سبقت در خیرات
سبقت در خیرات، پیشیگرفتن و شتابورزیدن در انجام کارهای نیک است که در قرآن و روایات، از فضائل اخلاقی و نشانههای مؤمنان دانسته شده است. قرآن مسلمانان را به رقابت در نیکیها فراخوانده و سابقون را از مقربان الهی معرفی کرده است. ضربالمثل «در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست» به همین مضمون اشاره دارد.
خیرات، ولایت، ایمان، تقوا، عمل صالح، توبه، جهاد، احسان و نیکی به مردم را دربر میگیرد. سید علی خامنهای دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، با استناد به همین فضیلت اخلاقی، خدمترسانی به مردم، کمکهای مؤمنانه و شرکت در انتخابات را از مصادیق خیرات دانسته که باید برای انجام آنها شتاب کرد. سبقت در خیرات با سرعت، که ناظر به شتاب فردی است، و عجله که طلب چیزی پیش از زمان مناسب آن است، تفاوت دارد.
حسادت، دنیاطلبی، ریا، غفلت، هویوهوس و از دستدادن فرصتها از موانع سبقت در خیرات و پیشرفت اجتماعی، گسترش نیکیها و عاقبتبهخیری از آثار آن شمرده شده است.
جایگاه
سبقت در خیرات از ارزشهای مهم اخلاقی و اجتماعی است[۱] و بهمعنای پیشیگرفتن در انجام کارهای نیک و بهرهبرداری سریع از فرصتهای خیر دانسته شده است.[۲] قرآن کریم با واژههای «سارِِعُوا»،[۳] «سابِِقُوا»[۴] و «اسْتَبِقُوا»[۵] مسلمانان را به شتاب در خیرات فراخوانده و پیامبران را با عبارت «يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ؛ در کارهای نیک شتاب میکنند»[۶] ستوده است.[۷] همچنین سبقت در نیکی نشانه مؤمنان واقعی[۸] و ویژگی سابقون (برترین و مُقرّبترین بهشتیان) معرفی شده[۹] که در رسیدن به مغفرت، رحمت، ثواب و بهشت از دیگران پیشی میگیرند.[۱۰] ضربالمثل «در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست» که از اشعار حافظ است،[۱۱] به همین مضمون اشاره دارد.[۱۲]
سبقت در كار خير، باعث افزایش ارزش آن کار دانسته شده است.[۱۳] همچنین گفته شده مطابق روایات، پیامبر اسلام(ص)[۱۴] و امامان شیعه(ع)[۱۵] مردم را به پیشدستی در نیکیها فراخواندهاند؛[۱۶] همچنانکه بابی با عنوان «باب تعجیل فعل الخیر؛ باب عجله کردن در انجام کار خیر» در منابع روایی وجود دارد.[۱۷]
گفته شده مطابق روایات،[۱۸] مهمترین علت سفارش به سبقت در خیرات، کوتاهی عمر و ناپایداری فرصتهاست؛[۱۹] زیرا انسان همواره در سلامت، جوانی، امنیت و فراغت نمیماند و ممکن است فقر، بیماری، پیری، آشوب یا مرگ فرصت نیکی را از او بگیرد.[۲۰]
مقصود از سبقت و خیرات
مفهوم خیرات، سبقت و تفاوت سبقت با مفاهیم همسو در کلمات پژوهشگران بیان شده است:
خیرات
گفته شده مطابق روایات و آموزههای دینی، ولایت،[۲۱] اطاعت و بندگی، قبولی اعمال،[۲۲] تقوا، هدایت، عمل صالح،[۲۳] اسلامآوردن، ایمان، توبه، جهاد، احسان و نیکی به مردم و معاشرت و رفتارهای اجتماعی[۲۴] از مصادیق خیرات است. برخی نیز سبقت در سلام کردن را که در روایات مورد تأکید قرار گرفته،[۲۵] از مصادیق سبقت در خیرات دانستهاند.[۲۶]
سید علی خامنهای دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، با استناد به همین فضیلت اخلاقی، از مسئولین کشور میخواست در خدمترسانی به مردم با همدیگر رقابت کنند،[۲۷] از مردم میخواست در کمکهای مؤمنانه با همدیگر مسابقه دهند.[۲۸] همچنین خود در اولین دقایق شروع انتخابات، در آن شرکت میکرد و مردم را نیز به شتاب در انجام آن سفارش میکرد.[۲۹]
سبقت
مقصود از سبقت، پیشیگرفتن از دیگر مسلمانان[۳۰] و یا امتهای پیشین دانسته شده است.[۳۱] اختلاف در اینکه دستور «استبقوا؛ از همدیگر پیشی بگیرید» بر وجوب دلالت دارد یا استحباب، اختلافی بیوجه شمرده شده؛ زیرا این امر را امر ارشادی دانستهاند که تابع نوع خیر است؛ اگر خیر واجب باشد، سبقت در آن نیز واجب، و اگر مستحب باشد، سبقت در آن مستحب خواهد بود.[۳۲]
تفاوت سبقت با مفاهیم همسو
مفهوم سبقت غیر از مفهوم سرعت و عجله دانسته شده است:
- سرعت: شتاب در انجام امور است و جنبهای فردی دارد؛ اما سبقت، مفهومی اجتماعی و ناظر به پیشیگرفتن از دیگران در نیکیهاست.[۳۳]
- عجله: خواستن چیزی پیش از فرارسیدن وقت آن است[۳۴] و از رذائل اخلاقی شمرده میشود؛ در حالیکه سبقت در خیرات، فضیلتی پسندیده است.[۳۵]
موانع و آثار
موانع سبقت در خیرات در سه حوزه دیده میشود:
- اخلاقی: حسادت، دنیاطلبی، فخرفروشی، ریا و هویوهوس.
