جنگ ایران و عراق

جنگ ایران و عراق

شادی رزمندگان ایرانی پس از آزادسازی هویزه (اردیبهشت ۱۳۶۱ش)
زمان	۱۳۵۹-۱۳۶۷ش
مکان	مرزهای ایران و عراق
نتیجه	صلح و بازگشت به مرزهای بین المللی
جنگندگان
طرفین جنگ	حزب بعث عراق • سازمان مجاهدین خلق • ایالات متحده آمریکا جمهوری اسلامی ایران
فرماندهان
فرماندهان جنگ	صدام حسین امام خمینی
نیروها
ارتش عراق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی • ارتش جمهوری اسلامی ایران
تلفات
خسارات	حدود ۲۰۰ هزار کشته • ۶۰۰ هزار مجروح • ۶۰ هزار اسیر بیش از ۲۰۰ هزار کشته • حدود ۱ میلیون مجروح • حدود ۴۰ هزار نفر اسیر

پیکر شهید ایرانی. عکس: سیف‌الله صمدیان.

جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷ش) از طولانی‌ترین و خونین‌ترین جنگ‌های قرن بیستم میلادی میان دو کشور با اکثریت شیعه که با تجاوز عراق به ایران آغاز شد. رهبران روحانی جمهوری اسلامی ایران، هدف از شروع جنگ توسط عراق را مقابله ابرقدرت‌های جهانی با انقلاب اسلامی و گفتمان آن برشمرده‌اند.

جنگ ایران و عراق، در جبهه ایران تحت تأثیر ایدئولوژی دینی جمهوری اسلامی به‌عنوان دفاع مقدس و جهاد دفاعی تلقی می‌شد و بسیاری از کنش‌ها و نمادهای آن رنگ‌وبوی مذهبی داشت؛ ازجمله: ایمان به امدادهای غیبی الهی، توجه به معنویات و آخرت‌گرایی هنگام نبرد، الهام‌گیری از سیره معصومان(ع)، به‌ویژه در واقعه عاشورا، ایثار جان و شهادت‌طلبی و دادن عنوان مذهبی شهید به کشته‌شدگان ایرانی در جنگ. همچنین، نام‌ها و رمزهای عملیات‌ها، شعارها، نمادها و پیام‌های رهبران و رزمندگان در جنگ مذهبی بوده است.

فرمانده اصلی این جنگ در جبهه ایران، امام خمینی بود. او علاوه بر اینکه تصمیمات کلان سیاسی و نظامی جنگ را می‌گرفت، رهبر ایدئولوژیک جنگ هم بود که معنای ایدئولوژیک جنگ را، به‌عنوان جنگی تحمیلی از سوی استکبار جهانی علیه اسلام و انقلاب اسلامی، تبیین می‌کرد. در این میان، واکنش حوزه‌های علمیه شیعه ایران به جنگ، حمایت و شرکت گسترده روحانیان شیعه ایرانی در جبهه‌ها و واکنش جریان اصلی و داخلی حوزه علمیه شیعه عراق سکوت و عدم دخالت گزارش شده است.

برخی محققان، برای نشان‌دادن روند درگیری در جنگ ایران و عراق مراحل زیر را ترسیم کرده‌اند: تشدید دشمنی از سوی حکومت بعثی عراق، آغاز جنگ با حمله همه‌جانبه عراق به ایران و اشغال و حصر مناطقی زیادی از ایران، بازپس‌گیری سرزمین‌های اشغال‌شده توسط ایران در عملیات‌های موفقی مانند بَیْتُ المُقَدَّس، فرسایشی‌شدن جنگ با شکست استراتژی ایران برای اشغال سرزمین‌های عراق، استفاده از هور (تالاب‌های وسیع) برای عملیات توسط ایران، اقتدار ایران در جنگ با فتح فاو، پیدایش عزم بین‌المللی برای اتمام جنگ با درگرفتن عملیات‌های خونینی چون کربلای ۵ و در نهایت اتمام جنگ، با سقوط پی‌درپی سرزمین‌هایی که ایران با سختی فراوان از عراق گرفته بود، با پذیرش قطع‌نامه ۵۹۸ توسط ایران در تابستان ۱۳۶۷ش.

تأثیر انسانی جنگ ایران و عراق موجب بازتاب آن در هنر ایران و پیدایش هنر دفاع مقدس و ایجاد حوزه‌های جدیدی در ذیل آن تحت عناوینی چون ادبیات دفاع مقدس، شعر دفاع مقدس، نقاشی دفاع مقدس، موسیقی دفاع مقدس و سینمای دفاع مقدس شده است.

جایگاه و برخی ویژگی‌ها

جنگ هشت‌ساله ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷ش) از طولانی‌ترین و خونین‌ترین جنگ‌های پس از جنگ جهانی دوم (در ردیف جنگ‌های ویتنام و کره) و از تلخ‌ترین جنگ‌های فرسایشی قرن بیستم برشمرده شده است. با این وجود، این جنگ، در عین خسارت‌هایش، یکی از افتخارآمیزترین حماسه‌های تاریخ ایران قلمداد شده است. در ادبیات جمهوری اسلامی از این جنگ با عناوینی چون جنگ تحمیلی و دفاع مقدس یاد می‌شود.

بازتاب حمایت شوروی از عراق در میان ایرانیان. عکس: علی فریدونی.

بر اساس منابع، این جنگ با تجاوز عراق به ایران آغاز شد. اهداف عراق از حمله نظامی به ایران این موارد گزارش شده است: تضعیف یا براندازی نظام جمهوری اسلامی برای جلوگیری از نفوذ آن، لغو معاهده مرزی ۱۹۷۵م الجزایر، جداسازی استان خوزستان از ایران، فشار به ایران برای واگذاری جزایر سه‌گانه ایرانی (تنب بزرگ و کوچک و ابوموسی) به عرب‌ها و تبدیل عراق به قدرت اول منطقه‌.

ماهیت بین‌المللی جنگ ایران و عراق به مراتب از بسیاری از جنگ‌های جهان سوم بیشتر دانسته شده است؛ زیرا بسیاری از کشورهای جهان به‌نوعی درگیر شدند و از یک طرف یا هر دو طرف جنگ حمایت کردند. گفته شده ایران به‌دلیل ایدئولوژی سیاسی «نه شرقی، نه غربی»، در مقاطعی از جنگ بدون دوست بود، به همین دلیل دو ابرقدرت بزرگ روز جهان (آمریکا و شوروی)، به‌علاوه بسیاری از کشورهای جهان، به عراق یاری رساندند.

پرونده:نماز در جبهه جنگ ایران و عراق ۱.jpg

رزمندگان ایرانی در حال نماز در جریان عملیات کربلای ۵. عکس: سعید صادقی.

هرچند این جنگ نهایتاً از نظر سرزمینی با بازگشت دو کشور به مرزهای پیش از جنگ به‌پایان رسید، برخی محققان با برشمردن مواردی ایران را پیروز آن برشمرده‌اند؛ ازجمله: حفظ و تثبیت جمهوری اسلامی، شکست راهبرد عراق در گسترش سرزمینی، پذیرش مجدد قرارداد ۱۹۷۵م الجزایر از سوی عراق و معرفی عراق به‌عنوان متجاوز از سوی سازمان ملل متحد در ۱۸ آذر ۱۳۷۰ش.

ماهیت ایدئولوژیک: جنگی برای مقابله با انقلاب اسلامی و گفتمان آن

درباره ماهیت ایدئولوژیک جنگ ایران و عراق گفته شده که به‌رغم دلایل سیاسی و مرزی عنوان شده برای این جنگ، با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، توازن قدرت‌های فرامنطقه‌ای با سقوط یکی از نزدیک‌ترین دولت‌های منطقه به آمریکا، دچار اخلال شد؛ این اخلال با ماجرای تسخیر سفارت امریکا در تهران نیز به‌اوج رسید. نزدیک‌شدن منافع عراق و آمریکا در فروپاشی نظام جدید ایران، ترس حکومت بعث از تأثیرپذیرفتن شیعیان عراق از انقلاب اسلامی ایران تحت ایده صدور انقلاب و تصور عراق از تضعیف نظام سیاسی و ارتش ایران پس از انقلاب از دیگر عواملی دانسته شده که حکومت بعث را به فکر حمله به ایران انداخت.

از منظر رهبران جمهوری اسلامی هم، جنگ ایران و عراق صرفاً یک منازعه مرزی و سیاسی میان دو کشور نبود، بلکه تلاشی گسترده از سوی ابرقدرت‌های شرق و غرب برای مهار و شکست انقلاب اسلامی بود. امام خمینی حمله عراق به ایران را بخشی از رویارویی گسترده‌تر «اسلام و کفر» دانست. از نظر او قدرت‌های بزرگ، به‌ویژه آمریکا، پس از پی‌بردن به ظرفیت انقلاب اسلامی و خطر گسترش پیام آن در جهان اسلام، به‌دنبال مقابله با آن برآمدند. به‌نظر او، رژیم بعث عراق ابزار مناسبی برای این هدف بود و قدرت‌های خارجی با حمایت تبلیغاتی و تسلیحاتی از آن، درصدد «سرکوبی اسلام» بودند. بر این اساس، از نظر امام خمینی هدف از دفاع مقدس، علاوه بر بازپس‌گیری خاک ایران، با حفظ انقلاب اسلامی، استقلال کشور و مقابله با نفوذ قدرت‌های بزرگ پیوند می‌خورد.

این نگاه در دوره رهبری دومین رهبر جمهوری اسلامی نیز ادامه یافت؛ آنچنان که او در تبیین جنگ تحمیلی، آن را واکنشی از سوی نظام سلطه به پیروزی انقلاب اسلامی دانست. از نظر او، انقلاب اسلامی ایران برای قدرت‌های غربی و شرقی صرفاً سقوط حکومت پهلوی نبود، بلکه تهدیدی برای ساختار سلطه در منطقه و جهان محسوب می‌شد. بر این اساس، به‌نظر او، هدف اصلی از تحمیل جنگ، جلوگیری از گسترش پیام انقلاب اسلامی و الگوی استقلال‌طلبی آن به دیگر ملت‌ها بود.

دستاوردها، خسارت‌ها و پیامدها

از برجسته‌ترین دستاوردهای جنگ ایران و عراق، برای ایران از دست ندادن سرزمین‌ و تداوم حيات نظام جمهورى اسلامى و توانايى در ادارۀ یک جنگ گسترده و طولانی در شرايط سختِ ناهمسویی نظام بین‌المللی با ایران دانسته شده است. همچنین، ایجاد الگوی فرهنگی مبتنی بر ایثار، پرورش نیروهای آبدیده در شرایط بحرانی و نیز تعریف هویت جدید از ایرانیان، به‌عنوان مردمی صبور و مقاوم، از دیگر دستاوردهای جنگ برای ایران قلمداد شده است. همچنین، تأثیر جنگ ایران و عراق در پیشرفت تجربیات و توانایی‌های نظامی ایران در فناوری تسلیحاتی، به‌خصوص در زمینه موشکی، قابل توجه قلمداد شده است. گفته شده که این توانایی موشکی بعداً در دو جنگ ایران و اسرائیل و جنگ ایران و آمریکا جایگاه تعیین‌کننده‌ای در قدرت پاسخ‌گویی ایران داشت.

آوراگان جنگ در خوزستان. عکس: کاوه گلستان.

به‌نوشته حسین علایی، از فرماندهان جنگ ایران و عراق، خسارات این جنگ در ذیل مواردی چون تلفات انسانى، آوارگی غیرنظامیان، انهدام ساختمان‌ها و تأسیسات زیربنایى، تخريب مراكز صنعتى و نفتی، توقف سرمایه‌گذارى و از دست رفتن فرصت‌های پيشرفت و توسعۀ دو کشور قابل بررسی و ارزیابى است. طبق گزارش او، خسارات انسانی جنگ ایران و عراق نزدیک به ۴۵۰ هزار نفر کشته، بیش از ۱/۵ میلیون مجروح و بیش از ۹۰ هزار اسیر بوده است. طبق برخی گزارش‌ها، این آمار در سمت ایران بیش از ۲۰۰ هزار کشته، حدود ۱ میلیون مجروح و حدود ۴۰ هزار نفر اسیر بوده است. طبق تخمین علایی، این آمار در سمت عراق حدود ۲۰۰ هزار کشته، ۶۰۰ هزار مجروح و ۶۰ هزار اسیر بوده است. در زمینه تعداد آوارگان جنگی، آمار ۲ میلیون نفر در ایران و ۴۰۰ هزار نفر در عراق گزارش شده است.

حمله عراق به کویت و اشغال آن در مرداد ۱۳۶۹ش و حوادث پس از آن را نیز ازجمله پیامدهای جنگ دانسته شده است.

