غنیمت
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
غنیمت یا غنیمت جنگی چیزهایی که مسلمانان در جنگ با کافران به دست میآورند. برای برخورداری از غنیمت جنگی دو شرط ذکر شده است: جنگ به دستور امام یا نائب او باشد. همچنین غنیمت با جنگ به دست آمده باشد نه صلح.
به فتوای فقیهان شیعه، غنیمت جنگی غیرمنقول، از آنِ عموم مردم است، اما غنیمتهای منقول بعد از جداکردن خمس میان مجاهدان تقسیم میشود. برخی فقیهان معتقدند امروزه حکم تقسیم غنائم مانند گذشته اعتبار ندارد، زیرا قبلاً مجاهدان خود مسئول تهیه سلاح و خوراک بودند و غنیمت نیز به این اعتبار به آنها داده میشد، اما امروزه دولتها هزینههای جنگ و حقوق مجاهدان و نظامیان را پرداخت میکنند.
مفهومشناسی
غنیمت در لغت به معنای «فایدهٔ بهدستآمده» است[۱] و میتواند شامل اموال به دست آمده از جنگ و همچنین سودهایی باشد که از طریق دیگر فعالیتها، مانند تجارت، حاصل میشود.[۲] در روایات نیز از این واژه به معنای سود و غنیمت جنگی استفاده شده[۳] و فقها این معنی را در فتاوی خود به کار بردهاند.[۴]
در آیه خمس، که به سهم خمس غنیمتها اشاره دارد، کلمه «غنیمت» به معنای مطلق سود آمده است، نه فقط غنایم جنگی.[۵] حسینعلی منتظری، از فقیهان شیعه، معتقد است که باوجود اینکه کلمه غنیمت بیشتر برای غنائم جنگی استفاده شده، معنای لغوی آن همچنان معتبر است.[۶]
تفاوت با فیء
فیء و غنیمت هر دو از اموال مشرکان به دست میآیند[۷] با این تفاوت آنچه که بدون جنگ به دست آمده باشد، فَیء است و آنچه که در پی جنگ به دست آید، غنیمت نامیده میشود.[۸]
غنیمت جنگی
غنایم جنگی به اموال منقول، غیرمنقول و اسیران به دست آمده در جنگها اطلاق میشود[۹]. در قرآن به حلال بودن غنیمت اشاره شده است، مانند آیهای که میگوید: «از هر چه غنیمت گرفتید بخورید، حلال و گوارای شما باد».[۱۰] همچنین، طبق آیه ۴۱ سوره انفال، یکپنجم غنائم بهعنوان خمس جدا شده و باقیمانده میان مجاهدان تقسیم میشود.[۱۱]
آیه ۹۴ سوره نساء نیز تأکید میکند که مسلمانان نباید به طمع غنیمت در جنگ شرکت کنند[۱۲] و باید نخستین اظهار ایمان دشمن خود را بپذیرند، حتی اگر از غنائم محروم شوند، زیرا هدف اصلی جهاد نباید جمع غنائم باشد.[۱۳]
برای بهرهمندی از غنیمت جنگی، شروطی ذکر شده است: جنگ باید به دستور امام معصوم یا نماینده او (فقیه جامعالشرایط) باشد[۱۴] و غنیمت باید از طریق جنگ به دست آمده باشد، زیرا اموالی که از طریق صلح به دست میآید، حکم غنیمت را ندارند.[۱۵]
غنیمت در جنگ با مسلمانان
مسئله غنیمت گرفتن از مسلمانان برای نخستین بار در جنگ جمل، که اولین جنگ میان دو گروه مسلمان بود،[۱۶] مطرح شد. در این جنگ، امام علی(ع) به سپاهیان خود دستور داد که هیچ مالی از دشمنان مسلمان به غنیمت گرفته نشود، مگر سلاح و چهارپایی که در جنگ استفاده شده باشد.[۱۷] این دستور، که فقط به غنیمت گرفتن سلاح و چهارپایان محدود میشد، باعث اعتراضات و بحثهایی در میان برخی افراد شد، چرا که برخی اعتقاد داشتند که میتوان غنائم بیشتری از دشمنان مسلمان گرفت.[۱۸]