- معرفتی و ارادی: جهل، غفلت و بیاستمراری در عمل صالح.
- زمانی و محیطی: پیری، هدررفتن جوانی و فتنههای اجتماعی-سیاسی.[۳۶]
آثار آن نیز افزون بر بعد معنوی، شامل پیشرفت جامعه، تشویق دیگران به خیر و گسترش کارهای نیک است و از نظر اخروی نیز، بهرهگیری از فرصتها و پرهیز از سستی، در عاقبتبهخیری انسان اثرگذار است.[۳۷]
پانویس
- ↑ سودی، «سبقت و شتاب در کارهای نیک»، پژوهه.
- ↑ فراهیدی، کتاب العین، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۸۵؛ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ۱۴۰۲ق، ج۵، ص۴۱.
- ↑ آلعمران، آیه ۱۳۳.
- ↑ حدید، آیه ۲۱.
- ↑ بقره، آیه ۱۴۸؛ مائده، آیه ۴۸.
- ↑ انبیاء، آیه ۹۰.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۲۹.
- ↑ مؤمنون، آیه ۶۱.
- ↑ واقعه، آیات ۱۰-۱۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۱۱۷.
- ↑ «غزل شماره ۷۲ دیوان حافظ شیرازی»، گنجور.
- ↑ «چرا در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست؟»، حوزه.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۲۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۴۲.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۵، ص۱۲۱.
- ↑ سودی، «سبقت و شتاب در کارهای نیک»، پژوهه.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳.
- ↑ سید رضی، نهج البلاغه، ۱۴۱۴ق، ص۲۷۹، خطبه۱۸۸.
- ↑ سودی، «سبقت و شتاب در کارهای نیک»، پژوهه.
- ↑ سودی، «سبقت و شتاب در کارهای نیک»، پژوهه.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۰۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۴۲۵.
- ↑ احمدی، «سبقت در کار خیر»، مجمع جهانی صادقین.
- ↑ پسندیده، «سبقت و شتاب در فعالیتهای خیر اجتماعی از دیدگاه قرآن»، پژوهه.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۲، ص۵۷.
- ↑ پسندیده، «سبقت و شتاب در فعالیتهای خیر اجتماعی از دیدگاه قرآن»، پژوهه.
- ↑ «بیانات در خطبههای نمازجمعه»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ «بیانات در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت عید قربان»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ «بیانات در گفتوگو با خبرنگار صداوسیما پس از شرکت در انتخابات»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ قرشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۸۰.
- ↑ حسینی شاهعبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۳، ص۱۰۲.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۶، ص۳۸۷.
- ↑ سودی، «سبقت و شتاب در کارهای نیک»، پژوهه.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ص۳۹۵.
- ↑ احمدی، «سبقت در کار خیر»، مجمع جهانی صادقین.
- ↑ احمدی، «سبقت در کار خیر»، مجمع جهانی صادقین.
- ↑ سودی، «سبقت و شتاب در کارهای نیک»، پژوهه.
منابع
- احمدی، صالح، «سبقت در کار خیر»، مجمع جهانی صادقین، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- «بیانات در خطبههای نمازجمعه»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۳۸۲ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- «بیانات در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت عید قربان»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- «بیانات در گفتوگو با خبرنگار صداوسیما پس از شرکت در انتخابات»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- پسندیده، محمود، «سبقت و شتاب در فعالیتهای خیر اجتماعی از دیدگاه قرآن»، پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مهر ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- «چرا در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست؟»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آلالبیت(ع)، ۱۴۰۹ق.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، لبنان - سوریه، دار العلم - دار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
- سودی، محمد، «سبقت و شتاب در کارهای نیک»، پژوهه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آبان ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- سید رضی، ممحد بن حسین، نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، قم، نشر هجرت، ۱۴۱۴ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- «غزل شماره ۷۲ دیوان حافظ شیرازی»، گنجور، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، نشر هجرت، ۱۴۱۰ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مؤسسه درسهایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- قرشی، سید علیاکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، ۱۳۷۷ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مصطفوی، سید حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، مرکز الکتاب للترجمة و النشر، ۱۴۰۲ق.
اخلاق | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| آیات و احادیث |  | ||||
| محاسن |
| ||||
| رذایل |
| ||||
| کتابها | |||||
| وابسته | |||||