فتوحات مسلمانان
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
| زمان | از زمان خلافت ابوبکر تا دوره عثمانی |
|---|---|
| نتیجه | فتح دمشق و شامات ، فتح مصر، فتح ایران |
| علت جنگ | دعوت به توحید و عبودیت الله |
| تغییرات سرزمینی | همه سرزمینهای بین جبلالطارق تا رودهای سند و سیحون |
| جنگندگان | |
| طرفین جنگ | مسلمانان رومیان، شامیان، دولت ساسانی |
| فرماندهان | |
| فرماندهان جنگ | خالد بن سعید، خالد بن ولید، سعد بن ابی وقاص هرقل، مقوقس، رستم فرخزاد |
فتوحات مسلمانان به مجموعه لشکرکشیها و گشودن سرزمینهای غیرمسلمان به دست مسلمانان با هدف گسترش اسلام و حاکمیت اسلامی گفته میشود. فتوحات از مهمترین رویدادهای تاریخ اسلام دانسته شده است و برخی مفسران، وعده «فتح نزدیک» در آیه ۱۳ سوره صف را ناظر به آن دانستهاند. به گفته پژوهشگران، این فتوحات از سال ۱۳ق در دوره خلافت ابوبکر با لشکرکشی به عراق آغاز شد بهگونهای که خالد بن ولید پس از فتح حیره، انبار و عینالتمر، برای ادامه نبردها به شام اعزام شد. سپس فتوحات شام با پیروزی در نبردهایی چون اجنادین و یرموک، فتح دمشق و بیتالمقدس ادامه یافت و با فتح ایران در دوره عمر و گسترش آن به فارس، کرمان، خراسان و فراتر از آن در دوره عثمان به اوج رسید.
در آثار پژوهشی، امام علی(ع) مخالف گسترش فتوحات دانسته شده و توقف فتوحات در دوران خلافت ایشان، عدم حضور آن حضرت در این لشکرکشیها و خودداری از همراهی با عمر در فتح ایران را از شواهد این دیدگاه برشمردهاند؛ هرچند آن حضرت در دوره دو خلیفه نخست، در برخی تصمیمهای مربوط به فتوحات به خلفا مشاوره میداد. همچنین، گزارشهای مربوط به حضور حسنین(ع) در برخی فتوحات از سوی شماری از پژوهشگران از نظر سند و محتوا قابل اعتماد دانسته نشده است؛ بااینحال، حضور برخی از اصحاب امام علی(ع) در فتوحات گزارش شده است.
گفته شده است مهمترین مبنای مشروعیت فتوحات، نظریه عدالت صحابه و وجوب جهاد ابتدایی بوده است و برخی فقیهان نیز با استناد به رضایت امام علی(ع)، از مشروعیت آن دفاع کردهاند؛ هرچند گروهی دیگر تنها فتوحات منجر به گسترش اسلام را پذیرفته و درباره ارزیابی فتوحات نیز دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است.
برای فتوحات انگیزهها و پیامدهای گوناگونی گزارش شده است؛ از جمله انتقال مشکلات داخلی خلافت، گسترش دنیاگرایی، رشد مباحث کلامی و تشدید تعصبهای قومی.
