حرز امام جواد(ع)

از ویکی شیعه
حرز امام جواد(ع)
متن حرز امام جواد(ع)
متن حرز امام جواد(ع)
اطلاعات دعا و زیارت
موضوعحرز برای سالم ماندن از بلاها و ناخوشی‌ها
مأثور/غیرمأثورمأثور
صادره ازامام جواد(ع)
راویحکیمه دختر امام جواد از ام فضل دختر مأمون
منابع شیعیمهج الدعواتالامان من اخطار الاسفار و الازمان اثر سید بن طاووس
دعاها و زیارات مشهور
دعای توسلدعای کمیلدعای ندبهدعای سماتدعای فرجدعای ابوحمزه ثمالیزیارت عاشورازیارت جامعه کبیرهزیارت وارثزیارت امین‌اللهزیارت اربعین


حِرْز امام جواد(ع) دعایی است که امام جواد(ع) برای سالم ماندن از بلاها و ناخوشی‌ها با آداب خاصی برای مأمون نوشت. این حرز نزد شیعیان مشهور، بلکه مشهورترین حرز شمرده‌ شده است. عالمان شیعه همچون آیت‌الله بهجت در موارد متعددی به خواندن و همراه داشتن این حرز سفارش کرده‌اند.
حرز امام جواد ضمن ماجرایی از حکیمه دختر امام جواد از اُم فضل دختر مأمون نقل و در کتاب‌های مُهَجُ الدَعَوات و الاَمان هر دو اثرِ سید بن طاووس ذکر شده است. همچنین در کتاب‌هایی چون بحار الانوار، عوالم العلوم و المعارف و مکاتیب الائمه(ع) به نقل از مهج الدعوات آمده است.
علی بن عیسی اربلی در کتاب کشف الغمة اصل ماجرایی را که حرز ضمن آن نقل شده، ساختگی دانسته است؛ اما برخی سند این حرز را صحیح و معتبر شمرده‌اند.
در متن روایت حرز آمده است که این حرز روی پوست آهوی خاص نوشته، در جعبه نقره‌ای قرار داده و پس از خواندن نماز مخصوصی، به بازوی راست بسته شود.
در متن حرز خواص و آثار متعددی برای حرز بیان شده است؛ از جمله: در امان ماندن از شرور و بلاها و از هر چیزی که انسان می‌ترسد، دفع چشم‌زخم و سِحر و جادو، حفظ از فریب، دشمنی، فقر، گرسنگی و وسوسه.
حرز دیگری نیز از امام جواد(ع) نقل شده که به حرز صغیر یا کوتاه معروف است و کلمات آغازین آن «يَا نُورُ يَا بُرْهَانُ يَا مُبِينُ يَا مُنِير» است.

شهرت و جایگاه حرز

به گفته شیخ عباس قمی، حرز امام جواد نزد شیعه مشهور است.[۱] گفته شده در میان حرز‌ها و دعاهای مأثور از اهل‌بیت(ع) برای دفع بلاهای زمینی و آسمانی، حرز امام جواد(ع)، مشهورترین و معتبرترین حرز به شمار می‌رود.[۲] در برخی منابع آمده که به همراه داشتن حرز امام جواد در میان شیعیان و ایرانیان چنان متداول و مشهور شده که در فارسی «حرز جواد کسی بودن» یا «حرز جواد خود کردن» به معنای پیوسته همراه با او بودن، مَثَل شده است.[۳]

نقل شده مأمون تا زمانی که حرز امام جواد(ع) را به همراه داشت، در جنگ با دشمنانش پیروز می‌شد و آسیبی نمی‌دید؛ از جمله با اهل روم جنگ کرد و بر آنان پیروز شد و غنائم بسیاری نیز به دست آورد.[۴]

