کاربر:M.nilsaz/ صفحه تمرین ۲
 | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| کشور | عربستان |
| استان | قطیف |
| مساحت | ۴۰ کیلومتر مربع |
| جمعیت کل | ۲۶،۲۷۶ نفر (طبق سرشماری ۱۴۴۳ق) |
| زبان | عربی |
| ادیان | اسلام |
| جمیعت شیعه | تقریبا ۱۰۰٪ |
| اماکن | |
عَوّامِیّه (به عربی: العَوّامِيّة) شهری کهن و یکدست شیعه دوازده‌امامی در شمال منطقه قَطِیف عربستان سعودی است که خاستگاه آن به سده‌های نخستین اسلامی و استقرار قبیله شیعی «عبدالقیس» در اقلیم تاریخی بحرین بازمی‌گردد. حیات مذهبی این شهر بر کانون مساجد تاریخی (نظیر مسجد شیخ محمد) و ده‌ها حسینیه (همچون حسینیه الخنیزی و العباس) استوار بوده و خاندان‌های ریشه‌دار علمی و مبارزی چون آل‌نمر و آل‌ابی‌المکارم را در خود پرورانده است. در دوره حکومت سعودی، عوامیه به کانون اصلی مقاومت در برابر تبعیض‌های مذهبی بدل شد که «انتفاضه محرم ۱۴۰۰ق»، «جنبش اعتراضی ۲۰۱۱م به رهبری شهید شیخ نمر باقر النمر» و «تخریب بافت تاریخی حیّ المسوّرة در سال ۲۰۱۷م» از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ معاصر آن به‌شمار می‌رود.
وجه تسمیه و خاستگاه
در منابع تاریخی، نام «العوّامیّة» برگرفته از نام «العوّام بن محمد بن یوسف الزجّاج» دانسته شده است.[۱] وی از حکمرانان یا چهره‌های برجسته وابسته به دولت «جَنّابیان» (قَرامطه)[۲] در سده‌های سوم و چهارم هجری قمری بود که دژی را در این منطقه بنا نهاد.[۳] طبق روایات جغرافی‌نویسان اسلامی، این محدوده با بخشی از ناحیه باستانی «زارة» یا حوزه نفوذ «بحرین کهن» (اقلیم تاریخی امتداد‌یافته از بصره تا عمان) تطبیق داده شده است.[۴]
موقعیت و پیشینه تشیع در منطقه
عوّامیّه در شمال قطیف و در حاشیه غربی خلیج فارس قرار دارد.[۵] پیوند این جغرافیا با تشیع به سده‌های نخستین اسلامی و استقرار قبایل معروفی چون «عبدالقیس»[۶] بازمی‌گردد که از پیشگامان پذیرش ولایت اهل‌بیت(ع) در اقلیم تاریخی بحرین کهن بودند.[۷] این شهر در گذر قرن‌ها، بافت مذهبی یکدست شیعه دوازده‌امامی خود را حفظ کرد[۸] و حوزه‌ها، مساجد و حسینیه‌های متعددی در آن پایه‌گذاری شد.[۹]
عوامیه در دوره حاکمیت سعودی
با گسترش حاکمیت آل‌سعود بر منطقه احساء و قطیف در سال ۱۳۳۱ هجری قمری به رهبری عبدالعزیز آل سعود، جامعه شیعی عوّامیّه با ساختار مذهبی و سیاسی متفاوتی مواجه شد که بر مبنای تفکرات سلفی وهابی اداره می‌شد.[۱۰] این دگرگونی، بسترساز رشته‌ای از محدودیت‌های مذهبی و حقوقی برای ساکنان منطقه گردید[۱۱] از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- محدودیت در مناسک مذهبی: جلوگیری یا اعمال فشار بر برپایی آیین‌های عزاداری محرم، ساخت مساجد، حسینیه‌ها، چاپ و نشر کتب دینی شیعی.[۱۲]
- تبعیض‌های ساختاری و مذهبی: صدور فتواهای تکفیری از سوی برخی نهادهای رسمی دینی وهابی علیه باورهای شیعه، محدودیت شیعیان در دسترسی به مناصب کلیدی نظامی، سیاسی و قضایی، و نادیده گرفتن جایگاه دادگاه‌های اوقاف و احوال شخصیه جعفری.[۱۳]
