صعده
 نمایی از شهر صعده | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| ویژگی | دارای بیشترین جمعیت شیعه در یمن |
| کشور | یمن |
| جمعیت کل | ۷۰۰.۰۰۰ نفر جمعیت استان صعده |
| زبان | عربی |
| ادیان | اسلام |
| مذهب | زیدیه |
| اطلاعات تاریخی | |
| وقایع مهم | پایتخت یمن از سال ۲۸۴-۱۳۸۱ق |
| مکانهای تاریخی | شهر باستانی صعده در یککیلومتری شمال شهر کنونی صعده |
| اماکن | |
| زیارتگاه | بقعه یحیی بن حسین |
| مساجد | مسجد الهادی |
| مشاهیر | |
| سیاسی | خاستگاه جنبش انصارالله یمن |
صَعدِِه، شهری در شمال یمن و مرکز استان صعده است. این شهر از مهمترین مراکز تاریخی و مذهبی زیدیه در یمن به شمار میرود و از سال ۲۸۴ق، همزمان با تأسیس نخستین حکومت زیدی به دست یحیی بن حسین مشهور به هادی الیالحق، به یکی از کانونهای سیاسی و علمی زیدیان تبدیل شد. صعده در دورههای مختلف نقش مرکز حکومت یا پایگاه اصلی امامان زیدی را بر عهده داشت و مسجد الهادی، از مهمترین مراکز علمی و مذهبی زیدیه، در این شهر قرار دارد.
صعده در گذشته در مسیر کاروانهای حج و راههای تجاری یمن واقع بود. آثار شهر باستانی صعده، مسجد الهادی، بقعه یحیی بن حسین و دیگر بناهای تاریخی، از مهمترین میراث فرهنگی این شهر به شمار میروند.
صعده بهعنوان خاستگاه تشکیلات «الشباب المؤمن» و جنبش انصارالله شناخته میشود. این شهر و مناطق پیرامون آن از سال ۲۰۱۵م به یکی از کانونهای اصلی مقاومت انصارالله در برابر حملات ائتلاف سعودی تبدیل شده است.
اهمیت و جایگاه
صَعده از مراکز تاریخی زیدیه در یمن به شمار میرود و از کانونهای مهم حضور و فعالیت زیدیان در این کشور محسوب میشود.[۱] این شهر از سال ۲۸۴ق، همزمان با شکلگیری دولت زیدی در یمن، بهعنوان مرکز سیاسی این حکومت مطرح شد[۲] و در برخی دورهها نقش پایتخت حکومتهای زیدی را بر عهده داشته است.[۳]
این شهر در استان صعده واقع شده است. استان صعده بیش از ۷۰۰ هزار نفر جمعیت دارد[۴] و به گفته رسول جعفریان، در میان مناطق زیدینشین یمن از تمرکز بالای جمعیت پیروان این مذهب برخوردار است و اکثریت ساکنان آن را زیدیان تشکیل میدهند.[۵] بر اساس برخی گزارشها، از دهه ۱۹۶۰م اقداماتی توسط وهابیان با هدف تغییر بافت مذهبی و جمعیتی این منطقه انجام شده هرچند به نتیجه نرسیده است.[۶]
پس از حمله ائتلاف سعودی[یادداشت ۱] به یمن در سال ۲۰۱۵م/۱۳۹۴ش، استان صعده به یکی از کانونهای اصلی درگیریهای نظامی تبدیل شد و از مناطق اصلی هدف حملات ائتلاف نظامی به رهبری عربستان سعودی قرار گرفت.[۷] قبایل مهم ساکن در این استان از جمله خَولان، بَکیل و حاشد، در درگیریهای نظامی علیه ائتلاف سعودی نقش داشتهاند.[۸]
موقعیت اقتصادی و جغرافیایی
صعده در گذشته بر سر مسیر کاروانهای حُجاج مکه و مسیرهای تجاری یمن قرار داشته و به همین دلیل از رونق اقتصادی و فرهنگی برخوردار بوده است.[۹] بازارهای سوق الطلح، سوق القدیم و سوق الأسبوعی از مراکز دادوستد در این منطقه بهشمار میروند.[۱۰]