مراحل و روند

به گزارش برخی تحلیل‌گران، عراق از نخستین روزهای پیروزی انقلاب اسلامی با انجام برخی فعالیت‌ها به تشدید دشمنی با ایران پرداخت؛ از جمله: تشدید حملات مرزی به ایران؛ حمایت از گروه‌های قومی تجزیه‌طلب ایرانی در کردستان و خوزستان، تبلیغات علیه تمامیت ارضی ایران، فشار بر حوزه علمیه شیعه در عراق، ادامه اخراج معاودین (که از دوره پهلوی دوم آغاز شده بود)، کشتن سید محمدباقر صدر و خواهرش، فشار بر خاندان حکیم و منع ایرانیان از زیارت عتبات عالیات. در نهایت، صدام در ۲۶ شهریور ۱۳۵۹ش (۱۷ سپتامبر ۱۹۸۰م) قرارداد الجزایر را ملغی اعلام کرد.

شادی مردم بستان پس از آزادی شهر طی عملیات طریق القدس. عکس: منوچهر قلمچی.

آغاز جنگ و اشغال (شهریور ۱۳۵۹ تا شهریور ۱۳۶۰ش)

جنگ عراق علیه ایران با یورش همه‌جانبه عراق به ایران در روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ش آغاز شد. حاصل آن در روزهای اول اشغال و حصر مناطقی ازجمله خرمشهر، بُسْتان، سوسَنْگِرد، دَهْلُران، قصرشیرین، نفت‌شهر و آبادان بود. در یک سال نخست جنگ نیروهای مسلح ایران، هرچند غافلگیر شده بودند، ولی با تکیه بر دفاع مردمی (بسیج)، تحت تأثیر پیام امام خمینی، توانستند با انجام عملیات‌هایی از سرعت پیشروی ارتش عراق بکاهند؛ عملیات‌هایی چون: کمان ۹۹ (مهر ۱۳۵۹ش)، ضربت ذوالفقار (دی ۱۳۵۹ش)، اِچ۳ (فروردین ۱۳۶۰ش) و عملیات بازی‌دِراز (اردیبهشت ۱۳۶۰ش).

بخشی از پیام امام خمینی پس از پیروزی ایران در عملیات فتح المبین:
اینجانب از دور دست و بازوی قدرتمند شما را، که دست خداوند بالای آن است، می‌بوسم و بر این بوسه افتخار می‌کنم. شما دِین خود را به اسلام عزیز و میهن شریف ادا کردید و طمع ابرقدرت‌ها و مزدوران آنان را از کشور خود بریدید و سخاوتمندانه در راه شرف و عزت اسلام جهاد کردید.

ایران در مسیر پیروزی (شهریور ۱۳۶۰ تا شهریور ۱۳۶۱ش)

لحظاتی قبل از آزادی خرمشهر در جریان جنگ ایران و عراق. عکس از منوچهر قَلَمْچی

در سال دوم جنگ از شهریور ۱۳۶۰ تا شهریور ۱۳۶۱ش پیروزی‌های بزرگی برای ایران رقم خورد: به‌نقل از منابع، این پیروزی‌ها پس از تغییرات اساسی در فرماندهی جنگ و حضور فراوان نیروهای مردمی در جبهه به دست آمد. در اولین عملیات بزرگ ایران با نام ثامِنُ الائمه (مهر ۱۳۶۰ش)، حصر آبادان شکسته شد؛ در عملیات طَریقُ القُدْس (آذر ۱۳۶۰ش)، بستان و مناطق اطراف آن آزاد شد؛ عملیات سخت و پیچیده فتحُ المُبین (فروردین ۱۳۶۱ش) به آزادسازی قسمت‌های وسیعی از خاک خوزستان انجامید. در این دوره، عملیات بزرگ پیروزمندانه‌ٔ بیت المقدس (اردیبهشت و خرداد ۱۳۶۱ش) انجام گرفت که به آزادسازی خرمشهر انجامید.

گفته شده در این دوره وضعیت سیاسی در داخل ایران به ویژه با حضور پررنگ سازمان مجاهدین خلق آشفته بود، ولی این آشفتگی‌ها، با خلع بنی‌صدر، رئیس‌جمهور وقت از فرماندهی کل قوا (خرداد ۱۳۶۰ش) کاهش یافت. این تغییر سیاسی به‌خصوص باعث بازشدن دست نیروهای سپاه پاسداران در جنگ شد؛ و آنان اولین عملیات محدود و مستقل خود را با عنوان «فرمانده کل قوا، خمینی روح خدا» با موفقیت به‌انجام رساندند. ایران با رویکرد تنبیه متجاوز، عملیات بزرگ رمضان را در تیرماه ۱۳۶۱ش طراحی و اجرا کرد نیروهای ایرانی برای اولین بار وارد عراق شدند، ولی این عملیات با تلفات سنگین حدود ۱۰ هزار نفری به شکست انجامید.

فرمانده عراقی اسیرشده در عملیات محرم. عکس: علی عبیری.

جنگ فرسایشی (شهریور ۱۳۶۱ تا شهریور ۱۳۶۲ش)

از شهریور ۱۳۶۱ به‌نوشته محمد درودیان، پژوهشگر تاریخ جنگ، مهم‌ترین نتیجه شکست عملیات رمضان شکل‌گیری چشم‌انداز جنگ فرسایشی و طولانی بود که امکان موفقیت‌آمیزبودن راهبرد اجرای عملیات‌های بزرگ و امکان پیروزی سریع و آسان بر عراق را زیر سؤال می‌برد.

این موارد موجب شد تا فرماندهان ایرانی با احتیاط بیشتر عملیات‌های محدودی در مناطق دیگری غیر از غرب بصره طراحی کنند: عملیات‌هایی که در مواردی چون عملیات مسلم بن عقیل (مهر ۱۳۶۱ش) در سومار و عملیات محرم (۱۰ آبان ۱۳۶۱ش) در دهلران و موسیان با پیروزی همراه بود؛ در مواردی چون عملیات زین العابدین (آبان ۱۳۶۱ش) برای فتح مَنْدلی، عملیات والفجر مقدماتی (بهمن ۱۳۶۱ش) در منطقه فَکّه و والفجر ۱ (فروردین ‍۱۳۶۲ش) در عین‌خوش با شکست مواجه شدند؛ در مواردی همچون عملیات والفجر ۲ (تیر و مرداد ۱۳۶۲ش) در منطقه حاج‌عُمران و والفجر ۳ (مرداد ۱۳۶۲ش) در مهران با موفقیت نسبی همراه بودند.

نیروهای بسیجی در عملیات خیبر (اسفند ۱۳۶۲ش). عکس: سعید صادقی. نیروهای بسیج نقش مهمی در جنگ عراق با ایران ایفا کردند و بنا بر گزارش‌ها حدود دو میلیون نفر از آنان در جبهه‌ها حضور یافتند.

جنگ در هور و عملیات خیبر (شهریور ۱۳۶۲ تا شهریور ۱۳۶۴ش)

از شهریور ۱۳۶۲ش ایران علاوه بر انجام عملیات در بلندی‌های کردستان (مانند عملیات سخت والفجر در ۴ مهر و آبان ۱۳۶۲ش)، دو عملیاتِ محدود والفجر ۵ و ۶ را به منظور فریب دشمن به ترتیب در بهمن و اسفند ۱۳۶۲ش در منطقه عملیاتی چَنْگوله، و تنگه چَزّابه انجام داد. سپس برای اولین بار با گشایش جبهه جدید از قابلیت عملیاتی هورهای (تالاب‌های وسیع) خوزستان در مرز عراق استفاده کرد.

عملیات خیبر، مهم‌ترین عملیات نیروهای ایرانی پس از عملیات رمضان، در منطقه عملیاتی هور العظیم در اسفند سال ۱۳۶۲ش با هدف تصرف جزایر نفتی مجنون انجام شد. در این عملیات، گرچه دشمن در منطقه هور غافلگیر شد، استفاده وسیع آنان از سلاح شیمیایی نقش مهمی در عدم موفقیت کامل عملیات داشت؛ با این حال، جزایر مجنون به تصرف ایران درآمد. عراق تلاش بسیاری برای بازپس‌گرفتن آن انجام داد، ولی، رزمندگان ایرانی، با حکم امام خمینی مبنی بر حفظ جزایر، توانستند آنها را حفظ نمایند.

در اسفند سال ۱۳۶۳ش، عملیات بدر در هورالعظیم انجام شد. در این عملیات هم، مانند عملیات خیبر، پیشروی اولیه ایران موفق بود و آنان به غرب دجله دست پیدا کردند، ولی با حملات سنگین عراق، ازجمله با سلاح شیمیایی، مجبور به عقب‌نشینی شدند.

استراحت رزمنده ایرانی در گرماگرم عملیات کربلای ۵. عکس: سعید صادقی.

شادی رزمندگان ایرانی پس از فتح فاو در عملیات والفجر ۸.

اقتدار در جنگ: فتح فاو (شهریور ۱۳۶۴ تا شهریور ۱۳۶۵ش)

از شهریور ۱۳۶۴ش تا سال بعد را دوره اقتدار ایران در جنگ دانسته‌اند: در نبود چشم‌اندازی برای پایان جنگ، طرح عملیاتی برای عبور از اروندرود و فتح شهر فاو از سوی محسن رضایی، فرمانده سپاه در دوران جنگ، ارائه شد. عملیات آبی-خاکی پیچیده والفجر ۸ (بهمن ۱۳۶۴ش) با انجام عملیات فریب و اجرای منسجم و دقیق، منجر به فتح فاو شد. درودیان فتح فاو در این عملیات را برجسته‌ترین پیروزی ایران پس از فتح خرمشهر دانسته است. فتح فاو موجب شد تا عراق سیاست جنگی خود را از دفاع به حمله تغییر دهد. حاصل این تغییر اشغال دوباره شهر مهران توسط عراق بود. هرچند ایرن در عملیات غافلگیرانه کربلای ۱ (تیر ۱۳۶۵ش) مهران را پس گرفت.

 به‌نوشته ولایتی وزیر خارجه وقت ایران، پیروزی‌های ایران در این دوره موجب شد تا آمریکا در رویکرد خود به ایران در مقاطعی تجدید نظر کند و برای نمونه در ماجرای مَک‌ْفارلین (خرداد ۱۳۶۵ش) تلاش کند با ارسال اسلحه به ایران کانال دیپلماتیکی با ایران ایجاد کند. گفته شده امام خمینی با این ارتباط مخالفت کرد و آمریکا نیز برای وادارکردن ایران به اتمام جنگ تعارض با ایران را تشدید کرد.

خونین‌ترین سال جنگ (شهریور ۱۳۶۵ تا شهریور ۱۳۶۶ش)

سال ۱۳۶۵ شمسی به‌دلیل انجام عملیات کربلای ۵ خونین‌ترین سال جنگ ایران و عراق برشمرده شده است. کربلای پنج را سخت‌ترین، پرهزینه‌ترین و پرتلفات‌ترین عملیات جنگ ایران و عراق دانسته‌اند. این عملیات در دی ۱۳۶۵ تا فروردین ۱۳۶۶ش) در شَلَمْچه و با هدف محاصره بصره انجام شد. به‌نوشته علایی، این عملیات ضربۀ بسیار مهلکی بر ارتش عراق وارد آورد و ۱۵۰ کیلومتر مربع از خاک عراق به‌تصرف ایران درآمد.

پیش از کربلای ۵، عملیات کربلای ۴ در دی‌ماه، که برای فتح بصره طراحی و اجرا شده بود، به یکی از بدترین عملیات‌های جنگ تبدیل شد. در این عملیات، که از پیش لو رفته بود، هزار رزمنده ایرانی شهید و دوهزار نفر مفقود شدند. در اردیبهشت ۱۳۹۴ش، پیکر ۱۷۵ نفر از غواصان این عملیات به ایران بازگردانده شد.

به‌گزارش علایی، در عمليات کربلای ۵ حدود ١٢ هزار نفر به‌شهادت رسیدند یا مفقود شدند و نزدیک به ١۵ هزار نفر زخمی شدند. در اين عمليات، ۳۵۰ نفر از فرماندهان رده‌هاى مختلف سپاه پاسداران به شهادت رسيدند.

سال پایانی جنگ و حضور آمریکا در جنگ (شهریور ۱۳۶۶ تا شهریور ۱۳۶۷ش)

سال پایانی جنگ با رویارویی ایران و آمریکا، در خلیج فارس آغاز شد. ایران، که تلاش می‌کرد از تردد نفت‌کش‌ها و کشتی‌های تجاری عراق و کشورهای حامی آن جلوگیری کند. در مقابل، آمریکا به چند سکوی نفتی ایران حمله کرد و ناوچه‌های ایرانی سهند و جوشن را غرق کرد.

سکوی نفتی رشادت ایران در حال سوختن در اثر حملات نیروهای آمریکایی.

