مجموعههای کتابخانهای زیدیه، از جمله مجموعه منسوب به امام منصور بالله عبدالله بن حمزه (درگذشته ۱۲۱۷م)، به آن منتقل شده است.[۵۸] مسجد در سده یازدهم میلادی توسعه یافته و محراب آن بازسازی شده است.[۵۹]
مسجد امام علی(ع) در صَنْعا، از مساجد تاریخی یمن است که در محل خانه سَعیدة البَرْزَجیّة احداث شده است.[۶۰] امام علی(ع) پس از ورود به صنعا در منزل سعیده اقامت کرده بود.[۶۱] ساخت مسجد به سعیده در سال ۸ قمری نیز نسبت داده شده است.[۶۲] این مسجد در بخش قدیمی شهر صنعا، قرار دارد.[۶۳] کتیبههای مسجد به خط کوفی شامل عبارتهایی همچون لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی ولی الله[۶۴] و آیاتی همچون آیه تطهیر و آیه بَقیةالله خیر لَکم است.[۶۵]
مرکز بدر از نهادهای فرهنگی زیدی در صنعاست که شامل مسجد، مدرسه، کتابخانه و انتشارات است و در زمینههای آموزشی، فرهنگی و خیریه فعالیت میکند.[۶۶] این مرکز در سال ۱۹۹۱م توسط سید مرتضی بن زید المحطوری تأسیس شد.[۶۷]
مؤسسة الامام زید بن علی الثقافیة (IZBA): از مؤسسات فرهنگی زیدی در صنعاست که در زمینه آموزش، پژوهش، تولید محتوای علمی، برگزاری همایش و نشر آثار مرتبط با زیدیه فعالیت میکند.[۶۸]
پانویس
- ↑ Old City of Sana'a, UNESCO World Heritage Centre.
- ↑ zaydi anuscript tradition, Zaydi Manuscript Tradition; Sanaa, britannica.
- ↑ شامی، تاریخ زیدیه در قرن دوم و سوم هجری، ۱۳۶۷ش، ص۲۳۳.
- ↑ Lucas & Almahatwary, Zaydī Shīʿism, St Andrews Encyclopaedia of Theology.
- ↑ «شیعة الیمن»، سایت مرکز تخصصی مطالعات امام مهدی(عج).
- ↑ جعفریان، اطلس الشیعه، ۲۰۱۵م، ص۴۰۶-۴۰۷.
- ↑ «الاقلیات فی الیمن»، سایت الحدث.
- ↑ گروه مولفان، الحوثیون فی الیمن...، ۲۰۱۰م، ص ۲۳۵.
- ↑ «الاقلیات فی الیمن»، سایت الحدث.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۴۹۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۱۰۲.
- ↑ فتلاوی، رایات الهدی و الضّلال فی عصر الظّهور، ۱۴۲۰ق، ص۱۰۱.
- ↑ فتلاوی، رایات الهدی و الضّلال فی عصر الظّهور، ۱۴۲۰ق، ص۱۰۱.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۲۷.
- ↑ «حدیث خروج کاسر العین در صنعاء یمن...»، خبرگزاری مهر.
- ↑ Sana'a: Yemen, ebsco.com.
- ↑ Sana'a: Yemen, ebsco.com.
- ↑ امیردهی. «سرزمینهای جهان اسلام یمن از تمدن کهن تا صنعا و عدن». ص۱۱۹
- ↑ تاریخ حبیب السیر خواندمیر، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۱۹۷.
- ↑ Danyal, Imam al-Hādi ila al-Haqq, tawarikhkhwani.
- ↑ طاهری بوئینی، «صلیحیان یمن با تأکید بر داعی الدعاة یمین ملکه أروی»، سایت دانشگاه ادیان و مذاهب.
- ↑ جاناحمدی، «داعیان حکومتگر صلیحی در یمن»، ص۳۴.
- ↑ باسورث، سلسلههای اسلامی جدید، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۲۰۸؛ حسنپور، «صلیحیان»، ذیل مدخل.
- ↑ Mohamed Ahmed Abd El-Rahman, Ottoman Mosques in Sana'a, Yemen Archeological and Architectural Study, p42-43; Sana'a: Yemen, ebsco.com.
- ↑ Sana'a: Yemen, ebsco.com
- ↑ امیردهی. «سرزمینهای جهان اسلام یمن از تمدن کهن تا صنعا و عدن». ص۱۲۰
- ↑ امیردهی. «سرزمینهای جهان اسلام یمن از تمدن کهن تا صنعا و عدن». ص۱۲۳
- ↑ امیردهی، «سرزمینهای جهان اسلام یمن از تمدن کهن تا صنعا و عدن»، ص۱۲۳-۱۲۵
- ↑ تاریخ الیمن المعاصر، قاهره، ۱۹۹۰م، ص۱۲۰-۱۲۲.
