صعده

صعده

نمایی از شهر صعده
اطلاعات کلی
ویژگی	دارای بیشترین جمعیت شیعه در یمن
کشور	یمن
مساحت	۱۱.۳۷۵ کیلومتر مربع
جمعیت کل	۷۰۰.۰۰۰ نفر
زبان	عربی
ادیان	اسلام
مذهب	زیدیه
اطلاعات تاریخی
وقایع مهم	بیش از ۱۰۰۰ سال پایتخت یمن از سال ۲۸۴ق - ۱۳۸۱ق
مکان‌های تاریخی	شهر باستانی «صعده» در یک کیلومتری شمال شهر کنونی صعده
اماکن
زیارتگاه	بقعه یحیی بن حسین (مؤسس دولت زیدیه در یمن)
مساجد	مسجد الهادی
مشاهیر
سیاسی	شکل‌گیری جنبش انصارالله یمن

صَعدِِه، استانی در شمال یمن با جمعیتی بیش از ۷۰۰ هزار نفر و مساحتی بالغ بر ۱۱,۳۷۵ کیلومتر مربع است. صعده در دوران حکومت زیدیه (۲۸۴-۱۳۸۲ق) به عنوان پایتخت این حکومت شناخته می‌شد.

این استان در یمن مرکز شیعیان زیدیه است و از بین استان‌های شیعه‌نشین یمن، بیشترین جمعیت شیعه را در خود جای داده است و غیرزیدی در آن وجود ندارد. در این استان، مساجد و حوزه‌های علمیه متعددی وجود دارد که به آموزش و تحصیل علوم دینی می‌پردازند.

تلاش‌های جریان وهابیت برای تغییر بافت جمعیتی صعده در دهه شصت قرن بیستم، با شکست مواجه شد. با آغاز حملات ائتلاف سعودی به یمن در سال ۲۰۱۵، صعده به یکی از اهداف اصلی این ائتلاف تبدیل شد، اما جنبش انصارالله به همراه مردم این استان توانسته‌اند در برابر این حملات مقاومت کنند.

صعده از نظر اقتصادی و جغرافیایی نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ این استان دارای منابع معدنی و زمین‌های حاصلخیز برای کشاورزی و پرورش دام است. در گذشته، صعده بر سر مسیر کاروان‌های تجاری قرار داشت و از رونق اقتصادی و فرهنگی برخوردار بود.

از نظر مذهبی، استان صعده دارای مکان‌های زیارتی متعددی است؛ از جمله آرامگاه یحیی بن حسین (از امامان زیدیه) و مسجد تاریخی الهادی که از کهن‌ترین مساجد یمن محسوب می‌شود. از نظر سیاسی نیز جنبش انصارالله که در صعده شکل گرفت، توسط حسین الحوثی تأسیس شد و پس از او، بدرالدین الحوثی و عبدالملک الحوثی رهبری این جنبش را بر عهده گرفتند.

اهمیت و جایگاه

صعده شمالی ترین استان‎ یمن

صعده استانی در شمال یمن است که بیش از ۷۰۰ هزار نفر جمعیت دارد و مساحت آن ۱۱.۳۷۵ کیلومتر مربع است.

استان صعده در زمان حاکمیت دولت زیدیه در یمن (۲۸۴-۱۳۸۲ق) پایتخت این حکومت بوده است.

موقعیت سیاسی و مذهبی

شیعیان زیدیه در قرن ۱۵ق در یمن، بیشتر در استان‌‎های صعده، حجه، ذمار و صنعا سکونت دارند.

گفته شده با توجه به اینکه شهر صعده به دست شخصیت‌های زیدیه بنا شد و قرن‌ها این شهر پایتخت دولت زیدی بود، از همین رو شهر صعده از قرن‌ها پیش تاکنون (دی ۱۴۰۴ش) به عنوان مرکز اصلی شیعیان زیدیه به شمار می‌رود.

طبق گفته جعفریان، در میان استان‌های یمن که شیعیان در آن حضور دارند، استان صعده در رتبه اول قرار دارد؛ به‌طوری‌که اساساً غیرزیدی در آن جز به صورت غریبه وجود ندارد.

مساجد و حوزه‌های شیعی در مناطق مختلف این استان وجود دارد که در آن اهالی صعده از جمله جوانان به انجام فرایض دینی و تحصیل علوم دینی می‌پردازند.