از نظر جغرافیایی، بخشهای غربی استان صعده دارای ارتفاعات و آبوهوای نسبتاً مناسب است و در این مناطق زمینهای حاصلخیز و برخی منابع معدنی وجود دارد. در مقابل، نواحی شرقی استان بیشتر خشک و بیابانی است و در آن دامداری رواج دارد.[۱۱] صنایع دستی و استخراج سنگهای معدنی نیز از فعالیتهای اقتصادی منطقه محسوب میشود.[۱۲]موقعیت کوهستانی صعده باعث شده این استان در کنترل مسیرهای ارتباطی شمال یمن اهمیت نسبی داشته باشد.[۱۳]
پایتخت صعده در حکومت زیدی یمن
نخستین حکومت زیدیه در یمن در سال ۲۸۴ق توسط هادی الیالحق (متوفی ۲۹۸ق) پایهگذاری شد.[۱۴] او شهر صعده را بهعنوان مرکز حکومت خود برگزید.[۱۵] این شهر در دورههای مختلف بهعنوان پایگاه اصلی سیاسی زیدیه در یمن مورد استفاده قرار گرفت؛[۱۶] در دورههای بعد، با گسترش نفوذ امامان زیدی، صنعا و عدن نیز در مقاطعی در حوزه قدرت سیاسی آنان قرار داشتند.[۱۷]
تحولات قرن بیستم
در سال ۱۳۸۲ق/۱۹۶۲م، با وقوع انقلاب یمن و سقوط حکومت متوکلیان، نظام سیاسی کشور تغییر یافت و صنعا به پایتخت جمهوری عربی یمن تبدیل شد و سیاستهای ضد زیدی در این شهر اعمال گردید.[۱۸] در نتیجه بسیاری از علما و رهبران زیدی از صنعا به مناطق شمالی مانند صعده تبعید شدند.[۱۹]
مهمترین اماکن علمی و مذهبی زیدیه در صعده
مسجد الهادی
مسجد الهادی یکی از قدیمیترین مساجد یمن و سومین مسجد ساختهشده در این کشور به شمار میرود و بنای آن به حدود قرن سوم هجری نسبت داده میشود.[۲۰] این مسجد در بخش جنوبشرقی شهر قدیم صعده واقع شده و به دست هادی الیالحق، بنیانگذار نخستین دولت زیدی در یمن، در سال ۲۹۰ق ساخته شده است.[۲۱]
این مسجد علاوه بر کارکرد عبادی و معماری منحصربهفرد، بهعنوان محل دفن برخی فرزندان امامان زیدیه شناخته میشود که چندین دهه در یمن حاکم بودند.[۲۲]
مسجد و مرکز علمی امام هادی (جامع الإمام الهادی)، از امکان تدریس مراجع و علمای زیدیه در صعده.[۲۳]
بقعه یحیی بن حسین
یحیی بن حسین ملقب به الهادی الیالحق، بنیانگذار دولت زیدیه در یمن، در مسجد الهادی صعده دفن شده است. پس از ورود او به یمن در سال ۲۸۴ق، با حمایت برخی قبایل از جمله هَمدان، خَولان و بَکیل، پایههای نخستین حکومت زیدی در این منطقه شکل گرفت.[۲۴] در منابع همچنین به همراهان او از مناطق شمال ایران (دیلم و طبرستان) اشاره شده[۲۵] که در صعده ساکن شدند و در کنار وی به خاک سپرده شدهاند. محل دفن آنان در منابع با عنوان «مقبره طبریون (قبرستان طبریها) شناخته میشود.[۲۶]
تشکیلات الشباب المؤمن
مراکز آموزشی مرتبط با حسین بدرالدین الحوثی از سال ۱۹۸۶م و در قالب تشکیلات «الشباب المؤمن» فعالیت خود را آغاز کردند و در دهه ۱۹۹۰م گسترش یافتند. این مراکز شامل مدارس دینی، مؤسسات آموزشی، دورههای تابستانی و مساجد بودند و در استان صعده و برخی مناطق دیگر یمن فعالیت داشتند.[۲۷]
علما و جریانهای فکری
برخی از عالمان و جریانهای فکری که در صعده حضور داشتند، عبارتند از:
بدرالدین الحوثی
سید بدرالدین الحوثی (۱۳۴۵-۱۴۳۱ق) از عالمان زیدی و از چهرههای فکری مرتبط با جنبش انصارالله به شمار میرود.[۲۸] او آثار متعددی تألیف کرده است، از جمله «التَیسیر فی التفسیر»[۲۹] و «السلسلةُ الذَهَبیه فی الرَّد علی الوَهابیه».[۳۰] وی پدر حسین الحوثی بنیانگذار جنبش انصارالله است.[۳۱]
حسین الحوثی
سید حسین بدرالدین الحوثی (۱۳۷۹-۱۴۲۳ق/۱۹۶۰-۲۰۰۴م)، بنیانگذار و نخستین رهبر جنبش انصارالله است.[۳۲] او در سال ۱۹۹۳م از استان صعده[۳۳] به نمایندگی از حزب حق، وارد مجلس نمایندگان یمن شد.[۳۴] پیش از آن نیز در شکلگیری هستههای اولیه جریان «جوانان مؤمن» نقش داشت.[۳۵]
او در جریان فعالیتهای اجتماعی و سیاسی خود اقداماتی مانند تأسیس نهادهای خیریه، مراکز آموزشی و پروژههای عمرانی در استان صعده را دنبال کرد. [۳۶]حسین الحوثی در سال ۱۳۸۳ش در درگیری با نیروهای دولتی در مناطق کوهستانی به شهادت رسید و محل دفن او در کوههای مران این استان قرار دارد.[۳۷]
عبدالملک الحوثی
عبدالملک بدرالدین الحوثی (متولد حدود ۱۹۷۹–۱۹۸۲م)[۳۸] سومین رهبر جنبش انصارالله یمن است.[۳۹] او در استان صعده متولد شد و پس از شهادت برادرش، رهبری این جنبش را بر عهده گرفت. براساس فهرست منتشرشده از سوی «مرکز سلطنتی مطالعات راهبردی اسلامی» در پایتخت اردن، عبدالملک در سال ۲۰۲۵م/۱۴۰۳ش، جزو پنجاه شخصیت تأثیرگذار در جهان اسلام معرفی شده است.[۴۰]
جنبش انصارالله یمن
جنبش انصارالله یا حوثیها، جریان سیاسی، مذهبی و نظامی در یمن است[۴۱] که ریشه آن به فعالیتهای «جوانان مؤمن» در دهه ۱۹۸۰م بازمیگردد.[۴۲] نام حوثی، برگرفته از نام شهر حوث در جنوب صعده است.[۴۳] این جنبش در استان صعده شکل گرفت و سپس به سایر مناطق یمن گسترش یافت.
از مهمترین تحولات مرتبط با آن، درگیری با ائتلاف نظامی به رهبری عربستان سعودی از سال ۲۰۱۵م در صعده و دیگر مناطق یمن[۴۴] و شکست طرح جمعیتی وهابیت در صعده عنوان شده است. بر اساس برخی گزارشها، از دهه ۱۹۶۰ جریانهایی برای گسترش وهابیت در استان صعده فعالیت داشتهاند. با شکلگیری «جوانان مؤمن» در دهه ۱۹۸۰ و سپس جنبش انصارالله، این روند تغییر یافت و برخی مراکز آموزشی مرتبط با آن در سالهای بعد، از جمله در سال ۲۰۱۴، تعطیل شدند.[۴۵]
.jpg)
شهر باستانی صعده
آثار شهر باستانی صعده در حدود یککیلومتری شمال شهر کنونی و در دامنه کوه تُلمُصّ قرار دارد.[۴۶] این منطقه شامل بقایای معماری و ساختارهای شهری تاریخی است.
ویرانی این شهر به درگیری میان دو نوه یحیی بن حسین (الهادی) نسبت داده شده است. این درگیری میان حسن بن احمد بن یحیی و قاسم بن احمد بن یحیی در فاصله سالهای ۳۲۲ تا ۳۴۵ق رخ داده است.[۴۷]
الهمدانی، تاریخنگار یمنی، از وجود کاخی در صعده یاد کرده که که دارای تزئینات گچی، نقشونگارهای هنری و شیشههای رنگی بوده است. بقایای این مجموعه در بخشهایی از شهر قدیم صعده قابل مشاهده است.[۴۸]
پانویس
- ↑ «مسجد الهادی نگینی در مرکز شهر صعده»، الکوثر.
