سبقت در خیرات
سبقت در خیرات، پیشی‌گرفتن و شتاب‌ورزیدن در انجام کارهای نیک است که در قرآن و روایات، از فضائل اخلاقی و نشانه‌های مؤمنان دانسته شده است. قرآن مسلمانان را به رقابت در نیکی‌ها فراخوانده و سابقون را از مقربان الهی معرفی کرده است. ضرب‌المثل «در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست» به همین مضمون اشاره دارد.
خیرات، ولایت، ایمان، تقوا، عمل صالح، توبه، جهاد، احسان و نیکی به مردم را دربر می‌گیرد. سید علی خامنه‌ای با استناد به همین فضیلت اخلاقی، خدمت‌رسانی به مردم، کمک‌های مؤمنانه و شرکت در انتخابات را از مصادیق خیرات دانسته که باید برای انجام آنها شتاب کرد. سبقت در خیرات با سرعت، که ناظر به شتاب فردی است، و عجله که طلب چیزی پیش از زمان مناسب آن است، تفاوت دارد.
حسادت، دنیاطلبی، ریا، غفلت و هوی‌وهوس از موانع سبقت در خیرات و بستن راه نفوذ شیطان و ترویج خیر و پیشرفت جامعه از آثار آن شمرده شده است.
جایگاه
سبقت در خیرات از ارزش‌های مهم اخلاقی و اجتماعی[۱] و به‌معنای پیشی‌گرفتن در کارهای نیک و بهره‌برداری سریع از فرصت‌های خیر دانسته شده است.[۲] گفته شده[۳] قرآن کریم با واژه‌های «سارِِعُوا» (شتاب کنید)،[۴] «سابِِقُوا» (سبقت بگیرید)[۵] و «اسْتَبِقُوا» (از هم پیشی بگیرید)[۶] مسلمانان را به شتاب در کارهای خیر فراخوانده و پیامبران را با جمله «يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ؛ در کارهای نیک شتاب می‌کنند»[۷] ستوده است.[۸]
همچنین ادعا شده که سبقت در نیکی، نشانه مؤمنان واقعی[۹] و ویژگی سابقون معرفی شده[۱۰] که برترین و نزدیک‌ترین افراد به خدا هستند و در رسیدن به مغفرت، رحمت، ثواب و بهشت از دیگران جلوترند.[۱۱]
سبقت در كار خير، باعث افزایش ارزش آن کار دانسته شده است.[۱۲] بر اساس روایات، پیامبر اسلام(ص)[۱۳] و امامان شیعه(ع)[۱۴] مردم را به پیش‌دستی در کارهای خوب دعوت کرده‌اند، همچنانکه بابی با عنوان «باب تعجیل فعل الخیر؛ باب عجله کردن در انجام کار خیر» در منابع روایی وجود دارد.[۱۵]
گفته شده مطابق روایات،[۱۶] مهم‌ترین علت سفارش به سبقت در خیرات، کوتاهی عمر و ناپایدار بودن فرصت‌هاست؛ زیرا انسان همواره در سلامت، جوانی، امنیت و آسایش باقی نمی‌ماند و ممکن است فقر، بیماری، پیری، آشوب‌های اجتماعی یا مرگ فرصت انجام کارهای خوب را از او بگیرد.[۱۷]
مقصود از سبقت و خیرات
مفهوم خیرات، سبقت و تفاوت سبقت با مفاهیم همسو در کلمات پژوهشگران بیان شده است:
خیرات
در مورد مقصود از خیرات، نظرهای گوناگونی مطرح شده؛ از جمله اینکه آن را به اطاعت و بندگی، قبولی اعمال،[۱۸] انجام آداب و احکامی که انسان را در رسیدن به مقدّراتی که برایش تشریع شده کمک می‌کند،[۱۹] تقوا، هدایت، عمل صالح،[۲۰] ایمان، توبه، جهاد، احسان و نیکی به مردم و معاشرت و رفتارهای اجتماعی تطبیق داده‌‌اند.[۲۱] برخی نیز سبقت در سلام کردن را که در روایات مورد تأکید قرار گرفته،[۲۲] از مصادیق سبقت در خیرات دانسته‌اند.[۲۳] همچنین مطابق برخی روایات، اسلام‌آوردن، ولایت[۲۴] و دوستی اهل‌بیت(ع) نیز از مصادیق خیرات دانسته شده است.[۲۵]