- نابرابری اقتصادی و توزیع ثروت: علیرغم قرار گرفتن بخش عمده ذخایر نفتی عربستان در استان شرقی، مناطق شیعه‌نشین نظیر عوّامیّه برای دهه‌ها با محرومیت‌های زیرساختی، خدمات عمومی ضعیف و نرخ بالای بیکاری در مقایسه با سایر مناطق مواجه بودند.[۱۴]
- تخریب هدفمند میراث و اماکن مذهبی: تخریب مساجد، حسینیه‌ها و نمادهای هویتی تاریخی شیعیان در جریان عملیات‌های نظامی و امنیتی، تحت لوای پروژه‌های نوسازی شهری.[۱۵]
مبارزات و مقاومت‌های مردمی
در طول قرن چهاردهم هجری شمسی، مردم عوّامیّه همواره در خط مقدم جنبش‌های مطالبه‌گرانه شیعیان عربستان قرار داشته‌اند.[۱۶] در این میان، رخدادهای زیر به عنوان نقاط عطف و نمادهای برجسته این جریان اعتراضی شناخته می‌شوند:
انتفاضه محرم (۱۴۰۰ق)
به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و در اعتراض به ممنوعیت برگزاری مراسم عاشورا و رفتارهای تبعیض‌آمیز، شیعیان قطیف و به‌ویژه عوّامیّه دست به راهپیمایی‌های گسترده زدند[۱۷] که به «انتفاضه منطقه شرقی» معروف شد.[۱۸] این تجمعات با ورود گارد ملی عربستان و سرکوب شدید، شهادت و بازداشت ده‌ها تن از جوانان شهر همراه شد، اما هویت مقاومت مذهبی منطقه را تثبیت کرد.[۱۹]
جنبش اعتراضی ۲۰۱۱ و رهبری شهید شیخ نمر
با آغاز موج تحولات منطقه‌ای در سال ۲۰۱۱ میلادی، عوّامیّه به کانون اصلی اعتراضات مسالمت‌آمیز شیعیان برای مطالبه برابری شهروندی، رفع تبعیض مذهبی و آزادی زندانیان سیاسی تبدیل شد.[۲۰] محوریت این حرکت بر عهده شهید شیخ نمر باقر النمر، از علمای برجسته عوّامیّه بود.[۲۱] وی با سخنرانی‌های صریح خود، سیاست‌های مذهبی حکومت سعودی، تکفیر شیعیان و بی‌عدالتی‌های حاکم را به نقد کشید.[۲۲]
شهید نمر در سال ۲۰۱۲ میلادی هدف اصابت گلوله نیروهای امنیتی قرار گرفت، بازداشت شد و در ژانویه ۲۰۱۶م (دی‌ماه ۱۳۹۴ش) به‌همراه شماری از جوانان شیعه اعدام گردید؛[۲۳] رویدادی که موجی از محکومیت‌های گسترده را در سراسر جهان اسلام به همراه داشت.[۲۴]
طوایف شیعه
بافت جمعیتی عوّامیّه متشکل از خاندان‌ها و طوایف کهن شیعه است که در ادوار تاریخی نقش‌های گوناگون علمی، مذهبی، اجتماعی و سیاسی داشته‌اند. مهم‌ترین این طوایف عبارتند از:[۲۵]
- آل‌نمر: از مشهورترین خاندان‌های عوّامیّه که چهره‌های شاخصی در حوزه‌های فقهی، انتشاراتی و سیاسی از آن برخاسته‌اند؛ از جمله محمد بن ناصر نمر (۱۲۷۷–۱۳۴۸ق)[۲۶]، محمدحسن نمر (متوفای ۱۳۹۷ق، نویسنده و صاحب امتیاز نشریاتی چون «بهلول» در عراق)[۲۷]، شهید قصی نمر (متوفای ۱۴۰۷ق)[۲۸] و شهید نمر باقر النمر.[۲۹]
- آل‌ابی‌المکارم (آل‌شیخ): خاندانی دینی و حوزوی با اصالت حجازی که پس از مهاجرت به بحرین، در عوّامیّه ساکن شدند. از رجال شناخته‌شده این خاندان می‌توان به جعفر بن محمد (۱۲۸۱–۱۳۴۲ق)[۳۰]، علی بن جعفر (۱۳۱۳–۱۳۶۴ق)[۳۱]، خطیب سعید ابوالمکارم (مؤلف کتاب اعلام العوامیه) و عبدالقادر ابوالمکارم اشاره کرد.[۳۲]
- آل‌فرج: از خاندان‌های برجسته با نخبگان دانشگاهی و ادبی متعدد؛ چهره‌هایی چون سعود بن محمد فرج (متوفای ۱۳۶۶ق)، سعود عبدالکریم فرج (نویسنده قرن ۱۵ هجری) و تعدادی از پزشکان و متخصصان از جمله دکتر سعودنصر، دکتر تقی‌نصر و دکتر عبدالله‌محسن فرج به این خاندان منسوب‌اند.[۳۳]