در فروردین ۱۳۶۶ش، انجام دو عملیات ناموفق کربلای ۸ در شلمچه و کربلای ۹ در قصرشیرین موجب شد تا فرماندهان جنگ، راهبرد انتقال جنگ به شمال‌غرب را پیگیری کنند. نتیجه این تغییر، انجام عملیات‌هایی چون بیت المقدس ۲ (دی ۱۳۶۶ش)، والفجر ۱۰، بیت المقدس ۳ و ظفر ۶ (اسفند ۱۳۶۶ش) بود که در موفق‌ترین آنها، والفجر ۱۰، شهر حَلَبْچه در کردستان عراق به‌تصرف ایران درآمد.

راهبرد انتقال جنگ به شمال‌غرب موجب تضعیف خطوط دفاعی ایران در جبهه جنوب شد. از طرفی، ارتش عراق با انجام عملیات فریب و انجام حملاتی سنگین موفق به تصرف فاو، شلمچه، جزایر مجنون و دهلران شد. با از دست رفتن فاو، ایران دست برتر در جنگ را از دست داد.

ماجرای قطعنامه ۵۹۸ و پایان جنگ

نخستین بار پس از موفقیت عملیات بیت المقدس در سال ۱۳۶۱ش، حکومت عراق درخواست مذاکره برای آتش‌بس کرد. نیروهای ایرانی، با توجه به پیروزی‌های بزرگی که به‌دست آورده بودند و ایده‌های سیاسی و دینی «تنبیه متجاوز» و «آزادی‌سازی قدس پس از آزادی کربلا» درخواست صدام را نپذیرفتند و تلاش کردند موافقت امام خمینی برای ورود به خاک عراق را جلب کنند. با این همه در منابع، از مخالفت برخی گروه‌های سیاسی داخلی، از جمله نهضت آزادی، از ادامه جنگ پس از آزادی خرمشهر یاد شده است.

صدور قطعنامه ۵۹۸

در طول دروان جنگ صدور قطع‌نامه‌های شورای امنیت با رویکردی غیرکارکردی کاری برای ایجاد آتش‌بس از پیش نمی‌بردند و با شرایط ایران منطبق نبود. حجم سنگین درگیری میان دو کشور در جریان عملیات کربلای ۵ و پیروزی ایران در این عملیات از جمله عواملی دانسته شده که اعضای دائم شورای امنیت را به تلاش واقعی برای خاتمه‌دادن به جنگ با صدور قطع‌نامهٔ ۵۹۸ قانع کند.

این قطعنامه در تیر ۱۳۶۶ش، با محتوای اصلی آتش‌بس فوری و بازگشت به مرزهای بین‌المللی، به‌تصویب رسید. گفته شده که ضعف دستگاه دیپلماسی ایران در عدم حضور در جلسات تنظیم قطع‌نامه موجب شد تا مفاد قطع‌نامه طبق نظر عراق تنظیم شود. یک روز پس از صدور قطع‌نامه، ایران آن را، به‌دلیل سکوت درباره تعیین متجاوز، غیرعادلانه خواند و از پذیرش آن سر باز زد و رویکرد «نه قبول و نه رد» را تا حدود یکسال ادامه داد.

پذیرش قطعنامه از سوی ایران

شکست مجاهدین خلق در تنگه چارزِبَر طی عملیات دفاعی مرصاد.

سقوط پی‌درپی سرزمین‌هایی که با سختی فراوان از عراق گرفته شده بود، عدم امکان جذب نیروی جایگزین برای حضور در جبهه‌ها، بن‌بست اقتصادی در تأمین هزینه‌های جنگ، دخالت نظامی آمریکا در خلیج فارس (ازجمله حمله به هواپیمای مسافربری ایرانی در تیر ۱۳۶۷ش) و تهدید عراق برای استفاده از سلاح‌های نامتعارف (شیمیایی و میکروبی) از عواملی برشمرده شده که ایران قطع‌نامه ۵۹۸ سازمان ملل، با محتوای اصلی آتش‌بس فوری و بازگشت به مرزهای بین‌المللی، را در ۲۷ تیر ۱۳۶۷ش پذیرفت. گفته شده سقوط دهلران موجب شد تا استدلال مسئولان ایرانی مورد پذیرش امام خمینی قرار گیرد و او با مسئولیت خود قطع‌نامه را بپذیرد.

درگیری‌ها پس از پذیرش قطعنامه

پس از پذیرش قطع‌نامه از سوی ایران، برخلاف پیش‌بینی‌ها عراق دست به پیشروی موفق در خاک ایران زد. پذیرش قطع‌نامه با تعبیر امام خمینی (نوشیدن جام زهرآلود) در مردم ایران تأثیر فراوان گذاشت و بسیاری از آنان را به جبهه‌ها کشاند و موجب جلوگیری از پیشروی عراق و عقب‌نشاندن آنان شد. این در حالی بود که دو هفته پیش از پیام امام، سپاه تقریباً نیرویی برای نبرد در اختیار نداشت.

رزمندگان ایرانی در سخنرانی امام خمینی

از سوی دیگر، سازمان مجاهدین خلق ایران، که در دوران جنگ علیه ایران با ارتش عراق همکاری کرده بود، طی عملیاتی تحت‌عنوان «فروغ جاویدان» با پشتیبانی ارتش عراق به ایران حمله کرد. این حمله با هدف ساقط‌کردن جمهوری اسلامی برنامه‌ریزی شده بود. عملیات فروغ جاویدان با عملیات دفاعی مرصاد (۵ مرداد ۱۳۶۷ش) به فرماندهی صیاد شیرازی پاسخ داده شد و نیروی مجاهدین خلق در تنگه چارْزَبَر (مرصاد)، در نزدیکی کرمانشاه، طی شکستی سنگین متوقف شد.

در نهایت، پس از ناکامی ارتش عراق در حملۀ مجدد به ایران و شكست مجاهدین خلق، دولت عراق مجبور شد، حدود یک ماہ پس از پذیرش قطعنامه، آتش‌بس را بپذیرد. این آتش‌بس بين دو كشور از ساعت ۶ و ۳۰ دقیقه روز شنبه ٢٩ مرداد ١٣۶٧ش اجرا شد و جنگ ایران و عراق به‌پایان رسید.

ماهیت و نمودهای مذهبی جنگ

ماهیت مذهبی جنگ در جبهه ایران عاملی برای مذهبی‌شدن عمده کنش‌ها و نمادها در آن دانسته شده است: ایمان به امدادهای غیبی الهی وجود داشته است؛ توجه به معنویات و آخرت‌گرایی هنگام نبرد در اولویت قرار می‌گرفته است؛ در رخدادهای جنگ، سیره معصومان(ع)، به‌ویژه در واقعه عاشورا، بازآفرینی می‌شده است؛ ایثار جان و شهادت‌طلبی ارزشی دینی و الهی داشته است؛ به کشته‌شدگان در جنگ عنوان مذهبی شهید داده می‌شده است.

در دوره جنگ ایران و عراق، در ایران، نظام جمهوری اسلامی، برآمده از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ش، با رهبری روحانیان شیعه و در رأس آنان امام خمینی، مرجع تقلید شیعه به‌عنوان ولی فقیه، حاکم بود. گفته شده تسلط ایدئولوژی سیاسی و مذهبی این حکومت، که در میان مردم ایران نفوذ بالایی داشت، به جنگ در جبهه ایران خاصیتی مذهبی داده بود: دفاعی مقدس از آب و خاک و عقیده در یک جنگ تحمیلی برای عمل به وظیفه دینیِ جهاد دفاعی با حکم ولی فقیه، به‌عنوان نایب امام زمان(ع).

رزمندگانی با سربند «لبیک یا خمینی»

جایگاه و نقش ولایت فقیه

امام خمینی، به‌عنوان ولی فقیه و رهبر جمهوری اسلامی معنای ایدئولوژیک جنگ، به‌عنوان جنگی تحمیلی از سوی استکبار جهانی علیه اسلام و انقلاب اسلامی را تبیین می‌کرد. همچنین، تصمیمات کلان سیاسی و نظامی جنگ با دستور او انجام می‌گرفت؛ چنانکه تصمیم به پذیرش قطعنامه ۵۹۸ برای اتمام جنگ نیز از سوی او گرفته شد.

رهبریِ معنوی مردم و رزمندگان ایرانی هم بر عهده او بود؛ آنچنان که با درخواست او حضور و پشتیبانی مردم از جبهه‌ها صورت می‌گرفت و رزمندگان موضوع مورد انتظار او در رخدادهای جنگی را با جانفشانی بسیار تأمین می‌کردند و پشتیبانی از ولایت فقیه پربسامدترین درخواست آنان در وصیت‌نامه‌هایشان بود.

امام خمینی همچنین مرجعیت فقهی جنگ را برعهده داشت؛ آنچنان که برخی تصمیمات کلان جنگی با نظر فقهی او انجام می‌گرفت؛ در موضوعاتی مانند ورود به خاک عراق و بمباران شهرهای عراق بر اساس نظرات فقهی امام عمل می‌شد. همچنین، در جزئیات مسائل فقهی جنگ از سوی مردم و رزمندگان استفتائات بسیاری از او صورت می‌گرفته است.

«

پیام امام خمینی پس از فتح بستان: تلگراف‌های شریف که بشارت پیروزی قوای مسلح شجاع را بر قوای شیطان آمریکایی صدامیان، که با هجوم ظالمانۀ خود فتح قادسیه را به مغزهای تهی از ایمانِ به غیب وعده می‌‌دادند، واصل گردید. اتکا به مسلسل و تانک و غفلت از خداوند قادر و جنود الهی انسان‌ها را به ورطۀ هلاکت و فضاحت می‌‌کشاند. آنانکه رمز پیروزی را مجهز به جهاز شیطانی و میگ‌ها و میراژها می‌‌دانند و ایمان به غیب و خداوند قادر را به‌حساب نمی‌‌آورند و دم از پیروزی قادسیه می‌ زنند و رمز پیروزی قادسیه و مؤمنان صدر اسلام را باز نیافته‌اند و قدرت ایمان و شهادت‌طلبی را نمی‌‌فهمند، باید با شکست مفتضحانه روبه‌رو شوند و گوشمالی الهی ببینند. اینان از پیروزی‌های صدر اسلام، که پیروزی ایمان و خون بر شمشیر و قوای جهنمی بود، باید عبرت بگیرند.

»

رزمنده ایرانی در حال درج آرم جمهوری اسلامی بر کلاه آهنی خود

نام‌ و رمز عملیات‌های جنگی

یکی از نمودهای حضور باورهای مذهبی در جنگ ایران و عراق در بین رزمندگان ایرانی اسامی عملیات‌های جنگی و نیز رمز‌های این عملیات است که عموماً عناوین قرآنی، اسامی برگرفته از مکان‌ها و رخدادهای مذهبی و اسامی اهل‌بیت(ع) و اسامی شخصیت‌های انقلابی هستند.

نام عملیات‌ها

نیروهای ایرانی در جنگ ۱۱ عملیات با عنوان والفجر، ۱۰ عملیات با عنوان فتح، ۱۰ عملیات با عنوان نصر، و عملیات‌هایی با نام‌های فَتْحُ الْمُبین، مطلع الفجر، قادر، توکل و مرصاد انجام داده‌اند که جزو مفاهیم قرآنی به شما می‌روند.

هم‌چنین استفاده از اسامی مکان‌ها و رخدادهای مذهبی نیز در عملیات ایرانی‌ها رایج بوده است چنان‌که ۱۰ عملیات با عنوان کربلا، ۷ عملیات بَیْت‌ُ الْمُقَدَّس، ۵ عملیات قدس و عملیات‌هایی با نام‌های عاشورا، بدر، خیبر، تَحْریرُ الْقُدْس، طَریقُ القُدْس، رمضان، محرم و ضربت ذوالفقار در تاریخ جنگ ایران و عراق ثبت شده است.

اسامی اهل‌بیت(ع) و اسامی شخصیت‌های مهم تاریخ اسلام نیز عنوان بخشی از عملیات نظامی ایران را شکل‌ داده است: مثل محمد رسول الله(ص)، مولاى متقیان(ع)، حسین بن على(ع)، ثار الله، زین العابدین(ع)، ثامِنُ الائمه(ع) و امام مهدی(ع) و اسامی شخصیت‌های اسلامی و انقلابی: مسلم بن عقیل، فرمانده کل قوا خمینی روح خدا، شهیدان رجایی و باهنر و شهید مدنی.

رمز عملیات‌ها

رمزهای عملیات نظامی ایران که با مفاهیم بنیادی اسلامی و معارف قرآنی پیوند دارد نیز از نمودهای مذهبی در جنگ ایران و عراق شمرده شده است. چنان‌که ۶ عملیات و الفجر با رمز «یا الله، یا الله، یا الله» انجام شده و و عملیات‌هایی با رمزهای «لا اِلهَ اِلَّا الله، مُحَمَّدٌ رَسُولُ الله»، «نَصْرُ مِنَ الله و فَتْح قریب» و «حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيلُ» انجام شده است.