براساس برخی گزارش‌ها جریان وهابیت از دهه شصت قرن بیستم میلادی سعی کرد که با تأسیس حوزه‌های وهابی در مناطق مختلف صعده از جمله منطقه کِتاف، بافت جمعیتی این استان را تغییر دهند، اما با تشکیل «گروه جوانان مؤمن» در دهه هشتاد میلادی و پس از آن بروز حرکت جنبش انصارالله و کارهای فرهنگی و مذهبی این گروه‌ها، این تلاش جریان وهابیت ناکام ماند و حوزه بزرگ وهابیت در استان صعده در سال ۲۰۱۴م بسته شد.

پس از آغاز حمله ائتلاف سعودی به یمن در سال ۲۰۱۵م (فروردین ۱۳۹۴ش)، صعده یکی از اهداف اصلی ائتلاف سعودی واقع شد. عملیات ائتلاف برای تصرف استان صعده از سه محور: ۱- شمالی (جاده «علب_صعده» در مدیریت باقم)، ۲- شرقی (البقع تا کتاف)، ۳- غربی (ملاحیط تا ارتفاعات مران) جریان داشت که پس از گذشت ۵ سال مقاومت، حملات ائتلاف سعودی با شکست مواجه شده است.

قبایل مهم ساکن در استان صعده سه قبیله خَولان، بَکیل و حاشد هستند که نقش و حضور پررنگی در جبهه‌های جنگ علیه ائتلاف سعودی داشته‌اند.

موقعیت خاص اقتصادی و جفرافیایی

صعده در گذشته بر سر مسیر کاروان‌های حُجاج مکه و تجار یمنی قرار داشته و بدین سبب از رونق اقتصادی، فرهنگی و هنری بالایی برخوردار بوده است. صعده چند بازار قدیمی نظیر سوق الطَّلح، سوق القدیم و سوق الاُسبوعی دارد که هر کدام در روزهای مختلف از هفته برای صادرات و تجارت کالاهای خاص از صنایع دستی تا قهوه و میوه‌جات و… فعالیت دارند.

غالب اراضی نیمه غربی این استان به واسطه وجود ارتفاعات و آب‌وهوای مناسب از منابع معدنی و زمین‌های حاصلخیز جهت کشاورزی سرشار است و نیمه شرقی آن را اراضی خشک و کویری تشکیل می‌دهد که پرورش دام در آن مناطق بیشتر رواج دارد.

بنا به برخی گزارش، صنایع دستی و معادن سنگی در صعده زمینه‌های تجاری گسترده‌ای را برای اهالی صعده فراهم آورده است.

صعده نقش مهمی در کنترل مناطق شمالی یمن دارد و ارتفاعات شمالی آن همواره راه دشمنان را سد کرده است.

تاریخچه حکومت زیدیه؛ از پایتختیِ صعده تا تحولات سیاسی قرن چهاردهم

حکومت زیدیه در یمن نخستین بار توسط یحیی بن حسین بن قاسم رسی از نوادگان امام حسن(ع) (متوفی ۲۹۸ق) ملقب به هادی الی ‎الحق در سال ۲۸۴ق پایه‌گذاری و پایتخت آن صعده شد. او با گرفتن بیعت از مردم، صعده را مرکز حکومت خود قرار داد و مذهب زیدی را به یمن منتقل کرد.

اگرچه صعده در طول حکومت پرفراز و نشیب زیدیه، مرکز اصلی حکومت آنان بود؛ اما در زمان اوج قدرت زیدیه، شهرهایی نظیر عدن و صنعا نیز به عنوان مناطق اصلی قلمرو امامان زیدی به شمار می‎‌رفتند.

براساس داده‌های تاریخی، در سال ۱۳۸۲ق/۱۹۶۲م، انقلابی در یمن علیه حکومت متوکلیان رخ داد و صنعا به پایتخت جمهوری عربی یمن تبدیل شد و سیاست‌های ضد زیدی در این شهر اعمال گردید. در نتیجه بسیاری از علما و رهبران زیدی از صنعا به مناطق شمالی (مانند صعده) تبعید شدند.

اماکن مذهبی شیعه در صعده

نمایی هوایی و کلی از مسجد الهادی در شهر صعده

برخی از مکان‌های مذهبی در استان صعده عبارت است از:

مسجد الهادی

به گزارش شبکه جهانی الکوثر مسجد الهادی در شهر صعده یکی از قدیمی‌ترین مساجد یمن است که قدمتی ۱۲۰۰ ساله دارد و سومین مسجد ساخته شده در این کشور به شمار می‌رود.

این مسجد که در جنوب شرقی شهر قدیمی صعده قرار دارد و در سال ۲۹۰ق توسط یحیی بن حسین ملقب به الهادی الی الحق که مؤسس دولت زیدیه در یمن بود، ساخته شد.

