خان‌النص

کاروانسرایی در مسیر زیارتی نجف به کربلا برای استراحت زائران

خان‌النَّص، کاروانسرایی میان نجف و کربلا است. این مجموعه در گذشته محل استراحت زائران و کاروان‌های تجاری این مسیر بوده است. این کاروانسرا از مکان‌های مرتبط با انتفاضه صفر عراق، قیام شیعیان عراق علیه حکومت بعث در اربعین سال ۱۳۹۷ق، بوده است. بنابر برخی گزارش‌ها، نخستین درگیری میان راهپیمایان اربعین و نیروهای حکومت بعث در این محل رخ داد.

بنابر برخی گزارش‌ها، بخش نخست خان‌النَّص در سال ۱۱۸۹ق توسط سلیمان‌پاشا (والی عثمانی) ساخته شد و بخش‌های دیگر آن در دوره‌های بعد، به همت افرادی چون سید مهدی بحرالعلوم، شیخ مرتضی انصاری و حاج محمدصالح کُبَّه (درگذشته ۱۲۸۷ق) ساخته و تکمیل شد. برخی پژوهشگران نیز خان‌النَّص را مجموعه‌ای از چند کاروانسرا دانسته‌اند که در دوره‌های مختلف به یکدیگر پیوسته و توسعه یافته است.

جایگاه و اهمیت

خان‌النَّص یا خان‌الحماد، کاروانسرایی تاریخی در عراق است که با نام خان‌الوقف نیز شناخته می‌شود. این بنا در مسیر زیارتی نجف به کربلا قرار داشته و محل استراحت زائران عراقی، ایرانی، سوری و کشورهای حاشیه خلیج فارس و نیز قافله‌های تجاری هندوستان و ایران بوده است. این مجموعه یکی از ۹۹ کاروانسرایی بود که عراق را به شام وصل می‌کرد و تاجران از این راه برای رفت‌وآمد به نجف و کربلا و عرضه کالاهای خود استفاده می‌کردند. این بنا در رونق اقتصادی نجف و کربلا نیر نقش داشته است.

خان‌النص از بزرگ‌ترین خان‌های منطقه به شمار می‌رود و میان خان‌المُصَلّی (خان‌الرُّبع) و خان‌النُخَیْلَه، نزدیک شهر کربلا، قرار دارد. فاصله آن تا نجف، ۴۰ کیلومتر و تا خان‌المُصَلّیٰ، ۲۲ کیلومتر است.

«خان» به معنای کاروانسرا و «نص» به معنای نصف و میانه ذکر شده است. این بنا به سبب قرار گرفتن در میانه راه نجف و کربلا، «خان‌النَّص» و «خان‌النِّصْف» نامیده شده است. همچنین به دلیل قرار داشتن در منطقه‌ای بیابانی، «خان‌الحمّاد» خوانده می‌شود. برخی گزارش‌ها، نام «خان‌الوقف» را نیز ناشی از وقف بنا برای اسکان زائران نجف و کربلا دانسته‌اند. به گفته محمدهادی بَدَن المِیالی، مدیر آثار باستانی نجف، خان‌النَّص نام محلی این بنا و خان‌الحمّاد نام رسمی آن است.

پیشینه

منابع درباره زمان ساخت و بانی خان‌النص گزارش‌های متفاوتی ارائه کرده‌اند. برخی، ساخت آن را در سال ۱۱۸۷ق (۱۷۷۴م) دانسته‌اند، و برخی دیگر، آن را به دوره سلیمان پاشا، والی عثمانی، در سال ۱۱۸۹ق نسبت داده‌اند. همچنین سید مهدی بحرالعلوم در سال ۱۲۰۰ق از سازندگان آن معرفی شده است. در برخی منابع نیز حاج محمدصالح کُبَّه (درگذشته ۱۲۸۷ق) به‌عنوان بانی کاروانسرا و شیخ مرتضی انصاری (درگذشته ۱۲۸۱ق) به‌عنوان سازنده و توسعه‌دهنده آن معرفی شده است.