تابلو یک کوچه به نام یکی از شهیدان جنگ ایران و عراق.

رمزهایی با اسامی اهل‌بیت(ع) و توسل به آنان نیز به فراوانی در عملیات نظامی ایران دیده می‌شود: ازجمله هفت عملیات با رمزهای مرتبط با نام پیامبر اسلام(ص) مثل «یا رسول الله(ص)»، «یا محمد رسول الله(ص)» و «یا محمد بن عبدالله(ص)»، شش عملیات با رمزهای مرتبط با نام امام علی بن ابیطالب(ع) مثل «یا امیرالمؤمنین(ع)»، دوازده عملیات با رمزهای برگرفته از نام حضرت فاطمه زهرا(س)، نُه عملیات با استفاده از نام امام حسین(ع)، پنج عملیات با رمزهای برگرفته از نام امام مهدی(ع) و عملیات‌هایی با رمزهای «یا امام جعفر صادق(ع)»، «یا موسى بن جعفر(ع)»، «یا جواد الائمه(ع)»، «یا ابالفضل العباس(ع)» و «یا زینب(س)».

نامگذاری پدیده‌های جنگی و نامگذاری معابر و اماکن عمومی

در نامگذاری‌های دینی پدیده‌های جنگی از مواردی چون استفاده از واژه «شهید» برای کشته‌شدگان، «جانباز» برای مجروحان و «آزاده» برای اسیران جنگی یاد شده است.

نامگذاری و تغییرنام معابر و اماکن عمومی شهرها و روستاهای ایران و استفاده از اسامی شهیدان جنگی نیز از نمودهای مذهبی جنگ به‌شمار می‌رود. برای نمونه، در گزارشی از سال ۱۴۰۳ش آمده که ۷۰ درصد نام معابر شهر تهران به نام شهیدان، از جمله شهیدان جنگ ایران و عراق، است. در گزارش دیگری آمده که در فاصله سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ش بیش از ۷۰۰ معبر در تهران تغییر نام داده شده که بیش از ۴۰ درصد این نامگذاری‌ها به نام شهیدان، از جمله شهیدان جنگ ایران و عراق، بوده است. همچنین، برخی از مهم‌ترین معابر شهری در ایران به نام فرماندهان شهید جنگ ایران و عراق است؛ آنچنان که نام حدود یک‌سوم از بزرگراه‌های تهران به نام شهیدان جنگ ایران و عراق است.

شعارها، پرچم‌ها و دیوارنوشته‌ها

یک شعار در جنگ: راه قدس از کربلا و راه کربلا از خرمشهر می‌گذرد.

بر اساس پژوهشی درباره فضای ایران در زمان جنگ هشت‌ساله شعارهایی که در اجتماعات و راهپیمایی‌های عمومی سر داده می‌شد و بر در و دیوار، پرچم‌ها و بیرق‌ها نوشته می‌شد. بیشتر مضامینی اسلامی و انقلابی داشت. شعارهایی با محتوای مفاهیم مذهبی مثل «الله اکبر»، «لا اله الا الله» و «یا حسین(ع)»، «حسین حسین شعار ما، شهادت افتخار ما»؛ شعارهای ولایت‌مدارانه مثل «لبیک یا خمینی» و «این گل پَرْپَرْ ماست، خمینی رهبر ماست»؛ شعارهایی استراتژیک مانند «می‌جنگیم می‌جنگیم، سازش نمی‌پذیریم»، «جنگ، جنگ تا رفع فتنه از جهان» و «راه قدس از کربلا می‌گذرد» و شعارهای با محتوای مهدویت: «عزا عزا است امروز، روز عزا است امروز، مهدی صاحب زمان صاحب‌عزاست امروز» و «برای دفن شهدا، مهدی بیا، مهدی بیا» از نمونه‌ شعارهای رایج در زمان جنگ ایران و عراق است.

سربندی حاوی شعار الله اکبر

الهام‌گیری و بازآفرینی واقعه عاشورا

از شعارهای جنگ ایران و عراق

واقعه کربلا را از منابع الهام‌بخش رزمندگان ایرانی در جنگ هشت ساله با عراق دانسته‌اند. تأثیر واقعه کربلا در دفاع هشت‌ساله ایرانیان را در پیام‌های رهبری ایران (امام خمینی)، روحیه رزمندگان که شهدای کربلا را الگو قرار می‌دادند، نوشته‌ها و خاطرات رزمندگان، وصیت‌نامه شهیدان جنگ و ادبیات جنگگزارش کرده‌اند.

شربتی و مرادپیری، از پژوهشگران جنگ، در پژوهش خود به وجوه الهام‌گیری و بازآفرینی واقعه عاشورا در جریان جنگ ایران و عراق پرداخته‌اند: ازجمله مشابهت جنگ با عاشورا در دفاع از ارزش‌ها الهی و انسانی، حفظ اسلام، ذلت‌ناپذیری و رضای پروردگار، شباهت‌های رهبر ایرانیان با امام حسین(ع) در انتساب به پیامبر(ص) و ویژگی‌هایی مثل صلابت، پایداری، ذلت‌ناپذیری، شهادت‌طلبی و ایثار، شباهت رفتار نیروهای ایرانی با رفتار شهدای کربلا در شب عاشورا در اعمالی چون نماز، دعا، قرائت قرآن و آمادگی برای لقاء الله، صبوری و روشن‌گری و پیام‌رسانی زنان ایرانی در دوران جنگ به پیروی از حضرت زینب(س) در جریان واقعه کربلا و وجود صحنه‌هایی چون تشنگی، اسارت، جداشدن سرها و شهیدانی در سنین مختلف و بالاخره این که جنگ ایران و عراق موجب بقای انقلاب اسلامی شد؛ آنچنان که واقعه کربلا هم موجب بقای اسلام شد.

نمادها

نمادهای جنگ ایران و عراق در اشیائی با محتوای مذهبی، مانند سربندهای حاوی شعارهای مذهبی، و در نمادهای شهری و دیوارنگاری‌های با مفاهیم مذهبی و انقلابی نشان داده شده است. برای نمونه در پژوهشی درباره دیوارنگاره‌های دوران جنگ آمده که این دیوارنگاره‌ها از نظر بنیاد فکری کاملاً مذهبی و آخرت‌گرایانه بودند و شامل تصاویری از رزمندگان، شهیدان و رهبران سیاسی-مذهبی بودند.

رزمنده ایرانی در حال تلاوت قرآن. عکس: کاوه گلستان.

پیام‌های رهبران و رزمندگان

پیام‌هایی که در خلال جنگ ایران و عراق در جبهه ایران داده می‌شد پیام‌هایی با محتوایی مذهبی دانسته شده است؛ از پیام‌هایی که از سوی چهره‌های دینی و سیاسی در دوران جنگ صادر می‌شد تا پیام‌هایی که در میان رزمندگان و مردم رد و بدل می‌شد.

به‌جز پیام‌های امام خمینی، از میان پیام‌های چهره‌های دینی و سیاسی در دوران جنگ به پیام‌های برخی مراجع تقلید، قائم مقام رهبری (حسینعلی منتظری)، رئیس‌جمهور (سید علی خامنه‌ای) و رئیس مجلس (اکبر هاشمی رفسنجانی) اشاره شده است. برای نمونه سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی، مرجع تقلید، در پیامی در مهر ۱۳۵۹ش، ضمن تجلیل از شهدای جنگ و تقدیر از رزمندگان، اشاره می‌کند که این جنگ، نبرد حق و باطل است و از شیعیان عراق می‌خواهد برای یاری برادران شیعه انقلابی خود در ایران بر ضد حکومت بعثی عراق قیام کنند. همچنین، دعا می‌کند تا در پی این جنگ حکومت بعث سقوط کند و حکومت عدل اسلامی و قرآنی در کشور شیعی عراق که محل «مراقد ائمه اطهار و اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع)» حاکم شود.

یادمان شهیدان عملیات رمضان

وصیت‌نامه شهیدان

متن وصیت‌نامه‌های شهیدان ایرانی در جنگ از نمونه‌های آشکار حضور باورهای دینی و شیعی در جنگ ارزیابی شده است. در تحلیلی که بر روی محتوای وصیت‌نامه شهیدان جنگ انجام گرفته مهم‌ترین پیام‌های آنان به‌ترتیب چنین سیاهه شده است: ولایت فقیه، نماز، جلب رضایت خدا، پاسخ به ندای امام حسین(ع)، رعایت حجاب، معامله جان و مال با خدا، دعوت به نیکی، اطاعت از امام خمینی و همدلی با روحانیت، فداکاری برای حفظ اسلام، شناخت راه امام خمینی، ادامه راه شهیدان، آرزوی شهادت، اقامه نماز جماعت، پرهیز از دنیاطلبی، برپایی باشکوه نماز جمعه و پاسداری از انقلاب اسلامی. بنابر گزارش یک پژوهش از بین حدود ۵۳۰۰۰ وصیت‌نامه در بیش از ۸۶۰۰ وصیت‌نامه توصیه به حجاب وجود دارد.

اعزام روحانیان به جبهه از مقابل مدرسه فیضیه در قم.

حوزه‌های علمیه ایران و جنگ

گزارش شده که مقارن حمله عراق به ایران مراجع تقلید حوزه علمیه قم، ازجمله امام خمینی، سید محمدرضا گلپایگانی، سید محمدکاظم شریعتمداری و سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی، با وجود اختلافات در برخی مسائل سیاسی و اجتماعی، موضع هماهنگی در محکوم‌کردن تجاوز عراق اتخاذ کردند و مقلدان خود را به جهاد فراخواندند.

میرزا جواد تهرانی در جبهه جنگ ایران و عراق

با قطع نظر از امام خمینی، که به‌عنوان ولی فقیه در سطح اول فرماندهی و مدیریت جنگ قرار داده شده، مراجع دیگر به‌صورت‌های مختلف در دفاع مشارکت داشتند؛ برای نمونه، گزارش شده که گلپایگانی، ضمن تأکید بر وجوب جهاد، اجازه مصرف ثلث سهم امام را برای جبهه‌ها صادر کرد، رساله‌ای درباره برخی احکام مربوط به جنگ منتشر کرد، به استفتائات مربوط به جنگ پاسخ گفت و در طول جنگ نیز به حمایت مادی و معنوی از رزمندگان ایرانی پرداخت.

روحانیان در پشت جبهه

گزارش شده که علاوه بر مراجع تقلید، سایر روحانیان نیز در تبلیغات شفاهی و کتبی خود به لزوم دفاع از دین و وطن تأکید کردند و مردم را برای رفتن به جبهه‌ها و حمایت مادی و معنوی از رزمندگان تشویق کردند. گفته شده که این روند در طول هشت سال جنگ استمرار داشت و با طولانی‌شدن جنگ روحانیان تلاش زیادی برای حفظ روحیه جنگی رزمندگان و تشویق مردم برای ارائه کمک‌های مالی و رفتن به جبهه‌ها انجام دادند.

روحانیان در جبهه

در گزارشی آمده که مشارکت علما و روحانیان در جنگ فقط در پشت جبهه نبود و در عمل نیز در جبهه‌ها حضور پیدا می‌کردند و علاوه بر تبلیغات دینی و ایجاد انگیزه روانی به رزم در کنار سایر رزمندگان هم می‌پرداختند. گفته شده که حضور گسترده روحانیان در جبهه چنان بوده که به‌پیشنهاد عبدالله میثمی (درگذشت: ۱۳۸۵ش) تیپ ۸۳ امام صادق(ع) برای سازماندهی روحانیان رزمی-تبلیغی در جنگ تأسیس شد.

بدرقه رزمندگان ایرانی توسط سید مجدالدین قاضی دزفولی، امام جمعه دزفول. عکس: علی فریدونی.

در میان روحانیان حاضر در جبهه، به حضور برخی عالمان برجسته اشاره شده است؛ کسانی چون سید رضا بهاء‌الدینی، عطاء‌الله اشرفی اصفهانی، اسدالله مدنی، میرزا جوادآقا تهرانی، عبدالله جوادی آملی، صدرالدین حائری و علی‌اکبر مشکینی.

روحانیان شهید، جانباز و اسیر در جنگ هشت‌ساله

تعداد شهدای روحانی (۳۴۱۷نفر)، که با در نظر گرفتن نسبت جمعیتی در مقایسه با سایر اقشار ده برابر گزارش شده، نشانی دیگر بر مشارکت بالای روحانیان در جنگ قلمداد شده است. محمدحسن شریف قنوتی، فضل‌الله محلاتی، مهدی شاه‌آبادی، عبدالله میثمی، مصطفی ردانی‌پور و عباس شیرازی ازجمله شهدای شاخص روحانی در جنگ برشمرده شده‌اند. بنابر گزارش از پایگاه اینترنتی طلبه شهید حدود ۳۰۰۰ طلبه و روحانی در جنگ جانباز شده و ۳۰۰ روحانی نیز اسیر شده بودند. در میان روحانیان، از سید علی‌اکبر ابوترابی‌فرد که سال‌ها در عراق اسیر بود با عنوان سید آزادگان جنگ ایران و عراق یاد شده است.