- آل‌زاهر: خاندانی صاحب‌نام در ساحت خطابه و ادبیات؛ با چهره‌هایی همچون علی زاهر (متوفای ۱۳۵۵ق، صاحب دیوان «بسمة الاسحار») و حسن زاهر (از جان‌باختگان انتفاضه محرم ۱۴۰۰ق).[۳۴]
- آل‌ثویمر: از طوایف منتسب به قبیله کهن «سُبَیع» که تیره‌هایی چون آل‌قریریص، آل‌صویمل و آل‌زنادی را نیز در بر می‌گیرد.[۳۵]
- آل‌تحیفه (آل‌درویش): طایفه‌ای قحطانی‌تبار در عوّامیّه که با اهالی روستای «ملاحه» پیوند خویشاوندی دارند.[۳۶]
- آل‌مشیخص: خاندانی با چهره‌های خطابی و علمی از جمله خطیب عبدالعظیم مشیخص و دکتر عبدالواحد نصر آل‌مشیخص.[۳۷]
- آل‌عرجان: از طوایف منسوب به قبیله سبیع با قدمت مستند تاریخی، از جمله محمد عرجان (متوفای ۱۱۱۹ق).[۳۸]
- سایر طوایف: خاندان‌های دیگری نظیر حماد (با سابقه فعالیت سیاسی نظیر سعود علی حماد)، آل‌مبیوق (دکتر رضی مبیوق)، دبیسی (عبدالله دبیسی، روزنامه‌نگار)، آل‌جریدی، مطر، عوى و صباح نیز از تشکیل‌دهندگان بافت طایفه‌ای شیعیان عوّامیّه به شمار می‌روند.[۳۹]
اماکن تاریخی و مذهبی
شهر عوامیّه به‌دلیل پیشینه تاریخی کهن و بافت کاملاً شیعی خود، از مهم‌ترین مناطق قَطیف در برخورداری از مساجد تاریخی، حسینیه‌ها و آثار معماری اصیل اسلامی به‌شمار می‌رود. این بناها در کنار ارزش مذهبی، بخشی از هویت تاریخی و اجتماعی مردم این شهر را نیز بازتاب می‌دهند. بر پایه برخی پژوهش‌های محلی، العوامیه دارای ۱۷ مسجد سنتی بوده است.[۴۰]
همچنین با توجه به محدودیت‌های موجود در ساخت و ثبت رسمی مساجد شیعی، حسینیه‌ها در این شهر نقشی فراتر از محل برگزاری مراسم مذهبی داشته و به کانونی برای گردهمایی‌های اجتماعی، آموزش‌های دینی، برگزاری مناسبت‌ها و حل‌وفصل برخی امور محلی تبدیل شده بودند. بنابر برخی مستندات محلی، در العوامیه ۴۱ حسینیه، اعم از عمومی و خانوادگی، وجود داشته است.[۴۱]
در ادامه، نام برخی از مساجد، حسینیه‌ها و اماکن تاریخی العوامیه ذکر می‌شود:
۱. بافت تاریخی «حَيُّ الْمُسَوَّرَة» (اَلدِّيرَة)
حیّ المسوّرة، که با نام الدّیرة نیز شناخته می‌شد، قدیمی‌ترین بخش مسکونی عوامیه بود. این محله با قدمتی چندصدساله، از نمونه‌های بافت‌سنتی منطقه القطیف به‌شمار می‌رفت و با خانه‌های گِلی، کوچه‌های باریک و گذرهای مسقّف شناخته می‌شد.[۴۲] نام المسوّرة به ساختار دفاعی و دیوارهای پیرامونی آن نسبت داده شده است. این بافت تاریخی در سال ۲۰۱۷ توسط نیروهای دولت سعودی تخریب شد.[۴۳] کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل این اقدام را نقض تعهدات حفظ میراث فرهنگی و نوعی تخلیه اجباری توصیف کردند.[۴۴]
۲. آمار و اسامی مساجد تاریخی
- مسجد شیخ محمد: (واقع در محله المسوّرة).
- مسجد احمد بن محمود: (واقع در فریق الغربی).
- مسجد سید ماجد (از مساجد کهن در بافت قدیم شهر).
- مسجد الفتیة المسور
- مسجد عین الحسین (تخریب شده به دست دولت سعودی ۱۳۹۹ش)[۴۵]
- مسجد امام جواد(ع)
- مسجد الرسول الأعظم(ص)
۳. حسینیه‌ها و مراکز عزاداری
- حسینیة الخنیزی
- حسینیة الشیخ جعفر
- حسینیة العباس(ع)
- حسینیة الإمام علی(ع)
- حسینیة آل‌بوحمد
- حسینیة السنان
پانویس
- ↑ المسلم، ساحل الذهب الأسود، بی‌تا، ص۵۲.
- ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
- ↑ البلادی البحرانی، أنوار البدرين، ۱۴۰۷ق، ص ۱۴۷.
- ↑ «مدينة الزارة حاضرةُ الخطّ القديمة ومدينةٌ عند تخوم الذاكرة والتاريخ»، سایت علوم القطیف.
- ↑ جاسر، المعجم الجغرافی للبلاد العربیة السعودیة، بی‌تا، ج۲، ص۱۰۱۵.
- ↑ المسلم، ساحل الذهب الأسود، بی‌تا، ص۸۰.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۲۵.
- ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
- ↑ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۲۰۱۰م، ج۱، ص۵۰.
- ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۵۳.
- ↑ موسوی، «وضعیت شیعیان عربستان سعودی»، ص۶۵.
- ↑ ابراهیم، الشیعة فی السعودیة،۲۰۰۷م، ص۹.
- ↑ الابراهیم و الصادق، الحراک الشیعی فی السعودیة، ۲۰۱۳م، ص۷۳ تا ۷۸؛ ابراهیم، الشیعة فی السعودیة،۲۰۰۷م، ص۱۰ و ۱۴ و ۱۵.
- ↑ الابراهیم و الصادق، الحراک الشیعی فی السعودیة، ۲۰۱۳م، ص۶۲ تا ۷۲.
- ↑ «آل‌سعود مسجد شیعیان العوامیه را تخریب می‌کند»، خبرگزاری رسمی حوزه‌های علمیه؛ «العوامية.. بلدة سعودية "مغلقة"»، سایت الجزیره نت.
- ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۷.
- ↑ «السيرة الذاتية للشهيد المجاهد الشيخ نمر باقر النمر (ره) بمناسبة ذكرى استشهاده»، سایت دارالولایة للثقافة و الإعلام.
- ↑ Jones, "Rebellion on the Saudi Periphery: Modernity Marginalization and the Shiʿa Uprising of 1979", International Journal of Middle East Studies, Vol.38, P.213.,
- ↑ «ثورة محرم في السعودية»، پایگاه خبری-تحلیلی الخنادق.
- ↑ Wehrey, "The Forgotten Uprising in Eastern Saudi Arabia", Carnegie Endowment for International Peace, p.11.
- ↑ «الشيخ النمر والعوامية في ظل التحديات (1)»، صحيفة خبير الإلكترونية.
- ↑ «السيرة الذاتية للشهيد المجاهد الشيخ نمر باقر النمر (ره) بمناسبة ذكرى استشهاده»، سایت دارالولایة للثقافة و الإعلام.
- ↑ «نمر باقر النمر رهبر شیعیان عربستان اعدام شد»، شبکه خبری العالم.
- ↑ Townsend, «Sheikh Nimr al-Nimr: Shia cleric was a thorn in Saudi regime's side», The Guardian.
- ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۸ و ۱۵۹.
- ↑ امین، مستدرکات أعیان الشیعة، ۱۳۶۶ش، ج۲، ص۳۰۹.
- ↑ «محمد حسن بن ناصر بن علي بن نمر بن عائد آل عفيصان»، معجم البابطین لشعراء العربیة فی القرنین التاسع عشر و العشرین.
- ↑ «مناطق شیعه نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
- ↑ حسن، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، ۲۰۱۰م، ج۱، ص۵۰.
- ↑ زركلى دمشقى، الأعلام، ۱۹۸۰م، ج۲، ص۱۲۹.
- ↑ زركلى دمشقى، الأعلام، ۱۹۸۰م، ج۴، ص۲۶۹.
- ↑ «مناطق شیعه نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
- ↑ «مناطق شیعه نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
- ↑ «مناطق شیعه نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
- ↑ «مناطق شیعه نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
- ↑ «مناطق شیعه نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
- ↑ «مناطق شیعه نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
- ↑ «مناطق شیعه نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی.
- ↑ انصاری بویری احمدی، شیعیان عربستان، ۱۳۹۰ش، ص۱۵۸ و ۱۵۹.
- ↑ «مساجد وحسينيات القطيف – إعداد علي الجشي»، سایت علوم القطیف.
- ↑ «مساجد وحسينيات القطيف – إعداد علي الجشي»، سایت علوم القطیف.
- ↑ «توثيق مسورات التاريخ»، سایت مرآة البحرین.
