محمد بن جریر بن رستم طبری

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
محمد بن جریر طبری
اطلاعات فردی
نام کامل: محمد بن جریر بن رستم طبری
لقب: ابوجعفر
تاریخ تولد: قرن سوم قمری
محل زندگی: طبرستان
تاریخ وفات: نیمه قرن سوم یا اوایل قرن چهارم قمری
اطلاعات علمی
شاگردان: حسن بن حمزه طبری
تألیفات: المسترشد فی الامامة • الفاضح
الایضاح • الرواة عن اهل البیت
سایر: متکلم
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
اجتماعی: اطلاعاتی در دست نیست.

ابوجعفر محمد بن جریر بن رستم آملی ، متکلم امامی قرن سوم هجری قمری و نویسنده کتاب المسترشد فی الامامة.

در منابع دو شخص دیگر با نام محمد بن جریر طبری وجود دارند که یکی صاحب تفسیر طبری و دیگری صاحب دلائل الامامه است. به دلیل همین تشابه اسمی، اشتباهات و خلط‌هایی درباره مذهب و آثار او در برخی منابع بعدی پیش آمده است.

زندگی نامه

در مورد جزئیات زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست. با در نظر گرفتن اینکه تنها راوی شناخته شده او حسن بن حمزه طبری در ۳۵۸ق وفات یافته است[۱]، حیات او را باید در نیمه دوم قرن سوم و شاید اوایل قرن چهارم قمری دانست.

قراین مختلف حاکی است که او در طبرستان اقامت داشته و در این صورت در زمان حکومت زیدی علویان طبرستان (۲۵۰-۳۱۶ق) می‌زیسته است.

همچنین منتجب الدین رازی در تاریخ ری از یک سفر او به ری اطلاع داده است.[۲]

مذهب

از محتوای کتاب ابن رستم، المسترشد، امامی‌بودن این متکلم برمی‌آید اما ابن حجر عسقلانی بدون ذکر مستند، او را متکلم معتزلی دانسته است.[۳] تشابه اسمی او با کسانی مثل محمد بن جریر طبری، مفسر و مورخ مشهور باعث شده است تا از این دست اشتباهات درباره او رخ دهد و برخی در تعیین مذهب او به اشتباه افتند. برای مثال، ابن ابی الحدید، یک دو بیتی را، که بنابر منابع[۴] سروده ابوبکر خوارزمی و درباره طبری مذکور است و مشتمل بر مذهب و پاره‌ای اطلاعات دیگر ِ او است، درباره ابن رستم پنداشته است.[۵]

آثار

المسترشد فی الامامه

تنها اثر موجود ابن رستم المسترشد فی الامامة نام دارد که در نجف بدون تاریخ به چاپ رسیده است.

نجاشی این کتاب را با همین عنوان به ابن رستم نسبت داده و آن را با دو واسطه از مؤلف روایت کرده است.[۶] در فهرست طوسی نیز از کتابی با این نام از وی یاد شده است[۷]، ولی ابن ندیم در الفهرست بدون اینکه از ابن رستم نامی ببرد المسترشد را به طبری مورخ نسبت داده است.[۸]

در قرن‌های بعد این کتاب مورد استفاده ابن شهر آشوب در مناقب[۹] و ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه[۱۰] قرار گرفته است.

آثار دیگر

ابن رستم به جز المسترشد آثار دیگری نیز داشته که نجاشی و شیخ طوسی از آنها نامی نبرده‌اند[۱۱]، ولی ابن شهر آشوب[۱۲] اثری با عنوان الفاضح و ذهبی کتابی به نام الرواة عن اهل البیت به او نسبت داده‌اند.[۱۳]

قاضی نورالله شوشتری نیز کتابی با عنوان الایضاح در امامت به او نسبت داده است.[۱۴]

انتساب دلائل الامامه
نوشتار اصلی: دلائل الامامة

کتاب دلائل الامامة برای مدت‌ها نوشته محمد بن جریر بن رستم طبری شیعی و نویسنده المسترشد فی الامامة قلمداد می‌شد. نخستین بار ابن شهر آشوب در قرن ششم هجری قمری در معالم العلماء این اثر را به وی نسبت داده است.[۱۵] اما توجه به سلسله‌سندهای ذکر شده در کتاب نشان می‌دهد که تألیف کتاب دست‌کم بیشتر از یک قرن بعد از زمان صاحب المسترشد بوده است. همچنین وجود لفظ رحمه الله پس از نام حسین بن عبیدالله غضائری (متوفی۴۱۱ق) در صفحۀ ۳۰۰ به همراه ذکر سال ۳۹۵ق در طبقه مشایخ برادر مؤلف در صفحۀ ۹۲ ظاهراً دلالت بر آن دارد که تألیف کتاب مدتی پس از ۴۱۱ق صورت گرفته است. از این رو، امروزه بیشتر محققان این کتاب را نویسنده فردی دیگر می‌دانند، اما درباره ماهیت نویسنده اختلاف نظر وجود دارد.

پانویس

  1. نجاشی، الرجال، ص۶۴.
  2. ابن حجر، لسان المیزان، ج۵، ص۱۰۳.
  3. ابن حجر، لسان المیزان، ج۵، ص۱۰۳.
  4. برای نمونه نک: یاقوت، ج۱، ص۶۸.
  5. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۲، ص۳۶.
  6. نجاشی، الرجال، ص۳۷۶.
  7. طوسی، الفهرست، ص۱۵۸.
  8. ابن ندیم، الفهرست، ص۲۹۲.
  9. ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ج۲، ص۲۹۴، جاهای مختلف.
  10. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۲، ص۳۶.
  11. نجاشی، الرجال، ص۳۷۶؛ طوسی، الفهرست، ص۱۵۹.
  12. ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ص۱۰۶.
  13. ذهبی، میزان الاعتدال، ج۳، ص۴۹۹.
  14. شوشتری، مجالس المؤمنین، ج۱، ص۹۸ و۴۹۱.
  15. ابن شهر آشوب، معالم العلماء، ص۱۰۶.

منابع

  • ابن ابی الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ۱۳۷۸ق /۱۹۵۹م.
  • ابن حجر، لسان المیزان، حیدرآباد دکن، ۱۳۲۹ - ۱۳۳۱ق.
  • ابن شهر آشوب، محمد، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق /۱۹۶۱م.
  • ابن ندیم، الفهرست.
  • ذهبی، محمد، میزان الاعتدال، به کوشش علی محمد البجاوی، قاهره، ۱۳۸۲ق /۱۹۶۳م.
  • شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، ۱۳۵۴ش.
  • شیخ طوسی، الفهرست، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانه مرتضویه.
  • نجاشی، احمد، الرجال، به کوشش موسی شبیری، قم، ۱۴۰۷ق.

پیوند به بیرون