غلامحسین جَمی، امام جمعه آبادان، از جمله امامان جمعه مؤثر در افزایش مقاومت در رزمندگان ایرانی برشمرده شده است.

فرماندهان و شهدای شاخص

از میان فرماندهان شاخص جنگ ایران و عراق به برخی اشاره شده که در زمان جنگ کشته شدند؛ ازجمله:

مراسم تشییع حسین خرازی از فرماندهان شهید عملیات کربلای ۵.

• ولی‌الله فلاحی، رئیس ستاد مشترک ارتش (مهر ۱۳۶۰ش)
• جواد فکوری، فرمانده نیروی هوایی ارتش (مهر ۱۳۶۰ش)
• سیدموسی نامجو، وزیر دفاع (مهر ۱۳۶۰ش)
• مصطفی چمران، فرمانده ستاد جنگ‌های نامنظم (خرداد ۱۳۶۰ش)
• احمد متوسلیان، فرمانده لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله، ربوده‌شده در لبنان (تیر ۱۳۶۱ش)
• رضا چراغی، فرمانده لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله (فروردین ۱۳۶۲ش)
• محمدابراهیم همت، فرمانده لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله (اسفند ۱۳۶۲ش)
• مهدی زین‌الدین، فرمانده لشکر ۱۷ علی بن ابی‌طالب (آبان ۱۳۶۳ش)
• مهدی باکری، فرمانده لشکر ۳۱ عاشورا (اسفند ۱۳۶۳ش)
• سید مسعود منفرد نیاکی، فرمانده لشکر ۹۲ زرهی اهواز (مرداد ۱۳۶۴ش)
• حسن آبشناسان، فرمانده لشکر ۲۳ نیروهای ویژه هوابرد (مهر ۱۳۶۴ش)
• محمود کاوه، فرماندهی لشکر ۵۵ ویژه شهدا (شهریور ۱۳۶۵ش)
• حسین خرازی (فرمانده لشکر ۱۴ امام حسین (اسفند ۱۳۶۵ش)

برخی دیگر از فرماندهان شاخص دوران جنگ ایران و عراق بعداً در حوادث نظامی، ترورهای اسرائیلی و آمریکایی و جنگ ایران و اسرائیل و جنگ ایران و آمریکا به شهادت رسیدند؛ از جمله:

• منصور ستاری، فرمانده نیروی هوایی ارتش، سانحه سقوط هواپیما (دی ۱۳۷۳ش)
• علی صیاد شیرازی، فرمانده نیروی زمینی، ترور توسط سازمان مجاهدین خلق ایران (فروردین ۱۳۷۸ش)
• احمد کاظمی، فرمانده لشکر ۸ نجف اشرف، سانحه سقوط هواپیما (دی ۱۳۸۴ش)
• نورعلی شوشتری، فرمانده لشکر ۵ قرارگاه نجف اشرف، بمب‌گذاری انتحاری جندالله در سیستان و بلوچستان (مهر ۱۳۸۸ش)
• قاسم سلیمانی، فرمانده لشکر ۴۱ ثارالله کرمان، ترور توسط آمریکا (دی ۱۳۹۸ش)
• محمد باقری، مسئول اطلاعات-عملیات نیروی زمینی سپاه، جنگ ایران و اسرائیل (خرداد ۱۴۰۴ش)
• غلامعلی رشید، فرمانده قرارگاه فتح، جنگ ایران و اسرائیل (خرداد ۱۴۰۴ش)
• علی شادمانی، فرمانده لشکر ۳۲ انصارالحسین(ع) همدان، جنگ ایران و اسرائیل (تیر ۱۴۰۴ش)
• علی شمخانی، فرمانده نیروی دریایی سپاه، جنگ ایران و آمریکا (اسفند ۱۴۰۴ش)
• محمد پاکپور، فرمانده یگان زرهی سپاه، جنگ ایران و آمریکا (اسفند ۱۴۰۴ش)
• علیرضا تنگسیری، فرمانده یگان عملیاتی نیروی دریایی سپاه، جنگ ایران و آمریکا (فروردین ۱۴۰۵ش)

برخی دیگر از فرماندهان شاخص جنگ بعداً در جایگاه‌های سیاسی و نظامی دیگری قرار گرفتند؛ از جمله: محسن رضایی (فرمانده سپاه در دوران جنگ)، سید یحیی رحیم‌صفوی (فرمانده نیروی زمینی سپاه)، محمدباقر قالیباف (فرمانده لشکر ۵ نصر خراسان) و محمدعلی جعفری، فرمانده قرارگاه نجف اشرف.

سویه‌های دیگری از نبرد: جنگ شهرها و جنگ شیمیایی

کودکان شهید حمله عراق به یک دبستان در شهر بروجرد.

سویه‌های دیگری از جنگ ایران و عراق، ازجمله جنگ شهرها و جنگ شیمیایی در منابع روایت شده است:

جنگ شهرها

به‌گفته شیرعلی‌نیا، حمله به نقاط غیرنظامی شهرهای ایران توسط عراق از پیش از جنگ آغاز شد و تا پایان جنگ ادامه داشت. به‌گفته او، در سال‌های پایانی جنگ، عراق با موشک‌های ساخت شوروی تهران را هم می‌زد. بنابر گزارشی، عراق در طول جنگ ۴۷۶۹ مرتبه مراکز جمعیتی ایران را مورد حمله قرار داد که در نتیجه ۷۶۸۳۷ نفر کشته یا مجروح و حدود ۵ میلیون نفر آواره شدند. شهر دزفول در صدر حملات شهری ارتش عراق سیاهه شده است.

شعر «شعری برای جنگ» از قیصر امین‌پور درباره موشک‌باران‌های دزفول

من از درون سینه خبر دارم
از خانه‌های خونین
از قصه عروسک خون‌آلود
از انفجار مغز سری کوچک
بر بالشی که مملو رؤیاهاست
رؤیای کودکانه شیرین...

گفته شده که عراق عموماً پس از شکست در جبهه‌ها برای جبران روانی شکست به بمباران غیرنظامیان در شهرهای ایران می‌پرداخت. به‌گزارش علایی، با توسعۀ حملات عراق به شهرها، مردم ایران نیز انتظار عملیات مقابله‌به‌مثل داشتند که با مخالفت امام خمينى، به‌دلیل «اشکال شرعی و سیاسی» این انتظار برآورده نشد. با ادامه حملات آنان به شهرها، امام خمینی در بهمن ۱۳۶۲ش مقابله‌به‌مثل را، به‌عنوان عامل بازدارند از حملات عراق به شهرهای ایران، تأیید کرد.

حمله موشکی عراق به شهر رامهرمز خوزستان.

جنگ شیمیایی

به‌نقل از برخی منابع، استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی علیه نیروهای ایرانی از ابتدای جنگ (دی ۱۳۵۹ش) آغاز شد و تا آخر جنگ ادامه یافت. گفته شده که ارتش عراق در عملیات‌هایی که نزدیک به شکست کامل بود از سلاح شیمیایی استفاده می‌کرد.

بر اساس یک گزارش، ارتش عراق در طول جنگ بیش از ۵۶۰ بار از سلاح شیمیایی علیه ایران استفاده کرد که حاصل آن بیش از ۱۰ هزار کشته و ۱۰۰ هزار مجروح بوده است. نقل شده که ارتش عراق این سلاح‌ها را از کشورهای غربی، به‌خصوص آلمان و انگلستان، تهیه می‌کرد.

پیکر یکی از شهدای غواص عملیات کربلای ۴ با دست بسته

حمله شیمیایی به شهر سردشت در ایران (تیر ۱۳۶۶ش) که به شهادت ۲۰۰ نفر و جراحت ۵ هزار نفر از غیرنظامیان منجر شد و حمله به شهر عراقی و کردنشین حلبچه (اسفند ۱۳۶۶ش) که به شهادت ۵ هزار نفر و جراحت ۹ هزار نفر انجامید ازجمله حملات شیمیایی ارتش عراق علیه غیرنظامیان برشمرده شده است.

رئیس جمهور وقت ایران، سید علی خامنه‌ای و علی صیاد شیرازی، فرمانده وقت نیروی زمینی ارتش، در جبهه.

اکبر هاشمی رفسنجانی فرمانده جنگ با حکم امام خمینی از سال ۱۳۶۲ش و جانشین فرمانده کل قوا در اواخر جنگ.

صف توزیع کوپنی سیلندر گاز در دوران جنگ.

پرونده:حجله یک شهید.jpg

حجله یک شهید. عکس: آلفرد یعقوب‌زاده.

کودکان ایرانی با قلک‌های کمک به جبهه. عکس: امیرعلی جوادیان.

بازتاب جنگ در فضای عمومی ایران

به‌نوشته برخی محققان، جنگ ایران و عراق، بەعنوان یک پدیده اجتماعى در فضای اجتماعی ایران در زمان جنگ و پس از آن بازتاب داشته است. گفته شده که جنگ همه‌ٔ فضای فرهنگ عمومی ایرانیان را تحت تأثیر قرار داده بود؛ آنچنان که حتی بازی‌های کودکان ایرانی هم جنگی بود.

از نظر اجتماعی، جنگ با تمام مصائبش را از عوامل ایجاد همبستگی میان ایرانیان دانسته‌اند. گفته شده که در این دوره مفاهیمی مانند، مقاومت، ایثار، دفاع از میهن، قناعت، تعهد فردی، پرهیز از مصرف‌گرایی و رفاه‌زدگی ازجمله ارزش‌های اجتماعی عمومی بوده است. پیدایش نیروی مقاومت مردمی در ابتدای جنگ ایران و عراق و جلوگیری از تهاجم مرزی در آن دوره و بعداً حضور گسترده مردمی در جبهه و پشت جبهه تحت عنوان بسیج، حاصل این رویکرد اجتماعی دانسته شده است.

در زمینه اقتصادی، جنگ موجب تضعیف معیشت عمومی و جیره‌بندی ارزاق و توزیع آن از طریق کالابرگ (کُوپِن) شده بود. گفته شده که این روش توزیعْ موجب ایجاد صف‌های طولانی برای تأمین کالا و خدمات مختلف می‌شده است.

از دیگر تصاویر جنگ در فضای عمومی ایران به برگزاری مراسم بدرقه رزمندگان و بسیجیان به جبهه‌ها (مانند اعزام سپاه یکصدهزار نفری «سپاه محمد(ص)» در آذر ۱۳۶۵ش) و برگذاری مراسم تشییع و بزرگداشت شهیدان جنگ در نقاط مختلف کشور (مانند تشییع ۳۷۰ شهید در اصفهان در ۲۵ آبان ۱۳۶۱ش) اشاره شده است.

بازگشت اولین گروه از اسرای ایرانی (آزادگان) به ایران در مرداد ۱۳۶۹ش.

پس از جنگ

بازتاب جنگ در فرهنگ عمومی ایرانیان همچنین در تولیدات فرهنگی و هنری، احداث موزه‌ها و باغ موزه‌های دفاع مقدس، برگزاری تشییع برای شهیدان، برگزاری پیشباز برای آزادگان و برگزاری بزرگداشت‌های مختلف برای رویدادهای جنگ و شهیدان آن نشان داده شده است.

گزارش شده که در زمینه برگزاری تشییع برای شهیدان جنگ، این تشییع‌ها برای شهدای تازه تفحص شده و شهدای گمنام انجام می‌شده است. برای نمونه‌ای از تشییع شهدای تازه تفحص شده به تشییع ۱۷۵ شهید غواص عملیات کربلای ۴ اشاره شده که در خرداد ۱۳۹۴ش انجام شد.

تشییع شهدای گمنام عموماً در ایام فاطمیه هر سال انجام می‌شود و پیکر این شهیدان در مکان‌های مختلف، ازجمله پارک‌ها، دانشگاه‌ها، مراکز صنعتی و نظامی، حوزه‌های علمیه و ادارات تدفین می‌شود و بر مزار آنان یادمان‌هایی ساخته می‌شود. بر اساس گزارشی از سال ۱۳۹۷ش، طی ۲۲ سال، پیکر ۹۲۱۰ شهید گمنام در ۱۹۱۴ نقطه از کشور با حضور مردم تشییع و به‌خاک سپرده شده است.

بزرگداشت‌ها هم در قالب برگزاری بزرگداشت هرساله هفته دفاع مقدس (۳۱ شهریور تا ۶ مهر هر سال)، سالروز آزادسازی خرمشهر، یادواره‌های شهدای شاخص دوران جنگ، یادواره‌های شهدای استان‌ها، شهرها و روستاها پس از جنگ هم ادامه داشته است. همچنین، اعزام هرساله راهیان نور از گروه‌های مختلف اجتماعی به مناطق جنگی از دیگر برنامه‌های بزرگداشت دفاع مقدس برشمرده شده است.