فتوحات مسلمانان و گستره جغرافیایی آن
فتوحات مسلمانان به مجموعه لشکرکشیها و گشودن سرزمینهای غیرمسلمان به دست مسلمانان با هدف گسترش اسلام و حاکمیت اسلامی گفته میشود. به گفته پژوهشگران، این فتوحات از سال ۱۳ق در دوره خلافت ابوبکر آغاز شد و تا دوره عثمانیان ادامه یافت.[۱] گزارش شده است که فتوحات اولیه، بهویژه در دوره ابوبکر و عمر، تا پایان قرن نخست هجری قلمرو حکومت اسلامی را از جبلالطارق تا رودهای سند و سیحون گسترش داد[۲] و در دورههای امویان و عباسیان به روم غربی نیز رسید.[۳]
فتوحات از مهمترین رویدادهای تاریخ حکومت خلفای نخستین اسلامی دانسته میشود[۴] و برخی مفسران، وعده «فتح نزدیک» در آیه ۱۳ سوره صف را ناظر به آن دانستهاند.[۵] گفته شده این فتوحات آثار گستردهای بر حیات مادی و معنوی مسلمانان بر جای گذاشت؛[۶] بهگونهای که برخی آن را زمینهساز گسترش اسلام و شعار توحید دانسته و برخی دیگر، به سبب فجایع جنگها، آن را نقد کردهاند.[۷] همچنین گزارش شده است که فتوحات، ضمن افزایش شمار مسلمانان و استقرار آنان در سرزمینهای فتحشده،[۸] طی چند قرن تحولات گستردهای در ساختار دینی و جمعیتی مناطق وسیعی از جهان پدید آورد.[۹]
روند و سیر تاریخی فتوحات
بر پایه گزارشهای تاریخی، زمینه نخستین لشکرکشی مسلمانان به ایران با حملات مرزی مُثَنّی بن حارثه و سُوَید بن قُحطَبه به نواحی مرزی ساسانیان فراهم شد. آنان با گزارش نابسامانی اوضاع ایران، از ابوبکر درخواست اعزام سپاه کردند و او نیز خالد بن ولید را مأمور کرد که به حیره رود و با یاران مثنی به سوی ایران حرکت کند.[۱۰]
بنابر منابع تاریخی، خالد بن ولید در اواخر سال ۱۱ق راهی عراق شد و پس از آغاز نبرد با ایرانیان در اُبُلّه، نزدیک بصره[۱۱] و پیروزی در چند نبرد،[۱۲] در سال ۱۲ق حیره را محاصره کرد. مردم حیره با پذیرش پرداخت جزیه، شهر را تسلیم کردند و نخستین جزیه به خلافت اسلامی ارسال شد.[۱۳] خالد پس از فتح انبار و عینالتمر، در غرب کوفه[۱۴] به شام اعزام شد.[۱۵]
بر پایه گزارش مورخان، فتوحات شام با اعزام سپاهیان به فرماندهی ابوعبیده جراح و عمرو بن عاص آغاز شد و با پیوستن خالد بن ولید ادامه یافت.[۱۶] مسلمانان پس از پیروزی در نبرد اجنادین،[۱۷] مرجالصفر[۱۸] و فتح دمشق،[۱۹] در سال ۱۵ق سراسر شام، از جمله حمص و بعلبک، را به تصرف درآوردند و با پیروزی در نبرد یرموک، هَرَقْل، امپراتور امپراتوری روم شرقی (ح ۶۱۰ تا ۶۴۱م)، شام را ترک کرد.[۲۰] در گزارشها آمده است که قدس نیز در سال ۱۶ق با صلح و حضور عمر بن خطاب فتح شد[۲۱] و مسلمانان آن را به یاد معراج پیامبر(ص)، «بیتالمقدس» نامیدند.[۲۲]
فتح ایران از مهمترین فتوحات مسلمانان دانسته شده است.[۲۳] گزارش شده است که پس از شکست مسلمانان در نبرد یَوْمُ الْجِسْر، (پلی نزدیکی فرات)،[۲۴] آنان در نبرد قادسیه سپاه ساسانی را شکست دادند و تیسفون، جلولا و دیگر نواحی عراق را فتح کردند.[۲۵] سپس به دستور عمر، شهر کوفه بهعنوان پایگاه مسلمانان بنا شد.[۲۶] در ادامه، اهواز، شوش، شوشتر و نهاوند به تصرف مسلمانان درآمد و پیروزی در نبرد نهاوند، راه را برای گسترش فتوحات در ایران هموار ساخت.[۲۷] به گفته مورخان، در دوره عثمان نیز فتوحات به فارس، کرمان، خراسان و شهرهایی چون نیشابور، طوس، مرو، هرات، کابل و بلخ گسترش یافت.[۲۸]
