کاربر:M.nilsaz/ صفحه تمرین ۲
 محله الزارة در شهر عوّامیّه | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| کشور | عربستان |
| استان | قطیف |
| زبان | عربی |
الزَّارَة، شهری در منطقه تاریخی بحرین بود که به عنوان کانون مقاومت قبیله شیعی عبدالقیس در برابر حاکمان اموی و عباسی شناخته می‌شود. در سده‌های نخستین اسلامی، این شهر با ورود کارگزاران پیامبر(ص) به مرکز نخستین آموزه‌های شیعی در بحرین تبدیل شد و بعدها به تبعیدگاه مخالفان سیاسی، از جمله برخی از اصحاب امام حسین(ع) شناخته شده است. شهر الزّارة در سال ۲۸۳ق به دست القَرَامِطَة به‌طور کامل تخریب و به آتش کشیده شد و بقایای آن در محله‌ای کوچک به نام «فَریقُ الزّارَة» در جنوب‌شرقی عوّامیّه وجود دارد.
خواستگاه نخستين پایه‌های تشیع در بحرین
بر اساس گزارش‌ها، پس از اسلام‌آوردن مردم منطقه تاریخی بحرین و شکایت مردم از سوء مدیریت حاکم وقت العَلاَءُ بْنُ الحَضْرَمِي،[۱] پیامبر(ص) او را عزل[۲] و أَبَان بْن سَعِید بْنِ الْعَاص[۳] را که از دوستداران امام علی(ع) بود به عنوان والی بحرین قرار داد.[۴] به گفته بحرانی نویسنده کتاب انوار البدرین، با توجه به استقرار أبان بن عاص در الزّارة، این شهر خاستگاه نخستین پایه‌های تشیع در سرزمین بحرین دانسته شده است؛[۵] که بعدها با وفاداری ساکنان آن از جمله قبیله بنی عبدالقیس[۶] به امام علی(ع) تثبیت شد.[۷]
بر پایه منابع تاریخی، پیوند مردم بحرین با اسلام از الزّارة آغاز شد؛[۸] مُنْذِر بن عَائِذ معروف به اَشَجّ عبدالقیس پس از گفتگو با راهبی در این شهر و اطلاع از علامت‌های پیغمبرخاتم، با گروهی نزد پیامبر(ص) رفت و اسلام آورد.[۹] در سال ششم یا هشتم قمری، پیامبر(ص) با فرستادن نامه‌ای به وسیله علاء بن حضرمی برای منذر بن ساوی حاکم الزّارة،[۱۰] اسلام آوردن او را پذیرفت و دستور دریافت جزیه از غیرمسلمانان را صادر کرد.[۱۱]
جايگاه و اهميت
الزّارة،[۱۲] پایتخت قدیمی منطقه خَطّ[۱۳] یا همان قطیف[۱۴] در شرق عربستان بوده است.[۱۵] پیوند این شهر با تاریخ تشیع از صدر اسلام و دوره حضور کارگزاران منصوب پیامبر(ص) آغاز شد[۱۶] و در دوره امویان و عباسیان به عنوان تبعیدگاه سیاسی دانسته شده است.[۱۷]
الزّارة در کرانه خلیج فارس واقع بود[۱۹] و بندر تجاری و نخلستان‌های گسترده‌ای داشت.[۲۰] این شهر در دوران پیش از اسلام و صدر اسلام مرکز دریافت مالیات توسط مرزبانان ایرانی و مقر والیان بحرین بود.[۲۱] امروزه از این شهر تنها محله «فریق‌الزارة»[۲۲] و چشمه «عین‌الزارة» در جنوب شرقی عَوّامیّه بر جای مانده است.[۲۳]
تبعیدگاه
از سرشناس‌ترین تبعیدشدگان به این شهر، المُرَقَّع بْن ثُمَامَة الأَسَدِي[۲۴] از یاران امام حسین(ع) در واقعه کربلا را برشمرده‌اند که عُبَيْد اللَّه بْن زِيَاد پس از پایان جنگ او را به الزّارة تبعید کرد.[۲۵]
بر اساس گزارش‌نویسان تاریخی، امویان و عباسیان از الزّارة به عنوان تبعیدگاه مخالفان سیاسی بهره می‌گرفتند؛ روندی که به نقل زکی الصالح از شیخ حمد الجاسر در مقاله «الزارة تاریخ مدینة»، با ویژگی‌های اقلیمی منطقه و شیوع تب مالاریا در آن پیوند داشته و به سبب استحکامات دفاعی و دیوار بلند قلعه‌های آن، امکان فرار از تبعیدگاه عملاً ناممکن بوده است.[۲۶]