سید علی خامنه‌ای دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، با استناد به همین فضیلت، از مسئولین کشور می‌خواهد در خدمت‌رسانی به مردم با هم رقابت کنند[۲۶] و از مردم می‌خواهد در کمک‌های مؤمنانه با همدیگر مسابقه دهند.[۲۷] همچنین خود در اولین دقایق شروع انتخابات، در آن شرکت می‌کرد و مردم را نیز به شتاب در انجام آن سفارش می‌کرد.[۲۸] او ضرب‌المثل معروف «در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست» را برای همین منظور به کار برده است.[۲۹]
سبقت
مقصود از سبقت، پیشی‌گرفتن از دیگر مسلمانان[۳۰] یا امت‌های پیشین دانسته شده است.[۳۱] اختلاف نظر در واجب یا مستحب بودن سبقت در خیرات، اختلافی بی‌فایده دانسته شده؛ زیرا این دستور، دستوری ارشادی است و تابع نوع کار خیر است؛ اگر آن کار واجب باشد، سبقت در آن هم واجب، و اگر مستحب باشد، سبقت در آن هم مستحب خواهد بود.[۳۲]
تفاوت سبقت با مفاهیم همسو
سبقت با دو مفهوم سرعت و عجله متفاوت دانسته شده است:
- سرعت: شتاب در انجام کارهاست و جنبه‌ای فردی دارد؛ اما سبقت را مفهومی اجتماعی و ناظر به پیشی‌گرفتن از دیگران در نیکی‌ها دانسته‌اند.[۳۳]
- عجله: خواستن چیزی پیش از فرارسیدن وقت آن است[۳۴] که از رذائل اخلاقی شمرده می‌شود؛ در حالی‌که سبقت در خیرات، فضیلتی پسندیده دانسته شده است.[۳۵]
موانع و آثار
موانع دست‌یابی به سبقت در خیرات به دو دسته تقسیم شده است:
- موانع درونی (وابسته به فرد) که شامل حسادت نسبت به پیشتازان، دنیاطلبی، فخرفروشی، تکبر، ریا، هوی‌وهوس، جهل، غفلت و نداشتن پشتکار در عمل صالح می‌شود.
- موانع بیرونی (وابسته به شرایط) که شامل ناتوانی جسمی در پیری و بیماری، هدردادن فرصت‌های جوانی و سلامت و حوادث و فتنه‌های اجتماعی-سیاسی که فرصت انجام به‌موقع نیکی را از انسان می‌گیرند.[۳۶]
همچنین گفته شده سبقت در کارهای نیک، دارای ثمرات فردی و اجتماعی است که بستن راه نفوذ شیطان، جلوگیری از هدررفت فرصت‌ها، جلب مغفرت و عنایت الهی و ترویج خیر و پیشرفت جامعه ازجمله آنهاست.[۳۷]
پانویس
- ↑ بابایی، «سبقت در کار خیر»، ماهنامه پاسدار اسلام.
- ↑ فراهیدی، کتاب العین، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۸۵؛ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ۱۴۰۲ق، ج۵، ص۴۱.
- ↑ بابایی، «سبقت در کار خیر»، ماهنامه پاسدار اسلام.
- ↑ آل‌عمران، آیه ۱۳۳.
- ↑ حدید، آیه ۲۱.
- ↑ بقره، آیه ۱۴۸؛ مائده، آیه ۴۸.
- ↑ انبیاء، آیه ۹۰.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۲۹.
- ↑ مؤمنون، آیه ۶۱.
- ↑ واقعه، آیات ۱۰-۱۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۱۱۷.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۲۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۴۲.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۵، ص۱۲۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۱۴۲-۱۴۳.