چنانکه در منابع تاریخی آمده است، در دوران خلافت امام علی(ع)، فتوحات متوقف شد[۲۹] و آن حضرت بهدلیل درگیریهای داخلی و ضرورت مقابله با فتنهها، از گسترش قلمرو حکومت اسلامی خودداری کرد و برخی نیروهای مستقر در مناطق مرزی همانند سپاه اشعث بن قیس در آذربایجان، را به عراق فراخواند.[۳۰]
نقش و موضع امام علی(ع) و اهلبیت(ع) در فتوحات
به گفته پژوهشگران، برخی آثار با رویکرد شیعی، امام علی(ع) را مخالف گسترش فتوحات دانسته[۳۱] و توقف فتوحات در دوران خلافت ایشان و نیز عدم حضور آن حضرت در فتوحات پیشین[۳۲] را از شواهد این دیدگاه برشمردهاند.[۳۳] گزارش شده است که امام علی(ع) دعوت عمر برای همراهی در فتح ایران را نپذیرفت و او را نیز از حضور در میدان نبرد بازداشت.[۳۴] بااینحال، بنابر گزارشهای تاریخی، آن حضرت در دوره دو خلیفه نخست، در برخی تصمیمهای مربوط به فتوحات، از جمله درباره فتح شام،[۳۵] نبرد نهاوند[۳۶] و فتح بیتالمقدس،[۳۷] به خلفا مشاوره میداد؛ اما در دوره عثمان از ارائه اینگونه مشورتها نیز خودداری کرد.[۳۸]
گزارش شده است که حسنین(ع) در فتح گرگان در سال ۲۹ق همراه سعید بن عاص حضور داشتهاند[۳۹] و در گزارشی دیگر نیز از حضور امام حسن(ع) در مسیر جرجان و ورود ایشان به اصفهان یاد شده است.[۴۰] اما به گفته شماری از پژوهشگران، این گزارشها از نظر سند و محتوا قابل اعتماد نیست. آنان به نبودِ گزارشی از حضور حسنین(ع) در دیگر منابع،[۴۱] تردید راویان اصلی گزارشات از این حضور[۴۲] و نیز وجود تعارض در گزارشها[۴۳] استناد کرده و بر این باورند که اهلبیت(ع) برای مشروعیت نبخشیدن به فتوحات، در این لشکرکشیها شرکت نکردهاند.[۴۴] گزارش شده است که برخی از اصحاب و یاران امام علی(ع)، از جمله خالد بن سعید بن عاص،[۴۵] عمار یاسر،[۴۶] هاشم بن عتبه،[۴۷] فضل بن عباس[۴۸] و مالک اشتر،[۴۹] در برخی از فتوحات حضور داشتهاند.
مشروعیت فتوحات از منظر عالمان شیعه
گفته شده است مهمترین نظریه مشروعیتبخش به فتوحات، نظریه عدالت صحابه است؛ زیرا نقد فتوحات، به نقد خلفا و صحابه میانجامد و با این نظریه ناسازگار دانسته شده است.[۵۰] همچنین، برخی از فقیهان، با استناد به وجوب جهاد ابتدایی[۵۱] یا رضایت امام علی(ع) از فتوحات اولیه، از مشروعیت آن دفاع کردهاند.[۵۲] به گفته این گروه از فقیهان، این فتوحات سبب تقویت دین اسلام و گسترش آن در مناطق کفر شده، و بدین ترتیب برآنند که ائمه(ع) به چنین نتیجهای راضی بودهاند.[۵۳] هرچند برخی از فقیهان تنها فتوحاتی را پذیرفته که به گسترش اسلام انجامیده باشد.[۵۴]
سید علی خامنهای نیز بخشی از فتوحات را که به رفع سلطه حکومتهای ستمگر و گسترش اسلام انجامیده، قابل دفاع[۵۵] و بخشی دیگر را بهدلیل ماهیت جهانگشایانه آن، غیرقابل دفاع دانسته است.[۵۶] در مقابل، علامه طباطبایی و مرتضی مطهری، فتوحات را موجب غفلت از گسترش علم[۵۷] و فرهنگ اسلامی[۵۸] دانستهاند.