حکم تقسیم غنائم
به گفته فقیهان، در تقسیم غنائم جنگی، غنایم غیرمنقول متعلق به عموم مردم است،[۱۹] اما غنایم منقول پس از جدا کردن خمس، بین مجاهدان تقسیم میشود. [۲۰] طبق فتوای مشهور فقهای شیعه، سهم مجاهدان بستگی به نوع مشارکتشان دارد؛ [۲۱]مثلاً افرادی که پیاده در جنگ شرکت کردهاند یک سهم، کسانی که یک اسب آوردهاند دو سهم و کسانی که چند اسب آوردهاند سه سهم دریافت میکنند.[۲۲] همچنین، فقهای شیعه معتقدند[۲۳] که اعرابیها (افراد بیاطلاع از اسلام) که در جنگ شرکت میکنند، سهمی از غنائم ندارند و تنها امام میتواند مقداری از غنائم را براساس مصلحت به آنها بدهد.[۲۴] سید محمدصادق روحانی نیز تاکید میکند که شرافت و بزرگی افراد تاثیری در میزان سهم آنها از غنائم ندارد.[۲۵]
غنیمت در دوران حاضر
در زمان غیبت امام معصوم، گرفتن غنیمت در صورتی که با اذن دولت اسلامی عادل باشد، مجاز دانسته شده است.[۲۶] برخی فقیهان معاصر مانند محمدحسین فضلالله تغییراتی در مفهوم غنیمت اعمال کرده و معتقدند که امروزه غنیمت شامل اموال مردم نمیشود و تنها از اموال دولت میتوان غنیمت گرفت.[۲۷] همچنین به گفته سید محمدحسین فضلالله، با توجه به اینکه هزینههای جنگ و حقوق نظامیان امروزه توسط دولتها پرداخت میشود، حکم تقسیم غنائم که در گذشته رایج بود، دیگر جاری نیست.[۲۸] برخی دیگر نیز معتقدند که اگر گرفتن غنیمت مجاز باشد، این حکم شامل اسلحههای سبک و سنگین نمیشود و باید آنها به حکومت تحویل داده شوند.[۲۹]
پانویس
- ↑ طریحی، مجمع البحرین، ۱۳۷۵ش، ج۶، ص۱۲۹.
- ↑ مصطفوی، التحقیق، ۱۳۶۰ش، ج۱۲، ص۲۱۰۲.
- ↑ «منظور از غنیمت چیست؟»، پایگاه رسمی محمد محمدی ریشهری.
- ↑ شیرازی، التعلیقات علی شرائع الإسلام، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۲۵-۲۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۶۸.
- ↑ منتظری، کتاب الخمس و الأنفال، قم، ص۹.
- ↑ خلخالی، فقه الشیعة کتاب الخمس و الأنفال، ۱۴۲۷ق، ج۳، ص۲۷.
- ↑ مشکینی، مصطلحات الفقه، ۱۴۱۹ق، ص۳۹۶.
- ↑ جواهری، «غنیمت»، ج۱۲، ص۱۳۱.
- ↑ سوره انفال، آیه۶۹.
- ↑ محققیان، «غنیمت»، ص۹۵۳.
- ↑ سوره نساء، آیه ۹۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۷۴.
- ↑ شیرازی، المسائل المنتخبة، مسئله ۱۰۲۳، ص۲۵۹.
- ↑ محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۲۴.
- ↑ دلشاد تهرانی، سودای پیمانشکنان، ۱۳۹۴ش، ص۱۴.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۵۱.
- ↑ سید مرتضی، تنزیه الأنبیاء، ۱۳۷۷ش، ص۱۵۵-۱۵۶.
- ↑ روحانی، منهاج الصالحین، ج۱، ص۵۱۲.
- ↑ امام خمینی، توضیح المسائل، ۱۴۲۴ق، ج۲، ص۷۸۷.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۱۵۹.