- ↑ خضیری، دولت زیدیه در یمن، ۱۳۸۰ش، ص۳۷-۴۶.
- ↑ «مسجد الهادی نگینی در مرکز شهر صعده»، الکوثر.
- ↑ «یمن را بهتر بشناسید؛ نگاهی به جایگاه استان صعده در یمن»، تحولات جریان اسلام.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ص۴۶۵.
- ↑ «مسجد الهادی نگینی در مرکز شهر صعده»، الکوثر.
- ↑ «ائتلاف متجاوز به یمن 196مدرسه را در استان صعده یمن ویران كرده است»، ایرنا خبرگزاری جمهوری اسلامی ۱۳۱۳؛ «التحالف بقيادة السعودية يستهدف المدنيين في اليمن على مدى عامين»، مواطنه لحقوق الإنسان.
- ↑ «یمن را بهتر بشناسید؛ نگاهی به جایگاه استان صعده در یمن»، تحولات جریان اسلام.
- ↑ «یمن را بهتر بشناسید؛ نگاهی به جایگاه استان صعده در یمن»، تحولات جریان اسلام.
- ↑ «یمن را بهتر بشناسید؛ نگاهی به جایگاه استان صعده در یمن»، تحولات جریان اسلام.
- ↑ «یمن را بهتر بشناسید؛ نگاهی به جایگاه استان صعده در یمن»، تحولات جریان اسلام.
- ↑ «یمن را بهتر بشناسید؛ نگاهی به جایگاه استان صعده در یمن»، تحولات جریان اسلام.
- ↑ «یمن را بهتر بشناسید؛ نگاهی به جایگاه استان صعده در یمن»، تحولات جریان اسلام.
- ↑ نشار، نشأة الفکر الفلسفی، ۱۹۶۶م، ج۲، ص۱۸۶.
- ↑ نشار، نشأة الفکر الفلسفی، ۱۹۶۶م، ج۲، ص۱۸۶.
- ↑ ابن خلدون، المقدمه، ۱۹۸۴م، ص۴۷
- ↑ شامی، تاریخ زیدیه در قرن دوم و سوم هجری، ۱۳۶۷ش، ص۲۳۳.
- ↑ تاریخ الیمن المعاصر، ۱۹۹۰م، ص۱۲۲-۱۱۷.
- ↑ تاریخ الیمن المعاصر، قاهره، ۱۹۹۰م، ص۱۲۲-۱۲۳.
- ↑ «مسجد الهادی نگینی در مرکز شهر صعده»، الکوثر.
- ↑ «مسجد الهادی نگینی در مرکز شهر صعده»، الکوثر.
- ↑ «مسجد الهادی نگینی در مرکز شهر صعده»، الکوثر.
- ↑ «معالم يمنية.. جامع الإمام الهادي»، وبگاه الثوره.
- ↑ پیربداغی، «شیعیان فراموششده».
- ↑ پیربداغی، «شیعیان فراموششده».
- ↑ ابنعنبه، الفصولالفخریه، ۱۳۶۳ش، ص۱۲۸.
- ↑ «قراءة لنشأة الحوثية وأهدافها ومستقبلها»، وبگاه الجزیره.
- ↑ «وفاة بدرالدین الحوثی احد ابرز مرجعیات الطائفه الشیعیه الزیدیه فی الیمن»، وبگاه شبکه خبری العالم؛ «جماعة الحوثیین. حرکة یمنیه جمعت بین الزیدیه و النهج الایرانی و الحکم العائلی»، وبگاه شبکه خبری الجزیره.
- ↑ «السید العلامه بدرالدین بن امیرالدین الحوثی»، وبگاه رابطة علماء الیمن.
- ↑ «العلامة الربانی بدرالدین الحوثی.. حائط صد امام التکفیریین»، وبگاه انصارالله.
- ↑ «عبدالملک الحوثی..من متمرد من الاقالیم الی زعیم وطنی»، وبگاه خبرگزاری رویترز.
- ↑ شیخ حسینی، جنبش انصارالله یمن، ۱۳۹۳ش، ص۴۵؛ «زندگینامه شهید شاخص راهیان نور سید حسین بدرالدین حوثی»، پایگاه اطلاعرسانی ستاد مرکزی راهیان نور؛ «الحوثیون من هم و کیف نشأت حرکتهم»، وبگاه شبکه خبری BBC.