مقبره یحیی بن حسین ملقب به هادی الی الحق

این مسجد افزون بر معماری داخلی و خارجی منحصر به فرد، فضای معنوی و زیبایی دارد. همچنین مدفن برخی فرزندان امامان زیدیه است که چندین دهه در یمن حاکم بودند. در این مسجد مقبره طبری‌ها هم وجود دارد، کسانی که در گذشته در کنار امام هادی(ع) جهاد کردند‎.

بقعه یحیی بن حسین (مؤسس دولت زیدیه در یمن)

یحیی بن حسین ملقب به الهادی، مؤسس امامت زیدیه در یمن، به همراه حدود ۸۰۰ تن از یاران ایرانی‌اش از دیلم و طبرستان، به سوی صعده رهسپار شد.

قبایل هَمدان، خَولان و بَکیل با او بیعت کردند و اولین حکومت شیعی در صعده یمن پایه‌گذاری شد.

یحیی بن حسین از امامان زیدی، در جامع الهادی صعده یا همان مسجد الهادی مدفون است و گفته شده قبرش زیارتگاه شیعیان یمن است. یاران ایرانی او نیز در قطعه زمینی به نام مقبره طبریون در کنار قبر او آرمیده‌اند.

علما و جریان‌های فکری

بدرالدین الحوثی دومین رهبر جنبش انصارالله یمن

برخی از عالمان و جریان‌های فکری شهر صعده به بیان زیر است:

بدرالدین الحوثی

مقالهٔ اصلی: بدرالدین الحوثی

سید بدرالدین ‎حوثی (۱۳۴۵-۱۴۳۱ق) رهبر معنوی جنبش انصارالله یمن و از مراجع دینی مذهب زیدیه جارودیه به‌شمار می‌رود. او با القابی همچون علامه، مجاهد، مفسر و مجتهد توصیف شده است.

بدرالدین الحوثی، پدر حسین الحوثی، بنیانگذار جنبش انصارالله بود. پس از شهادت حسین، بدرالدین و سپس عبدالملک الحوثی فرزند دیگر بدرالدین، رهبری این جنبش را به عهده گرفتند.

او کتاب‌های متعددی تألیف کرده است؛ همانند: «التَیسیر فی التفسیر» و «السلسلةُ الذَهَبیه فی الرَّد علی الوَهابیه».

حسین الحوثی

مقالهٔ اصلی: حسین الحوثی

حسین بدرالدین الحوثی، بنیانگذار جنبش انصارالله یمن

سید حسین بدرالدین الحوثی(۱۳۷۹-۱۴۲۳ق/۱۹۶۰-۲۰۰۴م)، سیاستمدار، فرمانده نظامی، بنیان‌گذار جنبش انصارالله یمن و اولین رهبر جنبش انصارالله است.

سید حسین در سال ۱۹۹۳م و با هدف محرومیت‌زدایی از استان صعده، به نمایندگی از حزب حق، وارد مجلس نمایندگان یمن شد. طبق برخی گزارش‌ها وی جزء افراد تشکیل دهنده هسته اولیه انصارالله در سال ۱۹۸۶م به نام «اتحاد جوانان مؤمن؛ اتحاد الشباب المؤمن» بود.

جعفریان معتقد است که حسین الحوثی در آغاز فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی خود، شمار زیادی از یهودیان بومی استان صعده را که قرن‌ها در آنجا ساکن بودند، اخراج کرد.

همچنین او اقدامات اجتماعی مختلفی را برای مردم استان صعده انجام داده است؛ از جمله این موارد می‌توان به راه‌اندازی جمعیت خیریه مَرّان، احداث مدارس دینی، ایجاد مراکز بهداشتی و انجام پروژه‌های عمرانی متنوع اشاره کرد.

سید حسین پس از چندین سال مبارزه (از سال ۱۳۶۹ش) با حکومت علی عبدالله صالح در تاریخ ۲۰ شهریور ۱۳۸۳ش در ارتفاعات صعده به شهادت رسید. پیکر وی بعد از چندین سال تحویل انصارالله شد و محل دفن وی در ارتفاعات کوه‌های مران واقع در استان صعده است که مقبره وی توسط جنگنده‌های ائتلاف سعودی در اردیبهشت سال ۱۳۹۴ش بمباران شد.

عبدالملک الحوثی

مقالهٔ اصلی: عبدالملک الحوثی

عبدالملک بدرالدین الحوثی، سومین رهبر جنبش انصارالله یمن

عبدالملک بدرالدین الحوثی، سیاستمدار، فرمانده و سومین رهبر جنبش انصارالله یمن، در استان صعده به دنیا آمد. پدرش بدرالدین، از مراجع دینی زیدیه و پدربزرگش، امیرالدین از علمای معروف منطقه شمال یمن بودند. تاریخ ولادت وی سال‌های ۱۹۷۹م و سال ۱۹۸۲م اعلام شده است.