گفته شده عالمان شیعه به خواندن و همراه داشتن این حرز سفارش کرده‌اند.[۵] آیت‌الله بهجت بارها به همراه داشتن این حرز برای در امان ماندن از بلاها و بیماری‌ها، دفع چشم‌زخم، باطل شدن سحر، درمان خواب‌های پریشان و دفع آزار شیاطین و جن‌ها سفارش کرده‌اند.[۶] از آیت‌الله بهاءالدینی نقل شده است که گفت دیدم فردی با سنگی بر سر فرد دیگری زد؛ ولی چون آن فرد حرز امام جواد به همراه داشت، اتفاقی برایش نیفتاد و آسیبی ندید.[۷]

ماجرای حرز

حرز امام جواد(ع)، دعایی است که امام جواد(ع) برای سالم ماندن از بلاها و ناخوشی‌ها با آداب خاصی برای مأمون عباسی نوشته است. این حرز ضمن ماجرایی که حَکِیمَه دختر امام جواد از ام فضل دختر مأمون و همسر امام جواد نقل کرده، آمده است. طبق این نقل، حکیمه پس از شهادت امام جواد(ع) برای عرض تسلیت نزد ام فضل رفته بود که از ویژگی‌های اخلاقی امام جواد سخن به میان آمد و ا‌م فضل داستان شگفتی برای حکیمه خاتون تعریف کرد. روزی زنی نزد ام فضل آمد و خود را همسر امام جواد(ع) معرفی کرد. ام فضل عصبانی شد و برای شکایت نزد پدرش رفت. مأمون که مست بود، از شنیدن این خبر بسیار خشمگین شد و شمشیر به دست سراغ امام رفت و او را با ضربات شمشیر قطعه قطعه کرد. فردای آن روز، هنگامی که مأمون از حالت مستی بیرون آمد، ام فضل قضیه کشتن امام را به مأمون گفت و مأمون از این سخن متحیر و بیهوش شد. مأمون برای اطمینان از این خبر خادم خود، یاسر، را نزد امام جواد فرستاد. یاسر با بشارت، خبر سلامتی امام را برای مأمون آورد. مأمون خادم خود را به همراه ۲۰ هزار دینار و اسبش به عنوان پیشکش به سوی امام فرستاد. امام به یاسر فرمود آیا میان ما و مأمون عهدی بود که با شمشیر به من حمله کند؟ آیا او نمی‌داند که من یاری‌رسان و حافظی دارم که میان من و او مانع می‌شود. یاسر برای مأمون بخشش طلب کرد و پس از آن، امام به همراه یاسر و دیگر مردم نزد مأمون رفتند. مأمون امام را نزد خود نشاند و به صحبت با یکدیگر مشغول شدند. سپس امام به مأمون فرمود من از شر این مردم بر تو ایمن نیستم. نزد من دعایی است که با آن خود را محافظت کن و از شرور و بلاها و ناخوشی‌ها درامان باش. با این دعا اگر با سپاه روم و تُرک مواجه شوی و تمام مردم زمین بر علیه تو گردهم آیند، به اذن خدا نمی‌توانند بر تو پیروز شده و غلبه کنند. مأمون دعا را از امام درخواست کرد. مأمون صبح روز بعد، یاسر، خادم خود را نزد امام جواد(ع) فرستاد. امام به دست خط حرز را بر پوست آهویی نوشت و به یاسر داد تا به مأمون برساند.[۸]

منابع و اعتبار حرز

حرز امام جواد را سید بن طاووس در کتاب مُهَج الدَّعَوات[۹] و الاَمان مِنْ اَخْطار الاَسْفار و الاَزْمان[۱۰] از اَبونَصْر هَمْدانی از حَکِیمَه دختر امام جواد نقل کرده است. ابن طاووس در کتاب الامان، این حرز را از کتاب «مُنْیَةِ الدَّاعِی وَ غُنْیَةِ الْوَاعِی» اثر شیخ علی بن عبدالصمد تمیمی نقل کرده[۱۱] ولی در کتاب مهج الدعوات نام کتاب را نبرده و صرفاً نام علی بن عبدالصمد را ذکر کرده است.[۱۲] این حرز را علامه مجلسی در بحار الانوار در باب حرزهای پیامبر(ص) و ائمه(ع)[۱۳] و عبدالله بحرانی اصفهانی، محدث و متکلم امامیه (درگذشت ۱۱۴۸ق) در کتاب عوالم العلوم و المعارف[۱۴] و علی احمدی میانجی در مکاتیب الائمه(ع)،[۱۵] همگی از مهج الدعوات نقل کرده‌اند.

