برهانهای اثبات خدا
(تغییرمسیر از براهین اثبات خدا)
برهانهای اثبات خدا به مجموعه استدلالهایی گفته میشود که متفکران و فیلسوفان برای اثبات وجود خداوند ارائه کردهاند و در منابع کلامی و فلسفی، تقسیمبندیهای گوناگونی برای آنها بیان شده است.[۱] محمدتقی مصباح یزدی، از فیلسوفان شیعه، این براهین را بهطور کلی در سه دسته قرار داده است: براهینی که بر مشاهده آثار و آیات الهی در جهان، مانند برهان نظم، استوارند؛ براهینی که از نیازمندی جهان، مانند برهان حدوث و برهان حرکت، وجود موجود بینیاز را نتیجه میگیرند؛ و براهین فلسفی خالص، مانند برهان امکان و وجوب و برهان صدیقین که بر مقدمات عقلی استوار دانسته شدهاند.[۲] به گفته وی، دسته نخست بیشتر جنبه بیدارکنندگی دارد، درحالیکه دسته سوم از اعتبار منطقی بیشتری برخوردارند.[۳]
در برخی منابع غربی، براهین اثبات خدا در هشت دسته، از جمله وجودی، جهانشناختی، غایتشناختی، اخلاقی و تجربه دینی، تقسیم شدهاند.[۴] برخی از براهین اثبات وجود خدا در کلام و فلسفه اسلامی، مانند برهان حدوث و برهان امکان و وجوب، از جمله براهینی دانسته شدهاند که در چارچوب براهین جهانشناختی بررسی میشوند.[۵]
درباره وجود براهین اثبات خدا در قرآن میان مفسران اختلاف نظر گزارش شده است. برخی مفسران، آیاتی را ناظر به اثبات وجود خدا دانستهاند، درحالی که برخی دیگر قرآن را بینیاز از اثبات وجود خدا و بیشتر ناظر به توحید و نفی شرک شمردهاند.[۶] مصباح یزدی دیدگاه میانهای را مطرح کرده و امکان استخراج استدلالهایی برای اثبات خدا از آیات قرآن را پذیرفته است.[۷]
برخی از براهین اثبات وجود خدا در جدول زیر آمده است:
| برهان | مبنا | تقریر برهان | نتیجه |
|---|---|---|---|
| برهان فطرت | گرایش فطری انسان به خدا[۸] | انسان در شرایط ناتوانی و ناامیدی از اسباب مادی، بهطور فطری به خدا روی میآورد.[۹] | وجود خدا با توجه به خداجویی فطری انسان اثبات میشود.[۱۰] |
| برهان نظم | نظم و هماهنگی جهان[۱۱] | جهان دارای پدیدههای منظم است و هر نظم نیازمند ناظم و تدبیرکننده است.[۱۲] | جهان دارای ناظم و آفرینندهای است که آن را نظم میبخشد.[۱۳] |
| برهان حرکت | وجود حرکت در جهان[۱۴] | هر متحرکی به محرک نیاز دارد و تسلسل محرکها محال است؛ بنابراین سلسله حرکتها باید به محرکی نامتحرک منتهی شود.[۱۵] | وجود «محرک نامتحرک اول» اثبات میشود.[۱۶] |
| برهان حدوث | حادث بودن موجودات جهان[۱۷] | موجودات جهان زمانی نبوده و سپس پدید آمدهاند؛ هر موجود حادث به علت نیاز دارد و سلسله علل نمیتواند تا بینهایت ادامه یابد.[۱۸] | وجود خالقی ازلی و غیرحادث اثبات میشود.[۱۹] |
| برهان امکان و وجوب | تقسیم موجود به ممکن و واجب[۲۰] | هر موجود یا واجبالوجود است یا ممکنالوجود. ممکن برای وجود خود به علت نیاز دارد و سلسله علل ممکن باید به واجبالوجود منتهی شود.[۲۱] | وجود واجبالوجود، یعنی موجودی که وجودش وابسته به غیر نیست، اثبات میشود.[۲۲] |
| برهان علیت | اصل علیت[۲۳] | جهان معلول است و هر معلولی به علت نیاز دارد. از آنجا که تسلسل علل محال است، سلسله علل باید به علت نخستین منتهی شود.[۲۴] | وجود علت نخستین یا علتالعلل اثبات میشود.[۲۵] |
| برهان صدیقین | اصل وجود | از اصل هستی و حقیقت وجود آغاز میشود. در تقریر علامه طباطبایی، اصل وجود عدمپذیر نیست و آنچه عدم نمیپذیرد، واجبالوجود است. | وجود واجبالوجود و در نتیجه وجود خدا اثبات میشود.[۲۶] |