براساس فهرست منتشر شده از سوی «مرکز سلطنتی مطالعات راهبردی اسلامی» در پایتخت اردن، عبدالملک در سال ۲۰۲۵م/۱۴۰۳ش، جزو پنجاه شخصیت تأثیرگذار در جهان اسلام معرفی شده است.

جنبش انصارالله یمن

مقالهٔ اصلی: جنبش انصارالله یمن

جنبش انصارالله یمن یا حوثی‌های یمن، جنبشی نظامی، سیاسی، مذهبی از زیدی‌های یمن است که با رشد جریان «اتحاد الشباب المؤمن» به وجود آمده است.

در یمن این جریان به جهت فعالیت و دبیرکلی سید حسین بدرالدین الحوثی، به حوثیون مشهور است.

نام حوثی که برای جنبش انصارالله و رهبران آن به کار می‌رود، برگرفته از نام شهری با عنوان حوث در جنوب صعده است. میزان جمعیت حوثی‌ها، حدود ۴۰ درصد از جمعیت یمن اعلام شده است.

بخشی از اقدامات جنبش انصارالله به این بیان است:

• مقاومت در برابر ائتلاف نظامی عربستان سعودی علیه جنبش انصارالله یمن؛

• مصادره و حمله به اسرائیل و کشتی‌های متعلق به آن در حمایت از غزه و عملیات طوفان الاقصی (۲۰۲۳-۲۰۲۴م)؛

• حمله به کشتی‌ها و ناوهای آمریکا و انگلیس که منجر به مقاومت و پیروزی جنبش انصارالله و فرار ناو آمریکایی از خلیج عدن شده است.

حوزه‌های علمیه

مؤسسات علمی دینی یا حوزه‌های علمیه (شبکه معاهد علمیه) در استان صعده یمن، به ویژه در مناطق ضحیان و صعده، عمدتاً بر پایه سنت‌های زیدیه با فعالیت علمای زیدی بنا شده است.

تصویری از حیاط و صحن بیرونی مسجد الهادی

مسجد و مرکز علمی امام هادی

مسجد و مرکز علمی امام هادی (جامع الإمام الهادی) در صعده از مؤسسات علمی دینی زیدی در استان صعده است و به عنوان مسجد بزرگ و محل برگزاری جلسات فرهنگی و دینی عمل می‌کند. علما و مراجع زیدیه، در این مکان یا مراکز مشابه تدریس می‌کردند و فعالیت‌های آموزشی این مسجد بر پایه احیای مذهب زیدیه بوده است.

توسعه مدارس دینی و مراکز آموزشی حسین الحوثی

براساس برخی منابع، مدارس و مراکز مرتبط با حسین بدرالدین الحوثی که در سال ۱۹۸۶م شروع شد و در دهه ۱۹۹۰م گسترش یافت، عمدتاً تحت عنوان "مُنتَدى الشباب المؤمن" یا "تنظیم الشباب المؤمن" فعالیت می‌کردند.

این مراکز به عنوان مدارس دینی، مراکز فرهنگی و آموزشی شناخته می‌شدند و نام خاصی مانند یک مدرسه واحد نداشتند، بلکه شبکه‌ای از مراكز دوره‌های تابستانی (صيفية)، مؤسسات علمی دینی (معاهد علمية) و مساجد بودند که در استان صعده و برخی استان‌های دیگر مانند صنعا، الجوف و حجة تأسیس شدند.

شهر باستانی صعده

تصویری از معماری سنتی و تاریخی خانه‌های استان صعده

آثار و خرابه‌های شهر باستانی «صعده» در یک کیلومتری شمال شهر کنونی برجای مانده‌ است و در پایه کوه «تُلمُصّ» واقع شده‌است.

گفته شده ویرانی این شهر زیبا در اثر جنگی است که در مابین دو نوه الهادی، حسن بن احمد بن یحیی و قاسم بن احمد بن یحیی از فرزندان الناصر در قرن چهارم هجری قمری رخ داده بوده، و این شهر به‌طور کلی تخریب شده‌است. این جنگ در سال ۳۲۲ق شروع و در سال ۳۴۵ق پایان یافته‌است.

«الهمدانی» مورّخ و تاریخ‌نویس و شاعر می‌گوید که در صعده قصری وجود داشته بود که از زیباترین بناهای آن دوران بود، اتاق‌های زیبا و با نقش و نگاری مخصوص و تزیین جباسی و الواح عاج و شیشه‌های رنگارنگ و در و دریچه‌هایی با تزیین خاص که آثار این کاخ هنوز در ضلع جنوبی شهر صعده کنونی به چشم می‌خورد.