قسمتی از حرز امام جواد(ع) که به صورت اشکال و حروف رمزی است.[۱۶]

ماجرای حرز به عنوان معجزه‌ای از امام جواد(ع) در الخرائج و الجرائح اثر قًطب‌الدین راوَنْدی (درگذشت ۵۷۳ق)،[۱۷] کتاب عیون المعجزات‏ اثر حسین بن عبدالوهاب، از محدثان قرن پنجم هجری،[۱۸] مدینة معاجز الائمه الاثنی عشر اثر سید هاشم بحرانی[۱۹] و کتاب مُنْتَهَی الآمال اثر شیخ عباس قمی[۲۰] نیز نقل شده؛ ولی متن حرز ذکر نشده است.

علی بن عیسی اِرْبِلی (درگذشت ۶۹۲ یا ۶۹۳ق) در کتاب کشف الغمة اصل ماجرا را بدون اشاره به حرز نقل کرده و آن را به دلایلی ساختگی دانسته است. از نظر اربلی، امام جواد(ع)‌ در مدینه ساکن بود؛ اما مأمون در مدینه نبود تا دخترش به او شکایت کند. از سوی دیگر، امام در بغداد از دنیا رفت و همسرش نیز همراه او بود؛ اما خواهرش در مدینه بود. پس چطور همسر امام را ملاقات کرده است؟[۲۱] علامه مجلسی با اشاره به نقدهای اربلی،‌ همه آنها را قابل دانسته و گفته است با این اشکالات و صرف استبعاد، نمی‌توان خبر مشهوری را که در همه کتاب‌ها نقل شده، رد کرد.[۲۲]

برخی سند این حرز را صحیح و معتبر شمرده‌اند؛[۲۳] اما برخی با بررسی سندی و متنی حرز، سند را ضعیف و متن آن را ساختگی دانسته و انتساب آن به امام جواد(ع) را رد کرده‌اند.[۲۴]

آداب و شرایط

سید بن طاووس نقل کرده که امام جواد(ع) متن حرز را روی پوست آهویی از سرزمین تِهامَه نوشت و به خادمِ مأمون سفارش کرد که به مأمون بگوید که برای این دعا، جعبه‌ای از نقره بسازد و کلماتی که در آخر حرز بیان کرده، بر روی آن بنویسد.[یادداشت ۱] در ادامه آمده است که هرگاه مأمون خواست آن را بر بازوی خود ببندد،‌ وضوی کامل گرفته، چهار رکعت نماز بخواند؛ در هر رکعت پس از حمد، هفت مرتبه هر یک از آیة الکرسی، آیه شَهِدَالله (آیه ۱۸ سوره آل‌عمران)، سوره شمس، ضحی، لیل و توحید بخواند. هنگامی که نماز تمام شد، در سختی‌ها و مشکلات آن حرز را بر بازوی راست خود ببندد.[۲۵] بر همین اساس، برخی عالمان سفارش کرده‌اند که حرز بر روی پوست آهوی مخصوص نوشته و بر بازوی دست راست بسته شود.[۲۶] از آیت‌الله بهجت نقل شده که خاصیت این حرز در صورت بستن به بازو است.[۲۷]

از جمله شرایط دیگر حرز در متن روایت، این است که ماه در برج عقرب نباشد.[۲۸] به گفته شیخ عباس قمی، هنگام بستن حرز به بازو نباید ماه در برج عقرب باشد؛[۲۹] اما برخی این شرط را جزو شرایط زمان نوشتن حرز برشمرده‌اند.[۳۰] رو به قبله بودن و استفاده از قلم و جوهر و کاغذ ساخته دست مسلمانان، از دیگر آداب و شرایط این حرز شمرده شده است.[۳۱]