محمدحسن رجبی دوانی، تاریخپژوه شیعه، نیز معتقد است امام علی(ع) با فتوحات موافق نبود و در دوران حکومت خود آن را متوقف کرد.[۵۹] برخی از محققان بر این باورند که هر چند فتح اسلامی با جنگ حاصل شد اما نشر اسلام در میان مردم کشور های فتح شده به زورجنگ نبود[۶۰]
انگیزهها و پیامدهای فتوحات
درباره انگیزه خلفا از آغاز و تداوم فتوحات، تحلیلهای مختلفی ارائه شده است. برخی پژوهشگران، انگیزه اصلی خلفای نخستین را انتقال مشکلات و اختلافهای داخلی ناشی از خلأ قدرت به خارج از مرزهای شبهجزیره عربستان دانستهاند و معتقدند این عامل، در کنار انگیزههای دینی و اقتصادی، به آغاز فتوحات انجامید.[۶۱] همچنین گزارش شده است که خلافت برای دور کردن صحابه معترض یا مخالف از مرکز حکومت، آنان را به جهاد و فتوحات اعزام میکرد؛ چنانکه در برخی نقلها، معاویه[۶۲] و ابنعامر[۶۳] چنین سیاستی را به عثمان توصیه کردهاند.
به گفته مرتضی مطهری، فتوحات مسلمانان با ورود غنائم فراوان و شکلگیری حکومت اشرافی، زمینه گسترش دنیاپرستی، تجملگرایی و تعصبهای قبیلهای را فراهم کرد.[۶۴] علامه طباطبایی نیز اختلاط مسلمانان با پیروان ادیان و مذاهب دیگر را از عوامل رشد مباحث کلامی و اعتقادی دانسته است.[۶۵] وی همچنین گسترش فتوحات و سرازیر شدن غنائم را زمینهساز تقویت روحیه برتریجویی قومی و تشدید تمایز میان عرب و غیرعرب ارزیابی کرده است.[۶۶] همچنین فضل بن شاذان گزارش کرده است که خلیفه دوم اجازه ازدواج دختران عرب با مردان غیرعرب را نمیداد؛ زیرا معتقد بود فراگیری زبان فارسی موجب از بین رفتن مروت میشود.[۶۷]
پانویس
- ↑ محمودپور، «توان نظامی اعراب مسلمان در فتوح اولیه»، ص۱۶۸.
- ↑ رحمتی و آقاجری، «جایگاه تفلیس در قلمرو اسلامی»، ص۲۲۲.
- ↑ حسنبگی و مهدویفر، «واکاوی دیدگاه اهل بیت (ع) به فتوحات»، ص۵۱.
- ↑ حسنبیگی و دیگران، «بررسی نقش رویدادها بر پدیداری حدیث»، ص۱۲۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۹۱.
- ↑ حسنبیگی و دیگران، «بررسی نقش رویدادها بر پدیداری حدیث»، ص۱۱۹.
- ↑ حسنبیگی و دیگران، «بررسی نقش رویدادها بر پدیداری حدیث»، ص۱۲۰.
- ↑ رحمتی و آقاجری، «جایگاه تفلیس در قلمرو اسلامی»، ص۲۲۲.
- ↑ جعفریان، تاریخ خلفا، ۱۳۸۰ش، ص۱۸۸.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۷۰؛ الدینوری، الاخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۱۱؛ ابناثیر، اسد الغابة، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۲۸۳.
- ↑ الطبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۳۴۳.
- ↑ ابناثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۳۸۷.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۱۲.
- ↑ الحموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۱۷۸.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۱۲.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۳۵۸ق، ج۲، ص۱۳۳.
- ↑ ابنکثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۵۵.
- ↑ ابنمسکویه الرازی، تجارب الأمم، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۹۸.
- ↑ البلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۱۲۱.
- ↑ المقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۵، ص۱۸۴.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۲۲۳.
- ↑ خسروشاهی، تاریخ بیت المقدس و مسئله فلسطین، ۱۳۵۴، ص۱۵.
- ↑ حاجیبابایی، «مقاومت در آستانه مرز»، ص۲۸.
- ↑ المقدسی، البدء و التاریخ، مکتبة الثقافة الدینیة، ج۵، ص۱۷۰.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۱۵.
- ↑ ابنطقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیة، ۱۴۱۸ق، ص۸۶.
- ↑ ابنطقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیة، ۱۴۱۸ق، ص۱۸۰ -۱۸۲.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۳۳۷.
- ↑ خضری و سیدی، «ایستایی فتوح به دوران خلافت امام علی»، ص۴۶.
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه ۱۲۲.
- ↑ گوهری فخرآباد، «فتوحات و مشروعیت خلفای راشدین»، ص۷.
- ↑ رنجبر، «مواضع امام علی در برابر فتوحات خلفا»، ص۶۲.
