قرمطیان
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| مؤسس | حمدان بن اشعث |
| سال تأسیس | قرن سوم هجری قمری |
| قدمت | بیش از یک قرن |
| گرایش | اسماعیلیه |
| گستره جغرافیایی | عراق، شام، بحرین، یمن، ایران و آسیای میانه |
| شهرهای مهم | کوفه، احساء، مکه |
| فعالیت‌های مهم | دعوت اسماعیلی، تشکیل حکومت در بحرین، حمله به مکه و انتقال حجرالاسود |
| حوادث مهم | حمله قرمطیان به مکه |
| حکومت‌ها | حکومت قرمطیان بحرین |
| علل پیدایش | نارضایتی از نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی |
| نام‌های دیگر | قَرامطه |
| اطلاعات دینی | |
| از فرقه‌های | اسماعیلیه |
| داعیان | حمدان بن اشعث، زکرویه، ابوسعید جنابی |
| باورها | مهدویت محمد بن اسماعیل بن جعفر |
| رهبران/امامان | حمدان بن اشعث، ابوسعید جنابی، ابوطاهر جنابی |
| شخصیت‌ها | |
| سیاسی | تشکیل حکومت مستقل در بحرین |
قَرمَطیان یا قَرامطه، عنوان جریانی مذهبی و سیاسی از اسماعیلیه است که شکل‌گیری آن در قرن سوم هجری قمری به دعوت حمدان بن اشعث نسبت داده شده است.
بیشتر گزارش‌های تاریخی، پیدایش قرامطه را به فعالیت‌های حمدان بن اشعث، از داعیان اسماعیلی مشهور به «قرمط»، مرتبط دانسته‌اند. درباره ریشه واژه «قرمط» نیز دیدگاه‌های مختلفی گزارش شده است؛ برخی آن را واژه‌ای نبطی و برگرفته از لقب حمدان دانسته‌اند و برخی دیگر، آن را به ویژگی ظاهری او یا واژه‌ای یونانی مرتبط کرده‌اند.[۱]
حمدان فعالیت تبلیغی خود را در کوفه در ۲۶۱ق آغاز کرد؛ بااین‌حال، برخی شواهد کاربرد نام «قرامطه» را پیش از این تاریخ نیز نشان می‌دهد.[۲]
گزارش‌ها، بخشی از پیروان نخستین حمدان را کشاورزان و پیشه‌وران محروم عراق معرفی کرده‌اند. برخی پژوهشگران، نارضایتی این گروه‌ها از نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی را از عوامل گسترش دعوت قرمطی دانسته و میان این جنبش و شورش زنگیان در همان دوره، شباهت‌هایی مطرح کرده‌اند.[۳] در پی آشفتگی‌های عراق و درگیری عباسیان با زنگیان، فعالیت حمدان گسترش یافت و او دارالهجره‌ای در کلواذی ایجاد کرد. سپس داعیانی را به مناطق مختلف فرستاد که از جمله آنان زکرویه در شام و ابوسعید جنابی در بحرین بودند.
حمدان در آغاز از داعیان اسماعیلی بود و پیروانش بخشی از دعوت اسماعیلی به شمار می‌رفتند. در سال ۲۸۶ق، پس از ادعای امامت عبیدالله مهدی، حمدان با او مخالفت کرد و از جریانی که به شکل‌گیری خلافت فاطمی انجامید جدا شد. پس از ناپدیدشدن حمدان و کشته‌شدن عبدان، پیروان این جریان از اسماعیلیان جدا شدند. بر اساس گزارش دفتری، گروهی از اسماعیلیان از عبیدالله پیروی کردند و امامت را در نسل محمد بن اسماعیل ادامه‌یافته دانستند.[۴] در مقابل، در برخی منابع پیشین، محمد بن اسماعیل درگذشته دانسته نشده و مهدی موعود معرفی شده است که رجعت خواهد کرد.[۵]
به گزارش پژوهشگران، قرامطه پس از ظهور در قرن سوم قمری، بیش از یک قرن در مناطقی از یمن، عراق، ایران و آسیای میانه فعالیت داشتند.[۶] در شام نیز زکرویه، از داعیان حمدان، پس از جدایی از عبیدالله مهدی به قرامطه پیوست و شورشی گسترده برپا کرد. او در سال ۲۹۴ق از عباسیان شکست خورد و کشته شد.[۷] در بحرین، ابوسعید جنابی توانست حکومتی مستقل ایجاد کند و این منطقه به یکی از مراکز مهم فعالیت قرامطه تبدیل شد.