فواید و آثار

با توجه به متن حرز، آثاری برای این حرز بیان کرده‌اند؛ آنها عبارت‌اند از:

  • درامان ماندن از شرور، بلاها،‌ مشکلات و ناخوشی‌ها
  • در امان ماندن از هر چیزی که می‌ترسد
  • دور شدن نگاه و زبان سوء دشمن
  • دفع شرور و ستم و ضررهای مردم و حاکمان، شیاطین و جنیان و غولان،
  • دفع چشم‌زخم،
  • دفع سحر و جادو،
  • حفظ از فریب و دشمنی و حیله
  • حفاظت از جراحت و فساد و غرق شدن، هلاکت و شکست خوردن
  • حفظ آبرو
  • حفظ از قتل و انتقام
  • حفظ از بیماری و ناخوشی و آزار و اذیت
  • حفظ از فقر و گرسنگی و عطش
  • حفظ از وسوسه
  • حفظ از نقصان در دین و معیشیت در زندگی.[۳۲]

این حرز برای دفع حسادت، رفع اختلاف زن و شوهر و درمان ترس نیز توصیه شده است.[۳۳]

متن

حرز صغیر امام جواد

حرز دیگری از امام جواد(ع) نقل شده[۳۶] که به حرز صغیر یا کوتاه معروف است. در مقابل، حرز مفصّل را حرز کبیر گویند.[۳۷] عبارت حرز صغیر چنین است: «يَا نُورُ يَا بُرْهَانُ يَا مُبِينُ يَا مُنِيرُ يَا رَبِّ! اكْفِنِي الشُّرُورَ وَ آفَاتِ الدُّهُورِ وَ أَسْأَلُكَ النَّجَاةَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّور؛ اى روشن‏ كننده، اى دليل، اى محكم كار، [اى ظاهركننده حكمت‏]، اى صاحب روشنى، اى پروردگار من! مرا كفايت کن از شررها و از آفت‌‏هاى زمانه‏‌ها و از تو می‌خواهم در روزى كه در صور دميده می‌‏شود مرا نجات دهی!».[۳۸] این دعا در منابع دیگری به امام هادی(ع) نسبت داده شده است.[۳۹]