قیام‌ها
طبق تحقیقات تاریخی، در سال ۶۷ق قبیله عبدالقیس ساکن در این منطقه، در برابر نَجْدَة بن عامر حَنَفی[۲۷] از سران خوارج نَجَدات[۲۸] ایستادند و حاکمیت او را نپذیرفتند؛ اما بعد از کشتار زیاد، قبیله عبدالقیس شکست خورد[۲۹] و نجدة حنفی، الزّارة را تصریف کرد و این شهر را برای مدتی مرکز فرمانروایی خود قرار داده است.[۳۰]
در سال ۷۹ق، الرَّيَّان النُّكَرِي علیه کارگزار امویان شورید، اما به‌دست لشکر حجاج سرکوب و به دار آویخته شد.[۳۱] در پی آن، دَاوُود بْن مُحْرِز از بزرگان عبدالقیس حاکم شهر را شکست داد و پیکرهای به دار آویخته‌شده را دفن کرد.[۳۲]
پس از رحلت پیامبر(ص) و در جریان درگیری‌های رِدَّة، دژهای استوار الزّارة در برابر سپاه علاء بن حضرمی مقاومت کردند.[۳۳] با کشته‌شدن مُکَعْبَر از مرزبان ساسانی[۳۴] در نبرد با بَرَاء بْن مَالِك[۳۵] و بسته شدن آب دژ، اهالی در سال ۱۳ق ناچار به صلح و تسلیم بخشی از شهر شدند.[۳۶]
در منطقه بحرین قدیم قیام‌های دیگری نیز گزارش شده است؛ از جمله قیام مسعود بن أبی زَيْنَب العَبْدِی عبدالقیس[۳۷] در سال(۸۶ق) علیه امویان،[۳۸] شورش سليمان بن حَكِيم العبدی[۳۹] (۱۵۱ق) علیه منصور عباسی،[۴۰] و شورش سَيْف بْن بُكَيْر العبدی (۱۹۰ق) علیه هارون‌الرشید.[۴۱]
نابودی
در سال ۲۸۳ق، أَبُو سَعِيد الْجَنَّابِی فرمانده قَرامطه،[۴۲] الزّارة را که پناهگاه حاکمان عبدالقیس شده بود محاصره کرد.[۴۳] طبق گزارش‌ها پس از تسلیم مدافعان، نیروهای او شهر را به آتش کشیده و ویران کردند.[۴۴] پس از آن، الزّارة آباد نشد و زمین‌هایش به نخلستان بدل گشت.[۴۵]
پانویس
- ↑ قرشی، حیاة المحرر الأعظم، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۶۱.
- ↑ آل سلهام، المنذر بن ساوی العبدی، ۱۴۳۴ق، ص۷۴.
- ↑ ابن اثیر، أسد الغابة في معرفة الصحابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۶ و ۴۷.
- ↑ مظفر، تاریخ الشیعة، ۱۴۰۸ق، ص۲۵۵.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷ و ۲۸.
- ↑ المسلم، ساحل الذهب الاسود، ص۸۰-۸۳.
- ↑ مظفر، تاریخ الشیعة، ۱۴۰۸ق، ص۲۵۵.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۵.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۴ و ۷۵؛ انصاری، تحفة المستفيد، ۱۹۶۰م، ص۶۰.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۶ و ۲۷.
- ↑ انصاری، تحفة المستفيد، ۱۹۶۰م، ص۶۰ و ۶۱؛ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۸۵.
- ↑ شراب، المعالم الأثیرة، ۱۴۱۱ق، ص۱۳۳.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۰.
- ↑ المسلم، ساحل الذهب الاسود، بی‌تا، ص۱۶ و ۱۷.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷۵.
- ↑ مظفر، تاریخ الشیعة، ۱۴۰۸ق، ص۲۵۵؛ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷ و ۲۸.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱؛ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶.