شیعیان عراق و جنگ

مزار رزمنده شیعه عراقی که در جنگ علیه حکومت بعث جنگید.

دیدار اسیران عراقی با خانواده‌هایشان در ورزشگاه تختی تهران. عکس: علی فریدونی.

به‌گزارش رسول جعفریان، تاریخ‌پژوه، پیش از درگرفتن جنگ ایران و عراق، حکومت بعثی عراق برای ایجاد اطمینان از فضای کشور برای آغاز جنگ با یک کشور شیعه به سرکوب مخالفان خود، مخصوصاً شیعیان، پرداخت؛ آنچنان که پس از به‌شهادت‌رساندن سید قاسم شُبَّر (تیر ۱۳۵۸ش) و سید محمدباقر صدر (فروردین ۱۳۵۹ش) در تابستان سال ۱۳۵۹ش، ده‌هزار جوان شیعه مخالف با حکومت را دستگیر و برای همیشه ناپدید کرد. همان زمان بسیاری از شیعیان، که به‌نحوی فعالیت سیاسی علیه حکومت داشتند، از عراق به ایران فرار کردند و مبارزه عليه حکومت را به شیوه‌های مختلف، از جمله با تشکیل سپاه بدر و حضور در جبهه‌های جنگ پی‌گرفتند.

در سوی دیگر، براساس تحقیقی در جریان جنگ ایران و عراق، شیعیان عراقی اکثریت قاطع سربازان و افسران درجه‌دار ارتش عراق را تشکیل داده بودند. در این تحقیق آمده که حکومت بعث برای حفظ وفاداری این نیروها به جنگ با هم‌مذهبانشان، تلاش کرد رویکرد دو سویه‌ای نسبت به شیعیان اتخاذ کند: از یک سو، کوشید تا با انجام کارهایی چون زیارت عتبات و ادعای سیادت پیوندی عاطفی با شیعیان برقرار کند و از سوی دیگر، با مجوس‌خواندن و غیرعرب‌خواندن ایرانیان احساسات پان‌عربی و پان‌اسلامی شیعیان عراقی را تحریک کند.

حاصل این رویه این دانسته شده که با کشیده‌شدن جنگ به خاک عراق (تیر ۱۳۶۱ش) احساسات میهن‌پرستانه عراقی‌های شیعه بر تمامی ملاحظات دیگر غالب گردد؛ فرار از خدمت در ارتش کاهش یابد و شیعیان با همان جدیت سنّی‌ها به جنگ با ایران بپردازند. گفته شده که احساس نارضایتی توده‌های شیعه عراقی نسبت به جنگ از ملاحظات دیگری، غیر از رابطه اعتقادی آنها با ایرانیان، ناشی شده بود.

گزارش شده که این گروه از شیعیان معتقد بودند که حکومت عراق این جنگ بیهوده و خانمان‌برانداز را صرفاً به‌خاطر جاه‌طلبی‌های خود به‌راه‌انداخته و عراقیان چاره‌ای جز دفاع از کشورشان ندارند. بر این اساس، معضل شیعیان عراق، گزینش یکی از دو حکومت عراق و ایران دانسته نشده است؛ بلکه گفته شده که آنها بین خصومتشان با رژیم عراق از یک سو و مهین‌پرستی‌شان از سوی دیگر گرفتار بودند و در نهایت نشان دادند که به کشورشان وفادارند، نه به حکومت بعث.

خبرگزاری دفاع مقدس

گفته شده تغییر فضای ناشی از تبلیغات حکومت عراق بر تغییر نگاه این گروه از عراقیان شیعه تأثیر می‌گذاشته است؛ آنچنان که به‌نقل از جعفریان با به‌اسارت‌درآمدن هزاران نفر از ارتشیان شیعه عراقی در سال دوم جنگ، فرصت جدیدی برای آنها ایجاد شد تا آسوده از فضای پلیسی عراق نسبت به سرنوشت خود تصمیم بگیرند. به‌گفته او، زمانی که در اردوگاه‌های اسارت به کارهای سیاسی و فرهنگی پرداخته شد، ده هزار نفر از آنها خواستار پیوستن به سپاه بدر شدند، جمعی به حوزه علمیه قم وارد شدند و غالب آنها با دختران ایرانی یا عراقی ازدواج کردند و از مشهد تا سوسنگرد محل زندگی آنها شد.

از جمله نهادهای تشکیل‌شده در اثر جنگ ایران و عراق.

اثر کاظم چلیپا

حوزه علمیه عراق

به‌نوشته رسول جعفریان، با آغاز جنگ ایران و عراق، حوزه علمیه نجف در وضعیتی سخت و خفقان‌آور تحت فشار حکومت بعثی عراق قرار گرفت. به‌نوشته او، در این فضا، حکومت بعثی عراق بسیار کوشید تا از مرجعیت شیعه در نجف فتوایی علیه ایران بگیرد، اما هرگز موفق به این کار نشد.

گفته شده که در این اوضاع، برخلاف حوزه علمیه قم، در این حوزه مواضع متفاوتی از سوی روحانیان شیعه در مورد جنگ ایران و عراق اتخاذ گردید؛ در این حوزه، علی‌رغم مخالفت همه علمای شیعه با تجاوز به یک کشور مسلمان همسایه، چگونگی مخالفت عملی آنان با این اقدام رژیم بعث به دو صورت صورت‌بندی شده است:

۱. سکوت و عدم دخالت

گزارش شده که عده‌ای از علمای شیعه حاضر در عراق، علی‌رغم مخالفت با سیاست‌های داخلی و خارجی حکومت بعث در سرکوب مردم عراق و حمله به یک کشور شیعه‌مذهب همسایه، سکوت و عدم دخالت در مسائل سیاسی را پیش گرفتند و مخالفت آشکاری نشان ندادند. علت اتخاذ چنین رویکردی حفظ حوزه نجف و مرجعیت شیعه در عراق دانسته شده است. در رأس این گروه سید ابوالقاسم خویی قرار داده شده که در آن زمان زعامت حوزه علمیه نجف را برعهده داشته است.

گفته شده که خویی با وجود در پیش گرفتن چنین موضعی، در برابر فشار حکومت عراق برای صدور فتوا یا بیان مطالبی در تأیید جنگ علیه ایران مقاومت کرد؛ مقاومتی که او، خانواده و شاگردانش را تحت فشار حکومت عراق قرار داد. همچنین، گزارش شده که او به جواز صرف وجوهات برای رزمندگان ایرانی فتوا داد و بسیارى از کمک‌های مالی كه از كشورهاى حاشیه خلیج فارس براى رزمندگان ایران فرستاده مى‌شد از سوى وكلا و مقلدان او بود. نيز گفته شده که در جریان جنگ، برخی رزمندگان عراقى كه خود را در جنگ تسليم مى‌نمودند از مقلدان خویی بودند و حتى در صورت اجبار هم به‌سوى نيروهاى ايرانى شلیک نمى‌كردند.

۲. مخالفت و مبارزه خارج از خاک عراق

طبق گزارشی، گروه دیگری از علمای عراق، ازجمله سید محمدباقر حکیم، سید محمد شیرازی، سید محمدتقی مدرسی، سید کاظم حائری، سید محمد بحرالعلوم، سید حسین صدر، محمدمهدی آصفی و مرتضی آل‌یاسین، خارج از خاک عراق به مخالفت آشکار با جنگ حکومت عراق علیه ایران پرداختند.

گزارش شده که این گروه، که یا قبلاً در جریان اخراج معاودین از عراق خارج شده بودند یا مقارن آغاز جنگ به‌دلیل فشار حکومت از این کشور خارج شده بودند، به‌شیوه‌های گوناگون به مبارزه علیه رژیم بعث پرداختند: ازجمله برخی با ایجاد تشکل‌های سیاسی-تبلیغی، مانند حرکة المجاهدين و مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق، فعالیت مبارزاتی می‌کردند؛ عده‌ای نیز در حوزه علميه قم، ضمن تحصیل علوم دینی، به ترویج معارف دینی در میان شیعیان عراقی حاضر در ایران می‌پرداختند و گاهی در جبهه‌ها نیز حاضر می‌شدند.

ادبیات دفاع مقدس

گزارش شده که کتاب‌های دفاع مقدس مورد توجه دومین رهبر جمهوری اسلامی بود و بر برخی از آنها تقریظ می‌نوشت.

در زمینه ادبیات دفاع مقدس (ادبیات جنگ یا ادبیات پایداری) به شعر، داستان بلند و کوتاه و ادبیات کودکان و نوجوانان اشاره شده است. به‌نوشته برخی پژوهشگران، شعر دفاع مقدس با آغاز جنگ در قالب‌ها و شیوه‌های تازه و مؤثر در آثار شاعران قدیمی و جدیدتر زبان فارسی نمود یافت؛ کسانی چون شهریار (درگذشت: ۱۳۶۷ش)، مهرداد اَوِسْتا (درگذشت: ۱۳۷۰ش)، سپیده کاشانی (درگذشت: ۱۳۷۱ش)، نصرالله مردانی (درگذشت: ۱۳۸۲ش)، قیصر امین‌پور (درگذشت: ۱۳۸۶ش)، محمود شاهرخی (درگذشت: ۱۳۸۸ش)، حمید سبزواری (درگذشت: ۱۳۹۵ش)، علی موسوی گرمارودی، علی معلم دامغانی و ساعد باقری.

در زمینه ادبیات داستانی (رمان و داستان کوتاه) ازجمله به این آثار اشاره شده است: زمین سوخته و قصه آشنا نوشته احمد محمود (درگذشت: ۱۳۸۱ش)، زمستان ۶۲ نوشته اسماعیل فصیح (درگذشت: ۱۳۸۸ش)، سفر به گرای ۲۷۰ درجه نوشته احمد دهقان، پل معلق نوشته محمدرضا بایرامی، شطرنج با ماشین قیامت و داستان‌های شهر جنگی نوشته‌ حبیب احمدزاده، ارمیا نوشته رضا امیرخانی، آواز نیمه‌شب نوشته داود غفارزادگان، اسکاد روی ماز ۵۴۳ نوشته فیروز زنوزی جلالی (درگذشت: ۱۳۹۶ش) و نه آبی نه خاکی نوشته علی مؤذنی.

درباره ادبیات کودک و نوجوان از جمله به این آثار اشاره شده است: اسماعیل اسماعیل نوشته محمود گلابدره‌ای (درگذشت: ۱۳۹۱ش)، مجموعه قصه فرماندهان به‌کوشش انتشارات سوره مهر، اسلحه زهرا و چند داستان دیگر نوشته علی آقاغفار، دو کبوتر دو پنجره یک پرواز نوشته‌ مهدی شجاعی، باغ فرشته‌ها نوشته افسانه شعبان‌نژاد، بچه‌ها و کبوترها نوشته سیروس طاهباز (درگذشت: ۱۳۷۷ش)، پسران گل نوشته فریبا کلهر، روزهای خرمشهر نوشته مرتضی سرهنگی، ای ایران مجموعه شعر سروده جعفر ابراهیمی (شاهد)، نخل‌های سبز منتخبی از اشعار جنگ به انتخاب مصطفی رحماندوست.

هنرهای تجسمی دفاع مقدس

طرح گرافیکی اثر احمد قلی‌زاده

در زمینه هنرهای تجسمی، به نقاشی دفاع مقدس در آثار کسانی چون کاظم چلیپا و عبدالحمید قدیریان، عکاسی دفاع مقدس در آثار کسانی چون محمدحسین حیدری و علی فریدونی، گرافیک دفاع مقدس در آثار کسانی چون احمد قلی‌زاده و ابوالفضل عالی اشاره شده است.

ازجمله آثار در این زمینه به کتاب‌هایی چون قلمرو ایثار: جنگ تحمیلی و کلک خوشنویسان به‌کوشش کمیته هنری ستاد امور جنگ وزارت ارشاد، انا فتحنا مجموعه عکس‌های سعید صادقی و بهرام محمدی‌فرد، بهار حلبچه مجموعه عکس‌های تعدادی از عکاسان جنگ ایران و عراق، ۵۰ روز از جنگ عکس‌هایی ساسان مؤیدی از حملات موشکی به تهران، و صدام و جنگ مجموعه کاریکاتور اشاره شده است.

قطعه کاروان شهید با صدای شهرام ناظری

موسیقی دفاع مقدس

گفته شده که در دوران جنگ ایران و عراق، موسیقی در روحیه‌دادن به رزمندگان و مردم شهرهای در معرض حملات هوایی، همدردی با خانواده‌های شهدا و ایجاد انگیزه برای اعزام به جبهه‌ها نقش داشت.