تک‌نگاری

  • حرز جواد علیه السلام نوشته رضی‌الدین محمد شوشتری، از عالمان قرن يازدهم و دوازدهم قمری، در بیان آداب حرز امام جواد(ع).[۴۰]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. قمی، منتهی الامال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۷۸۱.
  2. شفیعی، آثار و برکات دعا، ۱۴۰۰ش، ص۱۹۸؛ «علما و حرز امام جواد(ع)»، وبگاه مؤسسه اسم اعظم.
  3. طباطبایی، «حرز»، ص۱۳؛ شفیعی، آثار و برکات دعا، ۱۴۰۰ش، ص۱۹۸.
  4. سید بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ۱۴۱۱ق، ص۳۹.
  5. شفیعی، آثار و برکات دعا،‌ ۱۴۰۰ش، ص۱۹۹؛
  6. نگاه کنید به: «خواص حرز امام جواد علیه السلام»، مرکز تنظیم و نشر آثار آیت‌الله بهجت.
  7. شفیعی، آثار و برکات دعا، ۱۴۰۰ش، ص۱۹۹.
  8. نگاه کنید به:‌ سید بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ۱۴۱۱ق، ص۳۶-۳۸؛ سید بن طاووس، الامان من اخطار الاسفار و الازمان، ۱۴۰۹ق، ص۷۴-۷۷؛ ابن عبدالوهاب، عیون المعجزات، مکتبة الداوری، ص۱۲۴-۱۲۹.
  9. سید بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ۱۴۱۱ق، ص۳۶-۴۲.
  10. سید بن طاووس، الامان من اخطار الاسفار و الازمان، ۱۴۰۹ق، ص۷۴-۸۱.
  11. سید بن طاووس، الامان من اخطار الاسفار و الازمان، ۱۴۰۹ق، ص۷۴.
  12. سید بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ۱۴۱۱ق، ص۳۶.
  13. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۱، ص۳۵۴-۳۶۱.
  14. بحرانی اصفهانی، عوالم العلوم و المعارف، ۱۴۱۳ق، ج۲۳، ص۲۳۹-۲۴۹.
  15. احمدی میانجی، مکاتیب الائمه(ع)، ۱۴۲۶ق، ج۵، ص۴۱۳-۴۲۱.
  16. سید بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ۱۴۱۱ق، ص۴۱.
  17. راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱،‌ص۳۷۲-۳۷۵.
  18. ابن عبدالوهاب، عیون المعجزات، مکتبة الداوری، ص۱۲۴-۱۲۹.
  19. بحرانی، مدینة معاجز، ۱۴۱۳ق، ج۷،‌ ص۳۵۹-۳۷۲.
  20. قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۷۷۷-۱۷۸۱.
  21. اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۱ق، ج۲، ۳۶۵ و ۳۶۶.
  22. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۰، ص۷۲.
  23. شفیعی، آثار و برکات دعا،‌ ۱۴۰۰ش، ص۱۹۹.
  24. اثباتی، «تحلیل و بررسی حرز منسوب به امام جواد علیه السلام»، ص۲۹و۳۰.
  25. سید بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ۱۴۱۱ق، ص۳۸.
  26. نگاه کنید به: نگاه کنید به: «خواص حرز امام جواد علیه السلام»، مرکز تنظیم و نشر آثار آیت‌الله بهجت؛ شفیعی، آثار و برکات دعا، ۱۴۰۰ش، ص۱۹۹.
  27. محمدی ری‌شهری، زمرم عرفان، ۱۳۸۹ش، ص۲۱۹ و ۳۹۹.
  28. سید بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ۱۴۱۱ق، ص۳۹.
  29. قمی، منتهی الآمال، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۷۸۱.
  30. «آداب، خواص و تهیه حرز امام جواد(ع)»، وبگاه راسخون.
  31. «آداب، خواص و تهیه حرز امام جواد(ع)»، وبگاه راسخون؛ «آداب نوشتن و خواص حرز امام جواد(ع)»، خبرگزاری شفقنا.
  32. نگاه کنید به: سید بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ۱۴۱۱ق، ص۳۶-۴۲؛ سید بن طاووس، الامان من اخطار الاسفار و الازمان، ۱۴۰۹ق، ص۷۴-۸۱؛ شفیعی، آثار و برکات دعا، ۱۴۰۰ش، ص۱۹۸.
  33. «خواص حرز امام جواد علیه السلام»، مرکز تنظیم و نشر آثار آیت‌الله بهجت.
  34. سید بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ۱۴۱۱ق، ص۳۶-۴۲.
  35. سید بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ترجمه محمدتقی طبسی، ۱۳۷۹ش، ص۷۳-۷۹.
  36. سید بن طاووس، مهج الدعوات و و منهج العبادات‏، ۱۴۱۱ق، ص۴۲.
  37. برای نمونه نگاه کنید به: «علما و حرز امام جواد(ع)»، وبگاه مؤسسه اسم اعظم.
  38. سید بن طاووس، مهج الدعوات و و منهج العبادات‏، ۱۴۱۱ق، ص۴۲.
  39. نگاه کنید به: طبرسی، اِعلام الوری باَعلام الهدی، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۸۹؛ راوندی، قصص الانبیاء(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۲۹۰.
  40. مهریزی و صدرایی خویی، میراث حدیث شیعه، دار الحدیث، ج۱۲، ص۵۵.