- ↑ «السید حسین بدرالدین الحوثی من الولاده.. الی معراج الشهاده]»، وبگاه انصارالله.
- ↑ «الشهید حسین بدرالدین الحوثی»، وبگاه الخنادق.
- ↑ «حسین الحوثی... من الدعوه الی التمرد»، وبگاه شبکه خبری الجزیره.
- ↑ صفحات مشرقة من حياة الشهيد القائد السيد حسين بدر الدين الحوثی، ص۲۸-۳۱.
- ↑ «یمن را بهتر بشناسید؛ نگاهی به جایگاه استان صعده در یمن»، تحولات جریان اسلام.
- ↑ «عبدالملک الحوثی»، وبگاه شبکه خبری الجزیره.
- ↑ «عبدالملک الحوثی..من متمرد من الاقالیم الی زعیم وطنی»، وبگاه خبرگزاری رویترز.
- ↑ «Top 50-2025»، The Muslim 500.
- ↑ احمدی، الزهر و الحجر: التمرد الشیعی فی الیمن، ۲۰۰۷م، ص۱۳۷.
- ↑ محمد، «الظاهرة الحوثیه و التحول الفکری من الزیدیه الی الشیعه»، وبگاه القناطیر.
- ↑ محمد، «الظاهرة الحوثیه و التحول الفکری من الزیدیه الی الشیعه»، وبگاه القناطیر.
- ↑ «حقائق لا تعرفها عن عبدالملک الحوثی»، وبگاه مجله واسع صدرک.
- ↑ «مسجد الهادی نگینی در مرکز شهر صعده»، الکوثر.
- ↑ «در مورد استان صعده بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک.
- ↑ موسوینژاد و یزدانی، «پیدایش و تطور دولت زیدیه در یمن»، پاییز و زمستان ۱۳۸۹ش، ص۲۵۱.
- ↑ «در مورد استان صعده بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک.
یادداشتها
- ↑ این ائتلاف شامل کویت، امارات متحده عربی، بحرین، مصر، مراکش، اردن، سودان و سنگال بود. ایالات متحده، به همراه بریتانیا و فرانسه، به این ائتلاف، سلاح و اطلاعات میدادند.
منابع
- ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، مقدمة ابن خلدون، بیروت، دار صادر، ۱۹۸۴م.
- احمدی، عادل، الزهر و الحجر: التمرد الشیعی فی الیمن، یمن، مرکز نشوان الحمیری للدراسات و النشر، ۲۰۰۷م.
- پیربداغی، محمود، شیعیان فراموش شده، مجله یاد ایام، شماره ۵۱، آذر ۱۳۸۸ش.
- جازع، جواد صندل، الحرکة الحوثیة فی الیمن دراسة فی الجغرافیا السیاسیة، مجله الدیالی، العدد التاسع و الاربعون، ۲۰۱۱م.
- جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۷ش.
- «جماعة الحوثیین.. حرکة یمنیه جمعت بین الزیدیه و النهج الایرانی و الحکم العائلی»، وبگاه شبکه خبری الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید مطلب: ۲۰ آذر ۱۴۰۴ش.
- جمالالدین احمد بن عنبه، الفصولالفخریه، به اهتمام سید جلالالدین محدث ارموی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
- «حسین الحوثی... من الدعوه الی التمرد»، وبگاه شبکه خبری الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مهر ۱۳۸۳ش، تاریخ بازدید: ۱۹ آذر ۱۴۰۴ش.
- «حقائق لا تعرفها عن عبدالملک الحوثی»، وبگاه مجله واسع صدرک، تاریخ درج مطلب: ۱۱ تیر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید مطلب: ۱۶ دی ۱۴۰۴ش.
- «الحوثیون من هم و کیف نشأت حرکتهم»، وبگاه شبکه خبری BBC، تاریخ درج مطلب: ۲۷ تیر ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید مطلب: ۱۵ آذر ۱۴۰۲ش.
- خضیری احمد، حسن، دولت زیدیه در یمن، ترجمه مصطفی بادکوبهای هزاوهای، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۰ش.