- ↑ «عربستان: محله المسوره العوامیه را به طور کامل تخریب کردیم»، سایت خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «“UNSRs: Saudi Demolition Violates Human Rights”(گزارشگران ویژه سازمان ملل: تخریب‌های عربستان سعودی ناقض حقوق بشر است)»، پایگاه داده نقض حقوق شبکه حقوق مسکن و زمین (HLRN Violation Database).
- ↑ «تخریب مسجد امام حسین (ع) بدست نیروهای سعودی»، خبرگزاری صدا و سیما.
منابع
- جاسر، حمد، المعجم الجغرافی للبلاد العربیة السعودیة، ریاض، دار الیمامة للبحث و الترجمة و النشر، چاپ اول، بی‌تا.
- المسلم، محمد سعید، ساحل الذهب الأسود، بیروت، دار المکتبة الحیاة، چاپ دوم، بی‌تا.
- البلادی البحرانی، علی بن حسن، انوار البدرين في تراجم علماء القطيف و الاحساء و البحرين، اصفهان، موسسه تحقيقات و نشر معارف اهل البيت (عليهم السلام)، ۱۴۰۷ق.
- «مدينة الزارة حاضرةُ الخطّ القديمة ومدينةٌ عند تخوم الذاكرة والتاريخ»، سایت علوم القطیف، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
- حسن، حمزه، الشیعة فی المملکة العربیة السعودیة، بیروت، دار الساقی، ۲۰۱۰م.
- انصاری بویری احمدی، علی، شیعیان عربستان، بی‌جا، آشیانه مهر، ۱۳۹۰ش.
- موسوی، سیده نرجس، «وضعیت شیعیان عربستان سعودی»، دوفصلنامه تخصصی تاریخنامه اسلام، جامعه المصطفی العالمیه، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ش.
- الابراهیم، بدر، و محمد الاصادق، الحراک الشیعی فی السعودیة، بیروت، الشبکة العربیة لابحاث و النشر، چاپ اول، ۲۰۱۳م.
- ابرهیم، فؤاد، الشیعة فی السعودیة، بیروت، دار الساقی، چاپ اول، ۲۰۰۷م.
- «ثورة محرم في السعودية»، پایگاه خبری-تحلیلی الخنادق، تاریخ بازدید: ۳۰ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «آل‌سعود مسجد شیعیان العوامیه را تخریب می‌کند»، خبرگزاری رسمی حوزه‌های علمیه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آذر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «نمر باقر النمر رهبر شیعیان عربستان اعدام شد»، شبکه خبری العالم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- «الشيخ النمر والعوامية في ظل التحديات (1)»، صحيفة خبير الإلكترونية، تاریخ درج مطلب: 2015/11/08، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- امین، حسن، مستدرکات أعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۳۶۶ش.
- «محمد حسن بن ناصر بن علي بن نمر بن عائد آل عفيصان»، معجم البابطین لشعراء العربیة فی القرنین التاسع عشر و العشرین، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- «تخریب مسجد امام حسین (ع) بدست نیروهای سعودی»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- «مناطق شیعه نشین عربستان۲» سایت مجمع جهانی شیعه شناسی، تاریج بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- زركلى دمشقى، خيرالدين بن محمود بن محمد، الأعلام: قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربين و المستشرقين، بیروت، دار العلم للملايين، چاپ پنجم، ۱۹۸۰م.
- «توثيق مسورات التاريخ»، سایت مرآة البحرین، تاریخ درج مطلب: 2017-05-14، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- «العوامية.. بلدة سعودية "مغلقة"»، سایت الجزیره نت، تاریخ درج مطلب: 13/8/2017، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- «“UNSRs: Saudi Demolition Violates Human Rights”(گزارشگران ویژه سازمان ملل: تخریب‌های عربستان سعودی ناقض حقوق بشر است)»، پایگاه داده نقض حقوق شبکه حقوق مسکن و زمین (HLRN Violation Database)، تاریخ درج مطلب: 30 January 2017، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- «عربستان: محله المسوره العوامیه را به طور کامل تخریب کردیم»، سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲۵ مرداد ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۵ش.
- Jones, Toby Craig, "Rebellion on the Saudi Periphery: Modernity Marginalization and the Shiʿa Uprising of 1979", International Journal of Middle East Studies, 38, 2006.
- Wehrey, Frederic, "The Forgotten Uprising in Eastern Saudi Arabia", Carnegie Endowment for International Peace, CP 185, 2013.
- Townsend, Mark, «Sheikh Nimr al-Nimr: Shia cleric was a thorn in Saudi regime's side», The Guardian, 2 jan 2016, تاریخ بازدید:۱مهر ۱۴۰۵ش.