- ↑ «من یحمي الأثر النبوي الوحید في محافظة القطیف....؟»، وبگاه صحيفة صبرة الإلكترونية.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۲۶.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ المسلم، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ۱۴۱۱ق، ص۴۶.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۲.
- ↑ «شخصيّة من الطف (المُرقَّع بن ثُمامة الأسدي)»، وبگاه مرکز کربلاء للدراسات والبحوث.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۸۰؛ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۴، ص۲۰۱.
- ↑ جعفری، خوارج در تاریخ، ۱۳۷۳ش، ص۲۳۶.
- ↑ السویدان، «نبذة التاریخیة عن القطیف»، ص۱۳۱ و ۱۳۲.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۶.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۷.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۷.
- ↑ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۵.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ ابن اثیر، أسد الغابة في معرفة الصحابة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۰۶؛ حموی، معجم البلدان، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۳۴۹.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۹۲؛ الصالح، «الزارة تاریخ مدینة»، ص۷۵ و ۷۶.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۷، ص۲۱۷.
- ↑ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۵، ص۱۱۸ و ۱۱۹.
- ↑ زرکلی، الأعلام، ۱۹۸۹م، ج۳، ص۱۲۴.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۸۴.
- ↑ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۸۵.
- ↑ المسلم، ساحل الذهب الاسود، بی‌تا، ص۸۳.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷۶ و ۲۷۷.
- ↑ المسلم، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ۱۴۱۱ق، ص۴۵.
- ↑ بحرانی، انوار البدرین، ۱۴۰۷ق، ص۲۷۷؛ آل ملا، تاریخ هجر، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۱۸۲.
منابع
- الصالح، زکی علی، «الزارة تاریخ مدینة»، نشریه الواحة، شماره ۳، رجب ۱۴۱۶ق.
- انصاری، محمد بن عبدالله آل عبدالقادر، تحفة المستفيد بتاريخ الأحساء في القديم والجديد، به تحقیق العلامة حمد الجاسر، ریاض، مطابع الریاض، چاپ اول، ۱۹۶۰م.
- السویدان، مهدی محمد، «نبذة التاریخیة عن القطیف»، نشریه الموسم، شماره ۹ و ۱۰، ۱۴۱۱ق.
- ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار الصادر، ۱۳۸۵ق.
- ابن اثیر، علی بن محمد، أسد الغابة في معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- آل ملا، عبد الرحمن بن عثمان، تاریخ هجر دراسة شاملة في أحوال الجزء الشرقي من شبه الجزيرة العربية، احساء، بی‌نا، ۱۴۱۱ق.
- مظفر، محمد حسین، تاریخ الشیعة، بیروت، دار الزهراء، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- المسلم، محمد سعید، واحة علی ضفاف الخلیج القطیف، ریاض، مطابع الفرزدق، چاپ دوم،
۱۴۱۱ق.
- بحرانی، علی بن حسن، انوار البدرین فی تراجم علماء القطیف الاحساء البحرین، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره)، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، قم، مؤسسه دار الهجرة، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- «من یحمي الأثر النبوي الوحید في محافظة القطیف....؟»، وبگاه صحيفة صبرة الإلكترونية، تاریخ درج مطلب: ۲۱ ژانویه ۲۰۲۰م، تاریخ بازدید: ۲۸ مهر ۱۴۰۵ش.
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار صادر، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکتبة الهلال، چاپ اول، ۱۹۸۸م.
- زرکلی، خیر الدین، الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۸۹م.
- قرشی، باقر شریف، حیاة المحرر الأعظم الرسول الأکرم محمد صلی الله علیه و آله و سلم، بیروت، دار الجواد الائمه (علیه السلام)، ۱۴۲۸ق.
- آل سلهام، حسین حسن مکی، المنذر بن ساوی العبدی ملک البحرین (من البصره الی عمان) فی الجاهلیة و الإسلام، قطیف، أطیاف للنشر و التوزیع، ۱۴۳۴ق.
- شراب، محمد محمد حسن، المعالم الأثیرة فی السنة و السیرة، بیروت، دار الشامیة، ۱۴۱۱ق.
- «شخصيّة من الطف (المُرقَّع بن ثُمامة الأسدي)»، وبگاه مرکز کربلاء للدراسات والبحوث، تاریخ درج مطلب: ۶ نوامبر ۲۰۱۷م، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۵ش.
- جعفری، یعقوب، خوارج در تاریخ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.