پوستر برخی آثار سینمای دفاع مقدس

برای جنگ در زمینه موسیقی، علاوه بر مارش‌های نظامی، قطعاتی در زمینه‌های مختلفی موسیقایی ساخته شده است؛ ازجمله قطعه کاروان شهید ساخته محمدرضا لطفی (درگذشت: ۱۳۹۳ش) با صدای شهرام ناظری، قطعه خجسته باد این پیروزی با صدای محمد گلریز، قطعه دایَه دایَه وقت جنگَه با صدای محمد میرزاوندی، آلبوم‌های نینوا با صدای حسام‌الدین سراج، سمفونی نوروز در سنگر ساخته امیرفرشید رحیمیان (درگذشت: ۱۴۰۲ش)، سمفونی شهید ساخته شاهین فرهت و سمفونی خرمشهر اثر مجید انتظامی، موسیقی فیلم بلمی به‌سوی ساحل ساخته محسن نفر و موسیقی فیلم از کرخه تا راین ساخته مجید انتظامی.

در زمینه مداحی حماسی هم به آثاری چون ممد نبودی ببینی و یاران چه غریبانه با صدای غلام کویتی‌پور، کربلا کربلا ما داریم می‌آییم با صدای علی‌اکبر شریعت (درگذشت: ۱۳۹۷ش)، با نوای کاروان، سوی دیار عاشقان ای لشکر صاحب زمان آماده باش از صادق آهنگران اشاره شده است.

سینمای دفاع مقدس

فیلم سینمایی عقاب‌ها

گفته شده فیلم‌های مرتبط با جنگ هشت‌ساله در ایران همزمان با آغاز جنگ ساخته شدند و به‌تدریج به یکی از ژانرهای محبوب سینمای ایران تبدیل شد. و در برخی سال‌ها ۲۵درصد تولید سینمای ایران را به خود اختصاص داد.

بر اساس یک شمارش تا سال ۱۳۹۹ش حدود ۲۴۰ فیلم در ایران ساخته شده که مستقیم به جنگ هشت‌ساله مرتبط بوده است که از این تعداد ۴۴ فیلم در همان دوره هشت‌ساله تولید شده‌اند. در همین بازه زمانی ۱۰۰ فیلم درام نیز تولید شده که به حواشی و تبعات جنگ پرداخته است.

در زمینه سینمای دفاع مقدس، در قسمت سینمای داستانی، ازجمله به این آثار اشاره شده است: مرز (۱۳۶۰ش) به‌کارگردانی جمشید حیدری، عقاب‌ها (۱۳۶۴ش) به‌کارگردانی ساموئل خاچیکیان، پرواز در شب (۱۳۶۵ش) به‌کارگردانی رسول ملاقلی‌پور، کانی‌مانگا (۱۳۶۷ش) به‌کارگردانی سیف‌الله داد، باشو غریبه کوچک (۱۳۶۹ش) به‌کارگردانی بهرام بیضایی، لیلی با من است (۱۳۷۴ش) به‌کارگردانی کمال تبریزی، سرزمین خورشید (۱۳۷۵ش) به‌کارگردانی احمدرضا درویش، آژانس شیشه‌ای (۱۳۷۶ش) به‌کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا، اخراجی‌ها (۱۳۸۶ش) به‌کارگردانی مسعود ده‌نمکی، شیار ۱۴۳ (۱۳۹۲ش) به‌کارگردانی نرگس آبیار و موقعیت مهدی (۱۴۰۰ش) به‌کارگردانی هادی حجازی‌فر.

در زمینه سینمای مستند ازجمله به مجموعه مستندهای روایت فتح به کارگردانی سید مرتضی آوینی اشاره شده است. در آثار تلویزیونی هم در این زمینه به آثاری چون گل پامچال (۱۳۶۸ش)، سیمرغ (۱۳۷۱ش)، بهترین تابستان من (۱۳۷۵ش)، بازگشت پرستوها (۱۳۷۶ش)، خاک سرخ (۱۳۸۰)، در چشم باد (۱۳۸۸ش)، کیمیا (۱۳۹۴ش) نابرده رنج (۱۳۹۰ش)، وضعیت سفید (۱۳۹۰ش) و زیرخاکی (۱۳۹۹ش) اشاره شده است.

کتابشناسی

به‌نوشته شیرعلی‌نیا، آثار فراوانی درباره جنگ ایران و عراق منتشر شده که بر اساس یک کتابشناسی در بازه زمانی ۱۳۵۹ تا ۱۳۸۱ش شامل ۳۲۹۷ اثر در موضوعات مختلف است. برخی موضوعات و آثار شاخص در این زمینه چنین گزارش شده‌اند:

دایرة‌المعارف مصور تاریخ جنگ ایران و عراق نوشته جعفر شیرعلی‌نیا

• کلیات: کتابشناسی دفاع مقدس نوشته فیروزه برومند، فرهنگ آزادگان نوشته غلامعلی رجایی و دایرة‌المعارف مصور تاریخ جنگ نوشته جعفر شیرعلی‌نیا.
• تحقیقات و بررسی‌ها: روزشمار جنگ ایران و عراق نوشته علیرضا لطف‌الله‌زادگان و ایرج همتی، مجموعه سیری در جنگ ایران و عراق نوشته محمد درودیان، تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق نوشته حسین علایی، ترجمه درس‌های جنگ مدرن (جنگ ایران و عراق) نوشته آنْتونی کُرْدِزْمن و آبراهام واگنر و ترجمه درس‌هایی از راهبرد حقوق و دیپلماسی در جنگ ایران و عراق نوشته کِریسْتوفر سی جوینر.
• یادداشت‌ها و گزارشات: یادداشت‌های روزانه دوران جنگ نوشته اکبر هاشمی رفسنجانی، جنگ ايران و عراق از نگاه مطبوعات جهان به‌کوشش پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس، حرمان هور یادداشت‌های روزانه شهید احمدرضا احدی.
• خاطرات: آزادگان بگویید مجموعه خاطرات اسرای ایرانی، قله گردمند خاطرات یک اسیر عراقی، بابانظر خاطرات شهید محمدحسن نظرنژاد، نورالدین پسر ایران خاطرات سید نورالدین عافی و دا خاطرات سیده زهرا حسینی.
• سفرنامه‌ها: با سرودخوان جنگ در خطه نام و ننگ نوشته نادر ابراهیمی،‌ حکایت آنان که بقا را در بلا دیدند نوشته سپیده کاشانی و سفر به جنوب و گفت‌و‌شنودی با چند نوجوان رزمنده نوشته رضا رهگذر.
• زندگی‌نامه: خاک‌های نرم کوشک زندگی‌نامه شهید عبدالحسین برونسی، مسیح کردستان زندگی‌نامه شهید محمد بروجردی، یاس در قفس زندگی‌نامه شهید محمدجواد تندگویان و شمع محفل خاتم زندگی‌نامه شهید عبدالله میثمی.
• مهندسی و پزشکی: پناهگاه‌های پیشرفته ترجمه واحد فنی و اجرایی جنگ وزارت مسکن و جنگ شیمیایی عراق و تجارب پزشکی آن نوشته عباس فروتن.
• عقاید و احکام: احکام مورد نیاز در جبهه تدوین علی‌محمد اسدی، اشاره‌ای به مبانی جنگ و صلح در اسلام نوشته جعفر سبحانی، جبهه و جهاد اکبر نوشته حسین مظاهری، جنگ از دیدگاه قرآن و حدیث نوشته سید احمد خاتمی، جهاد نوشته حسین نوری همدانی، چند استفتاء از امام امت درباره مسائل جنگ به‌کوشش انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، رهبری و جنگ و صلح نوشته احمد آذری قمی و فتاوای امام خمینی در رابطه با جانبازان.