- ↑ گوهری فخرآباد، «فتوحات و مشروعیت خلفای راشدین»، ص۷.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ۱۳۴۶ق، ج۲، ص۳۱۸.
- ↑ ابناعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۸۱.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۳، ص۷.
- ↑ واقدی، فتوح الشام، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۴۴-۱۴۸.
- ↑ رنجبر، «مواضع امام علی در برابر فتوحات خلفا»، ص۶۲.
- ↑ البلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۳۲۶.
- ↑ الأصبهانی، ذکر أخبار إصبهان، ۱۹۳۴م، ج۱، ص۴۷.
- ↑ خضری و سیدی، «ایستایی فتوح به دوران خلافت امام علی»، ص۳۹.
- ↑ خضری و سیدی، «ایستایی فتوح به دوران خلافت امام علی»، ص۳۹.
- ↑ خضری و سیدی، «ایستایی فتوح به دوران خلافت امام علی»، ص۳۹.
- ↑ منتظر القائم، تاریخ امامت، ص۱۰۹.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۳۵۸ق، ج۲، ص۱۱۱؛ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۹۹؛ ابنعبدالبرّ، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۴۲۲.
- ↑ ابنطقطقی، الفخری فی الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیة، ۱۴۱۸ق، ص۱۸۰ -۱۸۲.
- ↑ الدینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۲۰.
- ↑ ابناثیر، اسد الغابه، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۶.
- ↑ ابنخلدون، دیوان المبتدأ و الخبر، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۵۸۱.
- ↑ حسنبیگی و دیگران، «بررسی نقش رویدادها بر پدیداری حدیث»، ص۱۲۴.
- ↑ حسنبیگی و دیگران، «بررسی نقش رویدادها بر پدیداری حدیث»، ص۱۲۷.
- ↑ هدایتپناه، «فتوحات خلفا از منظر فقهای شیعه»، ص۱۶۹-۱۷۰.
- ↑ هدایتپناه، «فتوحات خلفا از منظر فقهای شیعه»، ص۱۶۷.
- ↑ هدایتپناه، «فتوحات خلفا از منظر فقهای شیعه»، ص۱۶۸.
- ↑ «بیانات در جلسه پرسش و پاسخ مدیران مسئول و سردبیران نشریات دانشجویی»، سایت خامنهایداتآیآر.
- ↑ «بیانات در جلسه پرسش و پاسخ مدیران مسئول و سردبیران نشریات دانشجویی»، سایت خامنهایداتآیآر.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۲۷۲.
- ↑ مطهری، جاذبه و دافعه علی علیهالسلام، ۱۳۹۰ش، ص۱۳۵.
- ↑ رجبی دوانی، «سیره امیرالمؤمنین برای بهبود معیشت مردم»، سایت خامنهایداتآیآر.
- ↑ . زرین کوب، کارنامه اسلام، موسسه انتشارات امیر کبیر، ۱۳۶۹ش، ص۱.
- ↑ سعادتفر و دیگران، «عوامل موثر بر ناکامی فتوحات و گسترش اسلام»، ص۱۱۷.
- ↑ ابنقتیبه، الامامه و السیاسه، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۴۹ .
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۷۵ش، ج۴، ص۳۳۳.
- ↑ مطهری، سیری در نهجالبلاغه، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۲۷۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۲۷۳.
- ↑ ابنشاذان، الإیضاح، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ج۱، ص۲۸۱.
منابع
- ابن ابیالحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغه، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- ابناثیر، عز الدین أبو الحسن، أسد الغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابناثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- ابناعثم الکوفی، أبو محمد أحمد، الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالأضواء، ط الأولی، ۱۴۱۱ق.
- ابنالطقطقی ،محمد بن علی بن طباطبا، الفخری فی الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیة، تحقیق عبد القادر محمد مایو، بیروت،دار القلم العربی، ط الأولی، ۱۴۱۸ق.
- ابنخلدون، عبد الرحمن بن محمد، دیوان المبتدأ و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر، تحقیق خلیل شحادة، بیروت،دار الفکر، ط الثانیة، ۱۴۰۸ق.
- ابنسعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، چاپ احسان عباس، ۱۴۰۵ق.