- «در مورد استان صعده بیشتر بخوانید»، خبرگزاری تابناک، تاریخ بازدید مطلب: ۱۷ آذر ۱۴۰۴ش.
- «زندگینامه شهید شاخص راهیان نور سید حسین بدرالدین حوثی»، پایگاه اطلاعرسانی ستاد مرکزی راهیان نور، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید مطلب: ۱۷ آذر ۱۴۰۲ش.
- «السید حسین بدرالدین الحوثی من الولاده.. الی معراج الشهاده»، وبگاه انصارالله، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید مطلب: ۱۱ آذر ۱۴۰۴ش.
- «السید العلامه بدرالدین بن امیرالدین الحوثی»، وبگاه رابطة علماء الیمن، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
- شامی، فضیلت، تاریخ زیدیه در قرن دوم و سوم هجری، مترجم:علی اکبر مهدی پور و محمد ثقفی، شیراز، دانشگاه شیراز، ۱۳۶۷ش.
- «الشهید حسین بدرالدین الحوثی»، وبگاه الخنادق، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید مطلب: ۱۲ دی ۱۴۰۴ش.
- شیخحسینی، مختار، جنبش انصارالله یمن، قم، مجمع جهانی اهلالبیت، ۱۳۹۳ش.
- «عبدالملک الحوثی..من متمرد من الاقالیم الی زعیم وطنی»، وبگاه خبرگزاری رویترز، تاریخ درج مطلب: ۸ دی ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید مطلب: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش.
- «عبدالملک الحوثی.. المرشد الاعلی فی الیمن»، وبگاه بوابة الحرکات الاسلامیه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ شهریور ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید مطلب: ۲۰ دی ۱۴۰۴ش.
- «عبدالملک الحوثی»، وبگاه شبکه خبری الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۴ش.
- «العلامة الربانی بدرالدین الحوثی.. حائط صد امام التکفیریین»، وبگاه انصارالله، تاریخ درج مطلب: ۲۹ تیر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید مطلب: ۱۷ دی ۱۴۰۴ش.
- «قراءة لنشأة الحوثية وأهدافها ومستقبلها»، وبگاه الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آبان ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید مطلب: ۱۹ دی ۱۴۰۴ش.
- گروه نویسندگان، تاریخ الیمن المعاصر (۱۹۱۷ـ۱۹۸۲م)، ترجمه به عربی: محمدعلی البحر، قاهره، نشر مدبولی، ۱۹۹۰م.
- محمد، ابراهیم، «الظاهرة الحوثیه و التحول الفکری من الزیدیه الی الشیعه»، مجله القناطیر، جلد۲۳ شماره۱، جولای ۲۰۲۱م.
- «مسجد الهادی نگینی در مرکز شهر صعده»، وبگاه الکوثر، تاریخ درج مطلب: ۱ اسفند ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید مطلب: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش.
- «معالم يمنية.. جامع الإمام الهادي»، وبگاه الثوره، تاریخ درج مطلب: ۳ شهریور ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید مطلب: ۲۹ آذر ۱۴۰۴ش.
- موسوینژاد، سید علی؛ یزدانی، علی، «پیدایش و تطور دولت زیدیه در یمن»، دوفصلنامه تاريخ اسلام، شماره ۴۳-۴۴، سال یازدهم، پاییز و زمستان ۱۳۸۹ش.
- «نبذة تعريفية عن محافظة صعدة»، المركز الوطني للمعلومات – یمن، تاریخ بازدید مطلب: ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- نشار، علی سامی، نشأة الفکر الفلسفی فی اسلام، دار المعارف، مصر، ۱۹۶۶م.
- وجیه، عبدالسلام، أعلام المؤلفین الزیدیة، یمن، مؤسسه فرهنگی امام زید بن علی، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- «وفاة بدرالدین الحوثی احد ابرز مرجعیات الطائفه الشیعیه الزیدیه فی الیمن»، وبگاه شبکه خبری العالم، ۴ آذر ۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید مطلب: ۴ دی ۱۴۰۲ش.
- «یمن را بهتر بشناسید؛ نگاهی به جایگاه استان صعده در یمن»، وبگاه تحولات جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید مطلب: ۱۷ آذر ۱۴۰۴ش.
- «Top 50-2025»، The Muslim 500, Accessed: 5 March 2025.