- ↑ سید رضی، نهج البلاغه، ۱۴۱۴ق، ص۲۷۹، خطبه۱۸۸.
- ↑ معین، «شتاب در کار خیر با نگاهی به نهج‌البلاغه»، قدس.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۱، ص۴۲۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۲۷.
- ↑ احمدی، «سبقت در کار خیر»، مجمع جهانی صادقین.
- ↑ پسندیده، «سبقت و شتاب در فعالیت‌های خیر اجتماعی از دیدگاه قرآن»، کیهان.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۱۲، ص۵۷.
- ↑ پسندیده، «سبقت و شتاب در فعالیت‌های خیر اجتماعی از دیدگاه قرآن»، کیهان.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۲۰۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۳۱۳؛ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۳۴۹؛ استرآبادی، تأویل الایات الظاهرة، ۱۴۰۹ق، ص۸۷.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در خطبه‌‌های نمازجمعه»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت عید قربان»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ خامنه‌ای، «بیانات در گفت‌وگو با خبرنگار صداوسیما پس از شرکت در انتخابات»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ خامنه‌ای، «در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست ...»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
- ↑ قرشی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۷ش، ج۳، ص۸۰.
- ↑ حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثنی عشری، ۱۳۶۳ش، ج۳، ص۱۰۲.
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۷۸ش، ج۶، ص۳۸۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۱۹، ص۱۶۵.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ص۳۹۵.
- ↑ اکبری، عجله و شتاب‌زدگی چرا؟، ۱۳۸۷ش، ص۱۵.
- ↑ احمدی، «سبقت در کار خیر»، مجمع جهانی صادقین.
- ↑ احمدی، «سبقت در کار خیر»، مجمع جهانی صادقین.
منابع
- احمدی، صالح، «سبقت در کار خیر»، مجمع جهانی صادقین، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- استرآبادی، سید علی شرف‌الدین، تأويل الآيات الظاهرة في فضائل العترة الطاهرة، قم، موسسه النشر الاسلامی، ۱۴۰۹ق.
- اکبری، محمود، عجله و شتاب‌زدگی چرا؟، قم، انتشارات فتیان، ۱۳۸۷ش.
- بابایی، قاسم، «سبقت در کار خیر»، ماهنامه پاسدار اسلام، شماره ۴۶۳-۴۶۴، آذر ۱۳۹۹ش.
- بحرانی، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم، بنیاد بعثت، ۱۴۱۵ق.
- پسندیده، محمود، «سبقت و شتاب در فعالیت‌های خیر اجتماعی از دیدگاه قرآن»، کیهان، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- «چرا در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست؟»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی عشری، تهران، انتشارات میقات، ۱۳۶۳ش.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل‌البیت(ع)، ۱۴۰۹ق.
- خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در خطبه‌‌های نمازجمعه»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۳۸۲ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت عید قربان»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۰ مرداد ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در گفت‌وگو با خبرنگار صداوسیما پس از شرکت در انتخابات»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید ۱۸ مرداد ۱۴۰۵.
- خامنه‌ای، سید علی، «در کار خیر حاجت هیچ استخاره نیست ...»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اسفند ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید ۲۲ مرداد ۱۴۰۵.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، لبنان - سوریه، دار العلم - دار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
- سید رضی، ممحد بن حسین، نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، قم، نشر هجرت، ۱۴۱۴ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام، ۱۳۷۸ش.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، نشر هجرت، ۱۴۱۰ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مؤسسه درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
- قرشی، سید علی‌اکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، ۱۳۷۷ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب، ۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- مصطفوی، سید حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، مرکز الکتاب للترجمة و النشر، ۱۴۰۲ق.
- معین، جواد، «شتاب در کار خیر با نگاهی به نهج‌البلاغه»، قدس، تاریخ درج مطلب: ۵ مرداد ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید ۲۲ مرداد ۱۴۰۵.
اخلاق | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| آیات و احادیث |  | ||||
| محاسن |
| ||||
| رذایل |
| ||||
| کتابها | |||||
| وابسته | |||||