منابع

• آقایی فیروزآبادی سید حسن و حسن دهقان ده‌جمالی، «نقش مراجع عظام و حوزه‌های علمیه در دفاع مقدس و بهره‌گیری از آنها در جنگ احتمالی آینده» در مطالعات دفاعی استراتژیک، شماره ۷۸، زمستان ۱۳۹۸ش.
• «آمار ۱۰ برابری شهدای حوزه نسبت به سایر اقشار: از هر ۱۰۰۰ روحانی ۴۰ شهید»، در تارنمای حوزه، درج: ۳ خرداد ۱۳۹۳ش، بازدید: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «آمار صحیح تشییع شهدای گمنام در ۲۲ سال گذشته چیست؟»، در تارنمای خبرگزاری مهر، درج: ۲۳ مهر ۱۳۹۷ش، بازدید: ۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
• «آیت‌الله‌ها و حجت‌الاسلام‌های هشت سال دفاع مقدس + تصاویر»، در خبرگزاری حوزه، درج: ۲ اسفند ۱۴۰۰ش، بازدید: ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «احترام تمام قد تهران به شهدای غواص/ روزی که مردم از قافله عشق جا نماندند»، در تارنمای خبرگزاری میزان، درج: ۲۶ خرداد ۱۳۹۹ش، بازدید: ۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
• ادبی، محمدجواد، زندگی‌نامه و خدمات دینی و علمی فقیه نام‌آور حضرت آیت‌ الله العظمی سید محمدرضا موسوی گلپایگانی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۹۱ش.
• «اساسنامه بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس»، در تارنمای مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
• اقبالیان، یدالله، «جلوه‌های عاشورایی در دفاع مقدس»، دوفصلنامه مطهر، شماره ۱۲، اسفند ۱۳۸۹ش.
• امام خمینی، روح‌الله موسوی، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ش.
• افتخاری، فاطمه، «بررسی شعارهای هشت سال جنگ تحمیلی»، در تارنمای انسان‌شناسی و فرهنگ، درج: ۲۴ آبان ۱۴۰۰ش، بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
• امین‌پور، قیصر، گزینه اشعار، تهران، انتشارات مروارید، ۱۳۸۱ش.
• انصاری قمی، ناصرالدین، «اسوه علم»، در یادنامه حضرت آیت‌ الله العظمی حاج سید ابوالقاسم خویی، قم، مؤسسه خيريه آيت الله عظمای خویی، ۱۳۷۲ش.
• انصاف‌نیوز: آمار تولید سینمای دفاع مقدس در ۳۵ سال. مرور خبر در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
• «بررسی نقاشی‌های دوران دفاع مقدس و نمادهای بکار رفته در آنها»، در تارنمای مجله هنرهای تجسمی، درج: ۱۲ دی ۱۴۰۰ش، بازدید: ۴ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «اهداف و سیاست‌های برنامه‌های بزرگداشت هفته دفاع مقدس اعلام شد»، در تارنمای خبرگزاری دفاع مقدس، درج: ۲۴ شهریور ۱۳۹۲ش، بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
• باورنیان، «گونه‌های ادبی دفاع مقدس»، در تارنمای نوید شاهد، درج: ۵ اسفند ۱۳۸۸ش، بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
• بدیعی، مرجان، «گفتمان نام‌گذاری خیابان‌های تهران پس از انقلاب اسلامی»، درفصلنامة ژئوپلیتیک، سال پنجم، شماره ۱، ۱۳۸۸ش.
• «برای زندگی‌کردن زندگی نکردم»، در تارنمای پایگاه اطلاع‌رسانی محمدباقر قالیباف، تاریخ درج: ۱ شهریور ۱۴۰۳ش، بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ش.
• برومند، فیروزه، کتابشناسی دفاع مقدس، تهران، انتشارات قدیانی و صریر، ۱۳۸۴ش.
• «بیانات در دیدار دست‌اندرکاران راهیان نور» ، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، درج: ۱۶ اسفند ۱۳۹۵ش، بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
• «پیام رادیویی آیت‌الله خامنه‌ای در آغاز جنگ تحمیلی»، در تارنمای خبرگزاری تابناک، درج: ۸ مهر ۱۳۹۸ش، بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
• «تأثیر نبوغ ایرانی و بومی‌سازی فناوری در ارتقاء توان موشکی ایران»، در تارنمای خبرگزاری دفاع مقدس، درج: ۱۸ آبان ۱۴۰۴ش، بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
• تبرائیان، صفاءالدین، انتفاضه شعبانیه، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۹۱ش.
• «تصاویر/ جنگ‌زدگان و آوارگان جنگ تحمیلی (۴)»، در خبرگزاری دفاع مقدس، درج: ۴ آبان ۱۴۰۲ش، بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «تصاویر کمتر دیده‌شده از شهید حاج حسین خرازی»، در تارنمای خبرگزاری فارس، درج: ۸ اسفند ۱۳۹۶ش، بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «تصاویر/ زنان و اعزام رزمندگان در هشت سال دفاع مقدس (۲)»، در تارنمای خبرگزاری دفاع مقدس، درج: ۲۹ شهریور ۱۴۰۲ش، ازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «جدول عملیات‌های دفاع مقدس»، در تارنمای تبیان، درج: ۱۷ اسفند ۱۳۸۹ش، بازدید: ۲ شهریور ۱۴۰۵ش.
• جعفری، مجتبی، اطلس نبردهای ماندگار، تهران،‌ مرکز پژوهش‌های دفاع مقدس ارتش جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش.
• جعفریان، رسول، «تشیع در عراق و مناسبات با ایران»، در فصلنامه مطالعات تاریخی، شماره ۱۵، زمستان ۱۳۸۵ش.
• جلالیان، فرزانه، «تهران با نام کوچه‌هایش قصه می‌گوید»، در تارنمای خبرگزاری جمهوری اسلامی، درج: ۱ خرداد ۱۴۰۴ش، بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
• جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام (۱۳۴۴-۱۳۸۴ش)، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، ۱۳۸۵ش.
• «جنگ و شهدا در استفتائات امام خمینی(ره)»، در تارنمای نوید شاهد، درج: ۱ مهر ۱۳۹۹ش، درج: ۳ شهریور ۱۴۰۵ش.
• «چرا چهارم خرداد به نام روز مقاومت دزفول نامگذاری شد»، در تارنمای خبرگزاری مهر، درج: ۴ خرداد ۱۴۰۲ش، بازدید: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «چهارده فرمانده جوان نیرو‌های مسلح در هشت سال دفاع مقدس»، در تارنمای باشگاه خبرنگاران جوان، درج: ۷ اردیبهشت ۱۳۹۹ش، بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
• حاجی‌صادقی، عبدالله، «نقش روحانیت در دفاع مقدس»، در نشریه پیام، شماره ۷۷، تابستان ۱۳۸۵ش.
• «حامی نهضت ادبی در دفاع مقدس»، در تارنمای دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله خامنه‌ای، درج: ۱ مهر ۱۴۰۳ش، بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
• حبیبی، مجتبی، سی سال سینمای دفاع مقدس (۱۳۶۰-۱۳۹۰ش)، تهران،‌ انتشارات روزگار، ۱۳۹۴ش.
• حسن‌زاده، محمدمهدی، «هفتاد درصد معابر پایتخت به نام شهدا مزین است»، در تارنمای خبرگزاری دفاع مقدس، درج: ۱۶ مرداد ۱۴۰۳ش، بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
• حسنی، رسول، «هنر دفاع مقدس؛ واژه‌ای که باید بار‌ها مورد تفسیر قرار گیرد»، در تارنمای خبرگزاری دفاع مقدس، درج: ۳ مهر ۱۳۹۸ش، بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
• حضرتی، حسن و همکاران، «جنگ ایران و عراق در گفتمان سیاسی نهضت آزادی ایران» در فصلنامه ژرفاپژوه، شماره ۱۰، زمستان ۱۳۹۵ش.
• خامنه‌ای، سید علی، «بیانات در دیدار پیشکسوتان و فرماندهان دفاع مقدس»، در تارنمای دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله خامنه‌ای، درج: ۳۰ شهریور ۱۴۰۱ش، بازدید: ۲ شهریور ۱۴۰۵ش.
• خزائی، محمد، «هنر حماسه عرفانی، درآمدی بر پوسترهای دفاع مقدس»، در کتاب ماه هنر، شماره ۹۵ و ۹۶، مرداد و شهریور ۱۳۸۵ش.
• خشت‌زر، بهروز و سید صدیف دانشی، «بررسی و تحلیل نقش بی‌بدیل بسیج در دفاع مقدس»، در مجله علوم زیست محیطی و دانش جغرافیا، شماره ۲، زمستان ۱۴۰۰ش.
• درودیان، محمد، آغاز تا پایان (سالنمای تحلیلی)، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بی‌تا.
• درودیان، محمد، پایان جنگ (سیری در جنگ ایران و عراق، ج۵)، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸ش.
• درودیان، محمد، جنگ ایران و عراق: موضوعات و مسائل، تهران، انتشارات سمت، ۱۳۹۱ش.
• درودیان، محمد، خرمشهر تا فاو (سیری در جنگ ایران و عراق، ج۲)، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ۱۳۷۸ش
• درودیان، محمد، خونین‌شهر تا خرمشهر (سیری در جنگ ایران و عراق، ج۱)، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ش.
• درودیان، محمد، شلمچه تا حلبچه، (سیری در جنگ ایران و عراق، ج۴)، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸ش.
• دکمجیان، هرایر، جنبش‌های اسلامی معاصر در جهان عرب، ترجمه حمید احمدی، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۸۸ش.
• «دیدار اسرای عراقی با خانواده خود در ایران+ تصاویر»، در تارنمای خبرگزاری دفاع مقدس، درج: ۹ آبان ۱۳۹۹ش، بازدید: ۱۲ خرداد ۱۴۰۵ش.
• رجبی، محمدمهدی، «می‌گذرد کاروان کوک ساز بزرگان موسیقی برای دفاع مقدس»، در نشریه سرو، شماره ۳۲، مهر ۱۴۰۰ش.
• رستگار، علی، «و ۲۳۷ فیلم درباره جنگ ایران و عراق» پایگاه اینترنتی کتاب‌نیوز. درج خبر ۳ مهر ۱۳۹۹ش. مرور خبر ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
• رستگار فسایی، منصور، انواع شعر فارسی، شیراز، انتشارات نويد شيراز، ۱۳۸۰ش.
• «روزی که جهان اصفهان را شناخت/تشییع ۳۷۰ شهید در یک روز»، در تارنمای خبرگزاری مهر، درج: ۲۵ آبان ۱۳۹۸ش، بازدید: ۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
• رضایی، محسن، راه (تاریخ شفاهی محسن رضایی)، تدوین حسین اردستانی، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، ۱۳۹۴ش.
• «روزی که سپاه محمد آمد»، در تارنمای خبرگزاری مشرق، درج: ۱۱ آذر ۱۳۹۶ش، بازدید: ۴ شهریور، ۱۴۰۵ش.
• «زندگینامه سید یحیی رحیم‌صفوی»، در تارنمای خبرگزاری جماران، بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ش.
• سبحانی، جعفر، «مرجعیت در شیعه»، در درس‌هایی از مکتب اسلام، شماره ۳۲، مهر ۱۳۷۱ش.
• «شاخص‌ترین سریال‌های تلویزیونی حوزه تاریخ دفاع مقدس»، در تارنمای خبرگزاری دفاع مقدس، درج: ۲ مهر ۱۳۹۹ش، بازدید: ۵ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «شاهکار موسیقی نواحی با دایه دایه، وقت جنگه»، در تارنمای خبرگزاری دانشجو، درج: ۱ مهر ۱۳۹۹ش، بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۴ش.
• شربتی، مجتبی و هادی مرادپیری، آشنایی با علوم و معارف دفاع مقدس، تهران، انتشارات سمت و پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس، ۱۳۹۷ش.
• «شش نوحه و سرودی که ماندگار شدند»، در تارنمای ایلنا، ۴ مهر ۱۳۹۹ش، بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
• «شهدایی با عنوان مجاهد عراقی»، در باشگاه خبرنگاران جوان، درج: ۱۵ اسفند ۱۴۰۳ش، بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
• شیرعلی‌نیا،‌ جعفر، دایرة‌المعارف مصور تاریخ جنگ، تهران، نشر سایان، ۱۳۹۵ش.
• شیرعلی‌نیا، جعفر، روایتی از زندگی و زمانه آیت الله اکبر هاشمی رفسنجانی (۱۳۱۳-۱۳۹۴ش)، تهران، نشر سایان، ۱۳۹۵ش.
• «عکس/ ۲۶ مرداد، بازگشت نخستین گروه اسرا»، در تارنمای انتخاب، درج: ۲۴ مرداد ۱۴۰۳ش، بازدید: ۱۵ خرداد ۱۴۰۵ش.
• علایی، حسین، تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق، تهران،‌نشر مرزوبوم، ۱۳۹۵ش.
• علوی، اسماعیل، «زوزه موشک‌های دیکتاتور بغداد روی شهرها: گزارشی از آمار و اهداف جنایات جنگی رژیم بعث عراق علیه مناطق غیرنظامی ایران»، روزنامه ایران، ۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
• غیاثوند، امید، «سینمای دفاع مقدس: مرگ تدریجی یک ژانر محبوب». پایگاه اینترنتی خبرآنلاین، تاریخ درج خبر ۲۰ شهریور ۱۴۰۳ش* مرور خبر در ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
• کارکنان نصرآبادی، محمد، «جنگ و هویت (با رویکردی جامعه‌شناختی به جنگ ایران و عراق)»، در فصلنامه مطالعات ملی، شماره ۲۲، تابستان ۱۳۸۴ش.
• کاظمی، عباس، امر روزمره در جامعه پساانقلابی، تهران، فرهنگ جاوید، ۱۴۰۱ش.
• کردزمن و واگنر، درس‌های جنگ مدرن (جنگ ایران و عراق)، ترجمه حسین یکتا، تهران، نشر مرز و بوم، ۱۳۹۰ش.
• «فرماندهی سپاه برای سرلشگر عزیز جعفری»، در تارنمای تبیان، درج: ۷ شهریور ۱۳۹۷ش، بازدید ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ش.
• کریمی، محمود و روح‌الله داوری و حامد جمالی، «بازتاب آموزه‌های تربیتی قیام عاشورا در دفاع مقدس با الهام از آموزه‌های قران کریم»، فصلنامه بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۴۵، تابستان ۱۳۹۷ش.
• فولر، گراهام. ای و رند رحیم فرانکه، «شیعیان عراق»، در فصلنامه شیعه‌شناسی، شماره ۶، تابستان ۱۳۸۳ش.
• قسیمی، محمدرضا، شاهد جنگ و اقتصاد: خاطرات یک مدیر اقتصادی بانک مرکزی در دوران جنگ ایران و عراق، تهران، انتشارات دنیای اقتصاد، ۱۳۹۶ش.
• لطف‌الله‌زادگان، علیرضا، عبور از مرز: تعقیب متجاوز با عملیات رمضان، ۱ تیر تا ۳۱ مرداد ۱۳۶۱ش، تهران، مرکز اسناد دفاع مقدس، ۱۳۸۷ش.
• مولایی، نجمه‌سادات، «هر آنچه باید درباره تشییع شهدای گمنام بدانید»، در تارنمای خبرگزاری تسنیم، درج: ۲۲ آذر ۱۴۰۲ش، بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
• نصیری مهدی و مینا محمدی‌وکیل، «بازخوانی مفهوم هنر متعهد و دفاع مقدس از منظر آرکی‌تایپ مام زمین در پرده‌ نقاشی کویر اثر کاظم چلیپا با رویکرد آیکونولوژی»، در مطالعات هنرهای تجسمی، شماره ۵، پاییز و زمستان ۱۴۰۳ش.
• محمدی سیرت، حسین، محمد بختیاری، «بررسی تطبیقی مواضع علمای حوزه علمیه قم و نجف به جنگ ایران و عراق»، در فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات انقلاب اسلامی، شماره ۵۳، تابستان ۱۳۹۷ش.
• «معرفی بزرگراه‌های شهر تهران»، در تارنمای تین‌نیوز، درج: ۲۷ مهر ۱۳۹۳ش، بازدید ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
• «معرفی فیلم شیار ۱۴۳»، در تارنمای انتخاب، درج: ۲۹ مهر ۱۴۰۳، بازدید: ۵ خردا ۱۴۰۵ش.
• ملکی، علی، «شهدای جنگ ۱۲ روزه، رزمندگان دفاع مقدس»، در تارنمای روزنامه فرهیختگان، درج: ۳۱ شهریور ۱۴۰۴، بازدید: ۵ شهریور ۱۴۰۵ش.
• منتظری، حسینعلی، «رهنمودها»، در ماهنامه پاسدار اسلام، شماره ۹، شهریور ۱۳۶۱ش.
• منصوری لاریجانی، اسماعیل، آشنایی با دفاع مقدس، قم، انتشارات خادم الرضا(ع)، ۱۳۹۱ش.
• «نگاهی اجمالی به ستاد مردمی یادواره‌ها و محافل شهدای سراسر کشور»، در تارنمای یادواره شهدا، بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
• «واکنش آیت‌الله مرعشی نجفی به تجاوز عراق»، در تارنمای خبرگزاری دفاع مقدس، درج: ۱ مهر ۱۳۹۶ش، بازدید: ۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
• ولایتی، علی‌اکبر، تاریخ سیاسی جنگ تحمیلی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۶ش.
• هاشمی، سید روح‌الله، «تأثیر عاشورا و قیام امام حسین در دفاع مقدس»، مجموعه مقالات همایش امام حسین(ع)، ج۷، مجمع جهانی اهل‌بیت، تهران، ۱۳۸۱ش.
• هاشمی رفسنجانی، اکبر، آرامش و چالش (کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی سال ۱۳۶۲ش)، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، ۱۳۸۱ش.