برخی پژوهشگران برای رفع این اختلاف، خان‌النص را مجموعه‌ای از چند کاروانسرا دانسته‌اند که در دوره‌های مختلف توسط افراد متعددی ساخته و به یکدیگر متصل شده‌اند. بر پایه این دیدگاه، نخستین بخش بنا در سال ۱۱۸۹ق، در دوره سلیمان پاشا، والی عثمانی، ساخته شد و در دوره‌های بعد، با افزایش رفت‌وآمد زائران، بخش‌هایی به آن افزوده و قسمت‌های قدیمی‌تر مرمت شد. با رونق رفت‌وآمد زائران، گروهی از مردم و برخی عشایر عرب در اطراف این کاروانسرا ساکن شدند و به‌تدریج منطقه‌ای شکل گرفت که امروزه حیدریه نام دارد.

خان‌النَّص با قدمتی بیش از دو قرن، مورد توجه باستان‌شناسان قرار گرفته و در شمار آثار باستانی عراق به ثبت رسیده است. اداره آثار باستانی عراق نیز از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۱م عملیات مرمت این بنا را به‌صورت منظم انجام داد و این مجموعه همچنان محل استراحت زائران است.

رویداها

به گفته برخی پژوهشگران عراقی، خان‌النَص از مکان‌های مهم انتفاضه صفر عراق (قیام شیعیان عراق علیه حکومت بعث در اربعین سال ۱۳۹۷ق) به شمار می‌رود. این واقعه ادامه حرکتی بود که از هفدهم صفر و هم‌زمان با سالروز شهادت امام رضا(ع) آغاز شد. پس از ممنوع شدن راهپیمایی اربعین از سوی حکومت بعث، مردم نجف به حرکت خود ادامه دادند و نیروهای حکومتی آنان را در خان‌النَّص محاصره کردند. بنابر این گزارش، نخستین درگیری میان دو طرف در همین محل رخ داد و سید عبدالأمیر المیالی به شهادت رسید. گفته شده است که پس از آن، شعارهای راهپیمایان علیه حکومت آشکارتر شد و لباس خون‌آلود وی به نماد این حرکت تبدیل گردید.

در برخی گزارش‌ها آمده است که سید مهدی بحرالعلوم در خان‌النَّص با گروهی از عالمان یهودی بر پایه تورات مناظره کرد و بنابر همان گزارش، شماری از آنان مسلمان شدند. همچنین هنگامی که امام خمینی، نخستین رهبر انقلاب اسلامی ایران، در سال ۱۳۴۴ش از ترکیه به نجف تبعید شد، گروهی از عالمان و طلاب در خان‌النَّص، به استقبال او رفتند.

نمایی از داخل کاروانسرای خان‌النص

ساختمان و معماری

خان‌النَّص با معماری دوره عثمانی و از آجر ساخته شده است. این کاروانسرا با مساحتی حدود ۱۹ هزار متر مربع، به‌صورت مجموعه‌ای بسته شامل پنج خان و یک ورودی اصلی ساخته شده بود تا امنیت زائران، مسافران و اموال آنان را تأمین کند.

فضای داخلی بنا از حیاط مرکزی روباز، صحن‌هایی با ابعاد مختلف و ایوان‌هایی تشکیل شده است که پیرامون صحن‌ها قرار گرفته و محل اقامت و استراحت مسافران بوده‌اند. در میانه حیاط نیز چاه آبی برای تأمین آب مورد نیاز قرار دارد. این مجموعه همچنین دارای حمام، اصطبل، انبار، پلکان‌های منتهی به بام، دو سکوی مرتفع برای نماز و استراحت در فضای باز، فضاهای ویژه نگهداری اسب‌ها و بار مسافران بوده است.