- ابنشاذان، فضل بن شاذان، الإیضاح، محقق:سید جلال الدین حسینی ارموی، تهران، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
- ابنعبدالبر القرطبی، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- ابنمسکویه، ابو علی، تجارب الأمم، تحقیق ابو القاسم امامی، تهران، سروش، ط الثانیة، ۱۳۷۹ش.
- اسکافی، محمد بن عبدالله، المعیار و الموازنه، تصحیح محمدباقر محمودی، بیجا، بیتا.
- اصبهانی، أبی نعیم أحمد بن عبد الله، أخبار إصبهان، لیدن، ۱۹۳۴م
- بلاذری، أبو الحسن أحمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت،دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۸م.
- جرجانی، أبو القاسم حمزة بن یوسف، تاریخ جرجان، محقق: تحت مراقبة محمد عبد المعید خان، بیروت، عالم الکتب، ط۴، ۱۴۰۷ق.
- حاجیبابایی، مجید، «مقاومت در آستانه مرز، الگویی برای تحلیل فتوحات اعراب مسلمان در ایران»، فصلنامه مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۶، زمستان ۱۳۹۷ش.
- حسنبگی، علی؛ مهدویفرد، امیرعباس، «واکاوی دیدگاه اهل بیت (ع) به فتوحات صدر اسلام با رویکرد تاریخی حدیثی»، فصلنامه مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۷ش.
- حسنبیگی، علی؛ دسترنج، فاطمه، احمدی، فاطمه،«بررسی نقش رویدادها بر پدیداری حدیث؛ مطالعه موردی: فتوحات صدر اسلام و روایت أمِرتُ أن اُقَاتِل النَّاس...»، فصلنامه مطالعات تاریخی جنگ، شماره ۱۸، زمستان ۱۴۰۰ش.
- حسین، طه، الفتنة الکبری، قاهره، دار العارف، ۱۴۰۰ق.
- حموی، شهاب الدین ابو عبد الله یاقوت بن عبد الله، معجم البلدان، بیروت،دار صادر، ط الثانیة، ۱۹۹۶م.
- خسروشاهی، هادی، تاریخ بیت المقدس و مسئله فلسطین، قم، دارالتبلیغ اسلامی، ۱۳۵۴ش.
- دینوری، ابو حنیفه احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقیق عبد المنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
- دینوری، عبدالله بن قتیبة، الامامة و السیاسة، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۱۰ق.
- رحمتی، محسن؛ آقاجری، الهام، «جایگاه تفلیس در قلمرو اسلامی از آغاز فتوحات تا اوایل قرن ششم هجری»، فصلنامه تاریخ اسلام، شماره ۸۲، تابستان ۱۳۹۹ش.
- رنجبر، محسن، «مواضع امام علی در برابر فتوحات خلفا»، فصلنامه تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره ۲، بهار ۱۳۸۲ش.
- زرین کوب، عبدالحسین، کارنامه اسلام، موسسه انتشارات امیر کبیر، تهران، چاپ چهارم ۱۳۶۹ش.
- سیوطی، جلال الدین عبد الرحمان بن ابی بکر، تاریخ الخلفا، تحقیق رهاب خضر عکاوی، بیروت، موسسه عز الدین، ۱۹۹۲م.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، دفتر انتشارات اسلامی، قم، ۱۴۱۷ق.
- طبری، أبو جعفر محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک،، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، ط الثانیة، ۱۳۸۷ق.
- مسعودی، ابو الحسن علی، مروج الذهب و معادن الجوهر، مصر، مطبعة البیهة المصریه، ۱۳۴۶ق.
- مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، جلد ۹، انتشارات صدرا، تهران، ۱۳۸۹ش.
- مطهری، مرتضی، جاذبه و دافعه علی(ع)، انتشارات صدرا، تهران، ۱۳۹۰ش.
- مطهری، مرتضی، سیری در سیره ائمه اطهار، انتشارات صدرا، تهران، ۱۳۹۰ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش،
- مقدسی، مطهر بن طاهر، البدء و التاریخ، بور سعید، مکتبة الثقافة الدینیة، بیتا.
- واقدی، محمد بن عمر، فتوح الشام، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
- یعقوبی، ابنواضح، تاریخ یعقوبی، نجف، مکتبة المرتضویه، ۱۳۸۵۸ق.