| برهان وجودی | تحلیل مفهوم خدا | خدا کاملترین موجود قابل تصور است. اگر خدا در خارج وجود نداشته باشد، میتوان موجودی کاملتر از او تصور کرد؛ در نتیجه فرضِ نبودن وجود خارجی خدا با تعریف او ناسازگار است.[۲۷] | وجود خارجی خدا از مفهوم و تعریف او نتیجه گرفته میشود. |
| برهان اخلاقی | گرایش انسان به کمال و ارزشهای اخلاقی[۲۸] | انسان بهطور فطری طالب کمال مطلق و خیر و کمال بینقص است. این کمال مطلق باید تحقق خارجی داشته باشد. | کمال مطلق و حقیقتی که انسان طالب آن است، خداوند دانسته میشود.[۲۹] |
| برهان فسخ عزائم | تغییر و گسست ارادههای انسانی[۳۰] | انسان گاهی برخلاف تصمیم و اراده پیشین خود عمل میکند یا از تصمیمی منصرف میشود؛ این تغییر به عاملی فراتر از اراده انسان نسبت داده میشود.[۳۱] | وجود اراده و تدبیر الهی از طریق فسخ عزائم و گسسته شدن تصمیمها اثبات میشود.[۳۲] |
| برهان معجزه | حوادث خارقالعاده و معجزات[۳۳] | معجزات و امور خارقالعاده از توان عادی انسان خارجاند و صدور آنها به قدرت و حکمت موجودی فراتر از انسان نیاز دارد.[۳۴] | وجود خالق حکیم و قادر اثبات میشود؛ هرچند بیشتر متکلمان آن را بیشتر برای اثبات نبوت به کار میبرند.[۳۵] |
پانویس
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۴۲۱و۴۲۲.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۴۲۱و۴۲۲.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۴۲۱.
- ↑ خسروپناه، مسائل جدید کلامی و فلسفه دین، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۷۶.
- ↑ ربانی گلپایگانی، «برهان امکان در اندیشه فیلسوفان و متکلمان»، ص۱۰-۱۲.
- ↑ مصباح یزدی، خداشناسی، ۱۳۹۸ش، ص۳۳.
- ↑ مصباح یزدی، خداشناسی، ۱۳۹۸ش، ص۳۴.
- ↑ موسوی فراز، «برهان فطرت»، ص۳۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ۱۳۵۴ش، ص۲۳.
- ↑ علامه طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۱ق، ج۷، ص ۲۷۲.
- ↑ سبحانی تبریزی، الهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۳۳-۳۹.
- ↑ سبحانی تبریزی، الهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۴۷.
- ↑ سبحانی تبریزی، الهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۳۳-۳۵.
- ↑ ربانی گلپایگانی و امامی میبدی، «بررسی و نقد تقریرهای برهان حرکت»، ص۱۲و۱۳.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، انتشارات صدرا، ج۱۱، ص۱۰۶، ۱۰۷ و ۱۶۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طباطبایی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۹۷.
- ↑ مانکدیم، شرح الاصول الخمسه، ۱۳۸۴ق، ص۹۴.
- ↑ ابنفورک، مقالات الشیخ ابی الحسن الاشعری، ۱۹۸۷م، ص۳۸و۲۵۳-۲۵۴.
- ↑ ابنفورک، مقالات الشیخ ابی الحسن الاشعری، ۱۹۸۷م، ص۳۸و۲۵۳-۲۵۴.
- ↑ ابنسینا، مبدأ و معاد، ۱۳۶۳ش، ص ۲۲؛ ابنسینا، النجاة، دانشگاه تهران، ص۵۶۶ و ۵۶۷.
- ↑ ابنسینا، مبدأ و معاد، ۱۳۶۳ش، ص ۲۲؛ ابنسینا، النجاة، دانشگاه تهران، ص۵۶۶ و ۵۶۷.
- ↑ طوسی، شرح الاشارات و التنبیهات، ۱۳۷۵ش، ج۳، ص۱۸-۲۰.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام قرآن، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۷۶؛ حسینزاده، فلسفه دین، ۱۳۸۰ش، ص۳۶۷.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام قرآن، ۱۳۸۶ش، ج۳، ص۶۸.
- ↑ جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا، ۱۳۷۸ش، ص۵۰.
- ↑ صدرالدین شیرازی، اسفار، ۱۳۸۶ش، ج۶، ص۱۴-۱۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: نبویان، جستارهایی در فلسفه اسلامی، ۱۳۹۷ش، ج۳، ص۴۴۲.
- ↑ محمدرضایی، «برهان اخلاقی اثبات وجود خدا»، ص۸۹و۹۰.