- ↑ شیرازی، المسائل المنتخبة، مسئله۱۱۷۴، ص۲۸۹.
- ↑ صیمری، غایة المرام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۵۲۶.
- ↑ علامه حلّی، إرشاد الأذهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۴۶.
- ↑ روحانی، فقه الصادق علیهالسلام، ۱۴۱۲ق، ج۱۳، ص۱۳۱.
- ↑ منتظری، الأحکام الشرعیة علی مذهب أهل البیت، ۱۴۱۳ق، ص۳۲۵.
- ↑ عظیمی تستری، «القوانين العامّة للحرب و الدفاع في الإسلام»، ص۲۳۳.
- ↑ «غنائم الحرب»، سایت بینات.
- ↑ عظیمی تستری، «القوانين العامّة للحرب و الدفاع في الإسلام»، ص۲۳۴.
منابع
- «۲۸۳ - منظور از غنیمت چیست؟»، پایگاه رسمی محمد محمدی ریشهری، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۳۱ خرداد ۱۳۹۹ش.
- امام خمینی، سید روحالله، توضیح المسائل (محشّی)، گردآورنده: سید محمدحسین بنیهاشمی خمینی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.
- امامی، سید حسن، حقوق مدنی، تهران، اسلامیه، بیتا.
- جواهری، مریم، «غنیمت»، دایرة المعارف تشیع، ج۱۲، قم، حکمت، ۱۳۷۵ش.
- موسوی خلخالی، سید محمدمهدی، فقه الشیعه: کتاب الخمس و الأنفال، قم، دار البشیر، ۱۴۲۷ق.
- دلشاد تهرانی، مصطفی، سودای پیمانشکنان: تحلیل فتنه جمل با تکیه بر نهجالبلاغه، تهران، دریا، ۱۳۹۴ش.
- دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، الأخبار الطوال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
- روحانی، سید صادق، منهاج الصالحین، بیجا، بینا، بیتا.
- روحانی، سید صادق، فقه الصادق علیهالسلام، قم، دار الکتاب، ۱۴۱۲ق.
- سید مرتضی (علم الهدی)، علی بن حسین، تنزیه الأنبیاء علیهم السلام، قم، دارالشریف الرضی، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- شیرازی، سید صادق حسینی، التعلیقات علی شرائع الإسلام، قم، استقلال، ۱۴۲۵ق.
- شیرازی، سید صادق حسینی، المسائل المنتخبة، بیجا، بینا، بیتا.
- صیمری، مفلح بن حسن (حسین)، غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام، محقق و مصحح: جعفر کوثرانی عاملی، بیروت، دار الهادی، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، با مقدمه محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تحقیق سید احمد حسینی، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، تحقیق و تصحیح فارس حسون، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- عظیمی تستری، عباس علی، «القوانين العامّة للحرب و الدفاع في الإسلام»، مجلة فقه أهلالبیت، قم، شماره ۳۲، بیتا.
- غلامی، یوسف، «فتوحات دوره خلفا (انگیزهها و پیامدها)»، در مجله فرهنگ کوثر، شماره۴۷، ۱۳۷۹ش.
- «غنائم الحرب»، سایت بینات: پایگاه رسمی مؤسسه سید محمدحسین فضلالله، تاریخ بازدید: ۳۱ خرداد ۱۳۹۹ش.
- محققیان، رضا، «غنیمت»، دانشنامه معاصر قرآن کریم، سرپرست علمی: سید سلمان صفوی، قم، سلمانزاده، ۱۳۹۶ش.
- محمود عبدالرحمان، عبدالمنعم، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، قاهره، دارالفضیلة، ۱۴۱۹ق.
- مشکینی، میرزا علی، مصطلحات الفقه، بیجا، بینا، ۱۴۱۹ق.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، قم، نشر تفکر، ۱۴۰۹ق.
- منتظری، حسینعلی، الأحکام الشرعیة علی مذهب أهل البیت علیهم السلام، قم، نشر تفکر، ۱۴۱۳ق.
- منتظری، حسینعلی، کتاب الخمس و الأنفال، قم، بینا، بیتا.