برخی نویسندگان با استناد به گزارش‌هایی درباره اشتراک اموال میان قرامطه، این جنبش را از نمونه‌های نخستین جریان‌های کمونیستی دانسته‌اند؛ در برخی منابع مخالف قرامطه نیز اتهام اشتراک زنان به آنان نسبت داده شده است.[۸]
ابوطاهر جنابی در ۸ ذی‌الحجه سال ۳۱۷ق به مکه حمله کرد و در جریان این حمله شماری از حاجیان در مسجدالحرام، پیرامون کعبه و کوچه‌های مکه کشته شدند. ابن‌کثیر شمار کشته‌شدگان طواف را ۱۷۰۰ نفر گزارش کرده است.[۹] به گزارش رسول جعفریان، قرامطه در همین سال حجرالاسود را از کنار کعبه برداشتند و به احساء منتقل کردند و پس از حدود ۲۲ سال، در سال ۳۳۹ق، آن را به جای خود بازگرداندند.[۱۰]
پانویس
- ↑ زکار، الجامع فی اخبار القرامطه، ۲۰۰۷م، ج۱، ص۱۱۷–۱۲۰؛ رضازاده لنگرودی، «جنبش قرمطیان بحرین»، ص۱۶–۱۸.
- ↑ مادلونگ و دیگران، نهضت قرامطه، ۱۳۶۸ش، ص۳۸.
- ↑ برتلس، ناصر خسرو و اسماعیلیان، ۱۳۴۶ش، ص۸۰–۸۱.
- ↑ دفتری، غزالی و اسماعیلیه، ص۱۸۲–۱۸۳.
- ↑ اشعری، مقالات الاسلامیین، ۱۴۰۰ق، ص۲۶؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۴۰۴ق، ص۷۲.
- ↑ دفتری، معجم التاریخ الاسماعیلی، ۲۰۱۶، ص۲۲۹.
- ↑ دفتری، معجم التاریخ الاسماعیلی، ۲۰۱۶، ص۱۵۶.
- ↑ لوئیس، تاریخ اسماعیلیان، ۱۳۶۲ش، ص۱۲۲–۱۲۳.
- ↑ ابن‌کثیر، البدایه والنهایه، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ج۱۱، ص۱۸۲.
- ↑ جعفریان، آثار اسلامی مکه و مدینه، ۱۳۸۱ش، ص۹۵.
منابع
- ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
- استرن، س. م.، مادلونگ، ویلفرد، دخویه، م. ی.، ماسینیون، لویی، نهضت قرامطه مقالاتی، ترجمه: یعقوب آژند، تهران، انتشارات مهر ایران، ۱۳۶۸ش.
- اشعری، علی بن اسماعیل، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، بیروت، دار النشر، ۱۴۰۰ق.
- برتلس، آی.ی، ناصر خسرو و اسماعیلیان، ترجمه ی.آرین پور، تهران، انتشارات نباد فرهنگ ایران، ۱۳۴۶ش.
- جعفریان، رسول، آثار اسلامی مکه و مدینه، نشر مرکز تحقیقات حج، ۱۳۸۱ش.
- دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، تهران، نشر پژوهش فرزان روز، چاپ پنجم، ۱۳۸۶ش.
- دفتری، فرهاد، معجم التاریخ الإسماعیلی، ترجمه: سیف الدین القصیر، بیروت، دار الساقی، ۲۰۱۶م.
- رضازاده لنگرودی، رضا، «جنبش قرمطیان بحرین»، در مجله تحقیقات اسلامی، شماره ۱ و ۲، سال یازدهم، بهار و تابستان ۱۳۷۵.
- زکّار، سهیل، الـجامع في أخبار القرامطة، دمشق، التکوین، ۲۰۰۷م.
- لوئیس، برنارد، تاریخ اسماعیلیان، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، توس، ۱۳۶۲ش.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، بیروت، دار الأضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.