- ↑ محمدرضایی، «برهان اخلاقی اثبات وجود خدا»، ص۱۰۱و۱۰۲.
- ↑ فلاح و قراملکی، «گونهشناسی و تقریر برهان فسخ عزائم در خداشناسی»، ص۲۵۱.
- ↑ محمدرضایی، «براهین اثبات وجود خدا»، ص۳۲.
- ↑ محمدرضایی، «براهین اثبات وجود خدا»، ص۳۲.
- ↑ جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا، ۱۳۸۸ش، ص۲۵۷.
- ↑ نراقی، انیس الموحدین، ۱۴۰۳ق، ص۵۳-۵۴.
- ↑ شمسآبادی، «برهان معجزه در مسیر اثبات وجود خدا»، ص۱۱۳ و ۱۲۱.
منابع
- فلاح، محمدجواد و احد فرامرز قراملکی، «گونهشناسی و تقریر برهان فسخ عزائم در خداشناسی»، فصلنامه پژوهشهای فلسفی کلامی، شماره۴۵، پاییز و زمستان۱۳۸۹ش.
- شمسآبادی، محمدعلی، «برهان معجزه در مسیر اثبات وجود خدا»، فرهنگ پژوهش، شماره ۱۴ و ۱۵، پائیز و تابستان۱۳۹۲.
- ربانی گلپایگانی، علی و علیرضا امامی میبدی، «بررسی و نقد تقریرهای برهان حرکت»، در مجله کلام اسلامی، شماره ۹۲، زمستان ۱۳۹۳ش.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله، النجاة، تهران، دانشگاه تهران، بیتا.
- ابنسینا، حسین بن عبدالله، مبدأ و معاد، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مکگیل، ۱۳۶۳ش.
- ابنفورک، محمد، مجرد مقالات الشیخ ابی الحسن الاشعری، بیروت، به کوشش دانیل ژیماره، ۱۹۸۷م.
- جوادی آملی، عبدالله، تبیین براهین اثبات خدا، تنظیم و ویرایش حمید پارسانیا، قم، نشر اسرا، چاپ سوم، ۱۳۷۸ش.
- حسینزاده، محمد، فلسفه دین، قم، بوستان کتاب، چاپ دوم، ۱۳۸۰ش.
- خسروپناه، عبدالحسین، مسائل جدید کلامی و فلسفه دین، قم، جامعه المصطفی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- ربانی گلپایگانی، علی، «برهان امکان در اندیشه فیلسوفان و متکلمان»، تهران، فصلنامه علمی-پژوهشی کلام اسلامی. دوره ۲۵، شماره ۹۷، بهار ۱۳۹۵ش.
- سبحانی تبریزی، جعفر، الهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم، موسسة الامام الصادق(ع)، ۱۴۲۳ق.
- صدرالدین شیرازی، محمدبن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، قم، المکتبة المصطفویة، ۱۳۸۶ق.
- طوسی، خواجه نصیر الدین، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغه، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
- علامه طباطبایی، سید محمد حسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، پاورقی مرتضی مطهری، تهران، انتشارات صدرا، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران، موسسه الاعملی للمطبوعات، ۱۳۹۱ق.
- مانکدیم، احمد [ تعلیق ] شرح الاصول الخمسه، به کوشش عبدالکریم عثمان، قاهره، ۱۳۸۴ق /۱۹۶۵م.
- محمدرضایی، محمد، «برهان اخلاقی اثبات وجود خدا»، فصلنامه کلام اسلامی، شماره۷۷، بهار ۱۳۹۰ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم، ۱۳۹۸ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، خداشناسی(معارف قرآن۱)، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ نهم، ۱۳۹۸ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، انتشارات صدرا، بیتا.
- مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ نهم، ۱۳۸۶ش.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، المبدأ و المعاد، تهران، نشر انجمن حکمت و فلسفه ایران، ۱۳۵۴ش.
- موسوی فراز، محمدرضا، «برهان فطرت»، ماهنامه معرفت، شماره ۶۲، بهمن ۱۳۸۱ش.
- نبویان، محمدمهدی، جستارهایی در فلسفه اسلامی، قم، انتشارات حکمت اسلامی، ۱۳۹۷ش.
- نراقی، محمدمهدی، انیس الموحدین، تصحیح قاضی طباطبایی، تهران، الزهرا(س)، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
پیوند به بیرون
- «براهین اثبات باری»، دایره المعارف بزرگ اسلامی.
- «براهین اثبات وجود خدا»، محمد محمدرضایی.
- «بررسی و تحیلی رویکردهای فلسفی، عرفانی و قرآنی براهین اثبات وجود خدا»، احمد بهشتیمهر.