- ↑ تاریخ الیمن المعاصر، قاهره، ۱۹۹۰م، ص۱۲۲-۱۲۳.
- ↑ Houthi-movement, Encyclopedia Britannica.
- ↑ نجابت، «نخستین عید غدیر شیعیان در صنعا»، ص۵۷.
- ↑ «علی عبدالله صالح؛ پدیدهای نادر در جهان عرب»، ایسنا.
- ↑ Houthi-movement, Encyclopedia Britannica; yemen, Council on Foreign Relations.
- ↑ «رئیسجمهور یمن ۲ عضو جنبش انصارالله را به عنوان مشاور خود انتخاب کرد»، خبرگزاری فارس.
- ↑ طبسی، عبدالرزاق صنعانی، ۱۳۹۰ش، ص۱۹؛ کحاله، معجم المؤلفین، بیتا، ج۵، ص۲۱۹.
- ↑ ابن حبان، محمد بن حبان، الثقات، ۱۳۹۳ق، ج۸، ص۴۱۲.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۲۵۰.
- ↑ ربیعی، «ابن عبدالسلام، جعفر بن احمد» ص۱۶۳.
- ↑ جعفر بن احمد، مقدمه کبسی، ص۸.
- ↑ Zaydī Shīʿism, St Andrews Encyclopaedia of Theology.
- ↑ امین، مستدرکات أعیان الشیعة، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۱۳۰.
- ↑ صنعانی، نسمة السحر، ۱۹۹۹م، ج۱، ص۵۲۸؛ شوکانی، البدر الطالع، ج۱، ص۲۳۶.
- ↑ محبی، نفحة الریحانة، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۹۰ پاورقی.
- ↑ زباره یمنی، نشر العرف لنبلاء الیمن، ج۱، ص۴۲۹.
- ↑ وجیه، اعلام المؤلفین الزیدیة، ۱۴۲۰ق، ص۳۰۹.
- ↑ صفتگل، «ابنوزیر»، ص۸۳.
- ↑ صفتگل، «ابنوزیر»، ص۸۵.
- ↑ Zaydī Shīʿism, St Andrews Encyclopaedia of Theology.
- ↑ Lucas & Almahatwary, Zaydī Shīʿism, St Andrews Encyclopaedia of Theology.
- ↑ Lucas & Almahatwary,Zaydī Shīʿism, St Andrews Encyclopaedia of Theology.
- ↑ «دانشگاه مذاهب اسلامی خواستار مجازات عاملان شهادت مرتضی المحطوری شد»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «داعش مسؤولیت انفجارهای یمن را برعهده گرفت»، تابناک به نقل از اسکای نیوز.
- ↑ ' Zaydī Shīʿism, St Andrews Encyclopaedia of Theology.
- ↑ Zaydī Shīʿism, St Andrews Encyclopaedia of Theology.
- ↑ لی و دیگران، «صنعا»، ص۱۴۶، ص۲۲۱.
- ↑ لی و دیگران، «صنعا»، ص۱۴۶؛ ص۲۲۲.
- ↑ zaydi anuscript tradition, Zaydi Manuscript Tradition
- ↑ لی و دیگران، «صنعا»، ص۲۲۵.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء؛ عامرها و موفیها، ۱۳۶۱ق، ص۸۶.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء؛ عامرها و موفیها، ۱۳۶۱ق، ص۸۶.
- ↑ «مسجد علی بن أبی طالب بصنعاء»، ص۱۰-۱۱.
- ↑ «مسجد تاریخی امام علی(ع) در یمن»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «مسجد علی بن أبی طالب بصنعاء»، ص۱۱.
- ↑ «مسجد تاریخی امام علی(ع) در یمن»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ Lucas & Almahatwary, Zaydī Shīʿism, St Andrews Encyclopaedia of Theology.
- ↑ «خمینی و خامنهای، امامان انقلابیون یمن؛ مصاحبهای با شهید دکتر مرتضی محطوری».
- ↑ «عن الموسسه»، سایت رسمی مؤسسة الامام زید بن علی الثقافیة.
منابع
- «شیعة الیمن»، سایت مرکز تخصصی مطالعات امام مهدی(عج).
- «عن الموسسه»، سایت رسمی مؤسسة الامام زید بن علی الثقافیة.
- خمینی و خامنهای، امامان انقلابیون یمن؛ مصاحبهای با شهید دکتر مرتضی محطوری
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم، نشر اسماعیلیان قم و کتابخانه اسلامیه تهران، ۱۴۰۸ق.
- امین، سید حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- امیردهی، علیرضا، «سرزمینهای جهان اسلام یمن از تمدن کهن تا صنعا و عدن»، مجله اندیشه تقریب، شماره ۲۱، سال ۱۳۸۸.