یادداشت

  1. امام جواد در پایان حرز فرمود: این کلمات را بر نقره خالص نوشته شود: «يَا مَشْهُوراً فِي السَّمَوَاتِ يَا مَشْهُوراً فِي الْأَرَضِينَ يَا مَشْهُوراً فِي الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ جَهَدَتِ الْجَبَابِرَةُ وَ الْمُلُوكُ عَلَى إِطْفَاءِ نُورِكَ وَ إِخْمَادِ ذِكْرِكَ فَأَبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَكَ وَ يَبُوحَ بِذِكْرِكَ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ.» (سید بن طاووس، مهج الدعوات و منهج العبادات، ۱۴۱۱ق، ص۴۲.)

منابع

  • ‌ «آداب، خواص و تهیه حرز امام جواد(ع)»، وبگاه راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۸ آبان ۱۴۰۲ش.
  • «آداب نوشتن و خواص حرز امام جواد(ع)»، خبرگزاری شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ تیر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۸ آبان ۱۴۰۲ش.
  • ابن عبدالوهاب، حسین، عیون المعجزات، قم، مکتبة الداوری، چاپ اول، بی‌تا.
  • ‌اثباتی، اسماعیل، «تحلیل و بررسی حرز منسوب به امام جواد علیه السلام»، دوفصلنامه علوم قرآن و حدیث، شماره ۱۰۸،‌ بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
  • احمدی میانجی، علی، مکاتیب الائمه(ع)، تحقیق و تصحیح مجتبی فرجی، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
  • اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة في معرفة الأئمة، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، تبریز، بنی‌هاشم، چاپ اول، ۱۳۸۱ق.
  • بحرانی اصفهانی، عبدالله، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال، تحقیق محمدباقر موحدابطحی اصفهانی، قم، مؤسسه امام المهدی(عج)، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • بحرانی، سید هاشم، مدینة معاجز الائمة الاثنی عشر و دلائل الحجج على البشر، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • «خواص حرز امام جواد علیه السلام»، مرکز تنظیم و نشر آثار آیت‌الله بهجت، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اسفند ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۲ش.
  • راوندی، قطب‌الدین، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام مهدی(عج)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • ‌ راوندی، قطب‌الدین، قصص الانبیاء(ع)، قم، مکتبة العلامة المجلسی، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
  • سید بن طاووس، علی بن موسی، مهج الدعوات و منهج العبادات، تحقیق و تصحیح ابوطالب كرمانى و محمد حسن‏ محرر، قم، دارالذخائر، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
  • سید بن طاووس، علی بن موسی، الامان من اخطار الاسفار و الازمان، قم، مؤسسه آل‌البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • ‌ سید بن طاووس، علی بن موسی، مهج الدعوات و منهج العبادات، ترجمه محمدتقی طبسی، تهران، رایحه، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
  • شفیعی، علی، آثار و برکات دعا، تصحیح و تعلیق محمدحسین شفیعی شاهرودی، قم، مؤسسه میراث نبوت، چاپ اول، ۱۴۰۰ش.
  • طباطبایی، سید کاظم، «حرز»، در دانشنامه جهان اسلام، ج۱۳، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۸ش.
  • طبرسی، فضل بن حسن، اِعلام الوری باَعلام الهدی، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
  • «علما و حرز امام جواد(ع)»، مؤسسه اسم اعظم، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آذر ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱ آبان ۱۴۰۲ش.
  • قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبةالله، قصص الانبیاء(ع)، تحقیق غلامرضا عرفانیان یزدی، مشهد، مرکز پژوهش‌های اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • ‌ قمی، شیخ عباس، منتهی الامال فی تواریخ النبی و الآل، تحقیق ناصر باقری بیدهندی، قم، دلیل ما، ۱۳۷۹ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(ع)، بیروت، دار احیاء‌التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • محمدی ری‌شهری، محمد، زمرم عرفان: یادنامه فقیه عارف حضرت آیت‌الله محمدتقی بهجت، قم، دار الحدیث، چاپ دوم، ۱۳۸۹ش.
  • مهریزی، مهدی و علی صدرایی خویی، میراث حدیث شیعه، قم، دار الحدیث، بی‌تا.