- «الاقلیات فی الیمن»، سایت الحدث، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۴ش.
- باسورث، کلیفورد ادموند، سلسلههای اسلامی جدید، مارجم: فریدون بدرهای، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۱ش.
- جاناحمدی، فاطمه، «داعیان حکومتگر صلیحی در یمن»، علوم انسانی دانشگاه الزهرا(س)، شماره ۵۹، تابستان ۱۳۸۵ش.
- حجری، محمد بن احمد، مساجد صنعاء؛ عامرها و موفیها، صنعاء، انتشارات وزارت معارف یمن، ۱۳۶۱ق.
- «حدیث خروج کاسر العین در صنعاء یمن...»، خبرگزاری مهر، تاریخ انتشار مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۴ش.
- حسنپور، مریم، «صلیحیان»، دانشنامه جهان اسلام، ج۳۰، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، بیتا.
- دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، مترجم: فریدون بدرهای، تهران، فرزان روز، ۱۳۸۶ش.
- ربیعی، سمیه، «دائرةالمعارف بزرگ اسلامی»، ج۱۸، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
- «رئیسجمهور یمن ۲ عضو جنبش انصارالله را به عنوان مشاور خود انتخاب کرد»، خبرگزاری فارس، تاریخ انتشار مطلب: ۲ مهر ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۴ش.
- شامی، فضیلت، تاریخ زیدیه در قرن دوم و سوم هجری، مترجم: علی اکبر مهدی پور و محمد ثقفی، دانشگاه شیراز، شیراز، ۱۳۶۷ش.
- شوکانی، محمد بن علی، البدر الطالع، دمشق، دار ابن کثیر، چاپ دوم، ۱۴۲۹ق.
- صفتگل، منصور، «ابن وزیر»، در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۵، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۴ش.
- صنعانی، یوسف بن یحیی، نسمة السحر، تحقیق: کامل سلمان جبوری، بیروت، دار المؤرخ العربی، چاپ اول، ۱۹۹۹م.
- طاهری بوئینی، هدی، «صلیحیان یمن با تأکید بر داعی الدعاه یمین ملکه أروی»، سایت دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۸ آبان ۱۴۰۳ش. تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۳ش.
- «علی عبدالله صالح، پدیدهای نادر در جهان عرب»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ انتشار مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۲، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۴ش.
- فتلاوی، مهدی، رایات الهدی و الضّلال فی عصر الظّهور، بیروت: دار المحجه البیضاء، ۱۴۲۰ق/۱۹۹۹م.
- لی، کاک رونالد؛ ستیاوان، عارف، «صنعا»، ترجمه دکتر علی محمد طرفداری، مجله بررسیهای نوین تاریخی، شماره ۱ و ۲، سال ۱۳۹۷ش.
- محبی، محمدامین، نفحة الریحانة، تحقیق: احمد عنایه، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- «مسجد تاریخی امام علی(ع) در یمن»، خبرگزاری تسنیم، ۱۲ اسفند ۱۳۹۹شُ تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۴ش.
- «مسجد علی بن أبی طالب بصنعاء»، مجله بیوت المتقین، شماره ۲۲، رجب ۱۴۳۶ق.
- نجابت، روحالله، «نخستین عید غدیر شیعیان در صنعا»، نشریه پاسدار اسلام، شماره ۳۹۳ و ۳۹۴، آبان و آذر ۱۳۹۳.
- گروه نویسندگان، تاریخ الیمن المعاصر (۱۹۱۷ـ۱۹۸۲م)، ترجمه به عربی: محمدعلی البحر، قاهره، نشر مدبولی، ۱۹۹۰م.
- گروه مولفان، الحوثیون فی الیمن سلاح الطائفه و ولاءات السیاسیه، یمن، مرکز المسبار للدراسات والبحوث، ۲۰۱۰م.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، تصحیح: علی اکبر غفاری، نشر صدوق، تهران، ۱۳۹۷ق.
- وجیه، عبدالسلام بن عباس، أعلام المؤلفین الزیدیة، عمان، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۰ق.
- Houthi movement, Encyclopaedia Britannica.
- Yemen, Council on Foreign Relations.
- Sanaa, Encyclopaedia Britannica.
- Old City of Sana'a, UNESCO World Heritage Centre.
- Sana'a: Yemen, EBSCO.
- Zaydi Manuscript Tradition, Institute for Advanced Study.
- Danyal, Imam al-Hādi ila al-Haqq, Tawarikh Khwani.
- Scott Lucas and Egbal Almahatwary, Zaydī Shīʿism, St Andrews Encyclopaedia of Theology.
- Yemen's History after Islam, Yemen Corner.