خان‌النص

کاروانسرایی در مسیر زیارتی نجف به کربلا برای استراحت زائران

خانُ النَّص، کاروانسرایی میان نجف و کربلا است. این مجموعه از گذشته محل استراحت زائران و کاروان‌های تجاری این مسیر بوده است. این کاروانسرا از مکان‌های مرتبط با انتفاضه صفر عراق، قیام شیعیان عراق علیه حکومت بعث در اربعین سال ۱۳۹۷ق، بوده است. بنابر برخی گزارش‌ها، نخستین درگیری میان راهپیمایان اربعین و نیروهای حکومت بعث در این محل رخ داد.

بنابر برخی گزارش‌ها، بخش نخست خانُ النَّص در سال ۱۱۸۹ق توسط سلیمان‌پاشا (والی عثمانی) ساخته شد و بخش‌های دیگر آن در دوره‌های بعد، به همت افرادی چون سید مهدی بحرالعلوم (درگذشت: ۱۲۱۲ق)، شیخ مرتضی انصاری (درگذشت: ۱۲۸۱ق) و حاج محمدصالح کُبَّه (درگذشت: ۱۲۸۷ق) ساخته و تکمیل شد. برخی پژوهشگران نیز خانُ النَّص را مجموعه‌ای از چند کاروانسرا دانسته‌اند که در دوره‌های مختلف به یکدیگر پیوسته و توسعه یافته است.

معرفی و جایگاه

خان النَّص یا خانُ الحَمَّاد، کاروانسرایی تاریخی در عراق است که با نام خانُ الوَقْف نیز شناخته می‌شود. این بنا در مسیر زیارتی نجف به کربلا قرار داشته و محل استراحت زائران عراقی، ایرانی، سوری و کشورهای حاشیه خلیج فارس و نیز قافله‌های تجاری هندوستان و ایران بوده است. این مجموعه همچنان محل استراحت زائران می‌باشد.

خان النَّص یکی از ۹۹ کاروانسرایی بود که عراق را به شام وصل می‌کرد و تاجران از این راه برای رفت‌وآمد به نجف و کربلا و عرضه کالاهای خود استفاده می‌کردند. این بنا در رونق اقتصادی نجف و کربلا نیر نقش داشته است.

خان النَّص از بزرگ‌ترین خان‌های منطقه به شمار می‌رود و میان خانُ المُصَلّی (خانُ الرُّبُع) و خانُ النُخَیْلَه، نزدیک شهر کربلا، قرار دارد. فاصله آن تا نجف، ۴۰ کیلومتر و تا خانُ المُصَلّی، ۲۲ کیلومتر است.

علت نامگذاری

«خان» به معنای کاروانسرا و «نص» به معنای نصف و میانه ذکر شده است. این بنا به سبب قرار گرفتن در میانه راه نجف و کربلا، «خانُ النَّص» و «خانُ النِّصْف» نامیده شده است. همچنین به دلیل قرار داشتن در منطقه‌ای بیابانی، «خانُ الحَمَّاد» خوانده می‌شود. برخی گزارش‌ها، نام «خانُ الوَقْف» را نیز ناشی از وقف بنا برای اسکان زائران نجف و کربلا دانسته‌اند. همچنین گفته شده، «خانُ النَّص» نام محلی این بنا و «خانُ الحَمَّاد» نام رسمی آن است.

رویدادها

به گفته برخی پژوهشگران عراقی، خانُ النَّص از مکان‌های مهم انتفاضه صفر عراق (قیام شیعیان عراق علیه حکومت بعث در اربعین سال ۱۳۹۷ق) به شمار می‌رود. این واقعه ادامه حرکتی بود که از هفدهم صفر آغاز شد. پس از ممنوع شدن راهپیمایی اربعین از سوی حکومت بعث، مردم نجف به حرکت خود ادامه دادند و نیروهای حکومتی آنان را در خانُ النَّص محاصره کردند. بنابر این گزارش، نخستین درگیری میان دو طرف در همین محل رخ داد و یک نفر به شهادت رسید. پس از آن، شعارهای راهپیمایان علیه حکومت آشکارتر شد و لباس خون‌آلود وی به نماد این حرکت تبدیل گردید.

در برخی گزارش‌ها آمده است که سید مهدی بحرالعلوم (درگذشت: ۱۲۱۲ق) در خانُ النَّص با گروهی از عالمان یهودی بر پایه تورات مناظره کرد و بنابر همان گزارش، شماری از آنان مسلمان شدند. همچنین هنگامی که امام خمینی، نخستین رهبر انقلاب اسلامی ایران، در سال ۱۳۴۴ش از ترکیه به نجف تبعید شد، گروهی از عالمان و طلاب در خانُ النَّص، به استقبال او رفتند.

ساخت و بازسازی

منابع درباره زمان ساخت و بانی خان النص گزارش‌های متفاوتی ارائه کرده‌اند. برخی، ساخت آن را در سال ۱۱۸۷ق (۱۷۷۴م) دانسته‌اند، و برخی دیگر، آن را به دوره سلیمان پاشا، والی عثمانی، در سال ۱۱۸۹ق نسبت داده‌اند. سید مهدی بحرالعلوم در سال ۱۲۰۰ق، حاج محمدصالح کُبَّه (درگذشت: ۱۲۸۷ق) و شیخ مرتضی انصاری (درگذشت: ۱۲۸۱ق) نیز از سازندگان یا توسعه‌دهندگان آن معرفی شده‌اند.

برخی پژوهشگران، خانُ النَّص را مجموعه‌ای از چند کاروانسرا می‌دانند که در دوره‌های مختلف ساخته و به یکدیگر متصل شده‌اند. نخستین بخش بنا در سال ۱۱۸۹ق، در دوره سلیمان پاشا، ساخته شد و با افزایش رفت‌وآمد زائران، بخش‌هایی به آن افزوده و قسمت‌های قدیمی‌تر مرمت شد. با رونق رفت‌وآمد زائران، منطقه‌ای به نام حیدریه در اطراف این کاروانسرا شکل گرفت.

خانُ النَّص با قدمتی بیش از دو قرن، مورد توجه باستان‌شناسان قرار گرفته و در شمار آثار باستانی عراق به ثبت رسیده است. اداره آثار باستانی عراق نیز از سال ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۱م عملیات مرمت این بنا را به‌صورت منظم انجام داد.

نمایی از داخل کاروانسرای خان النص

ساختمان و معماری

خانُ النَّص با معماری دوره عثمانی و از آجر ساخته شده است. این کاروانسرا با مساحتی حدود ۱۹ هزار متر مربع، به‌صورت مجموعه‌ای بسته شامل پنج خان و یک ورودی اصلی ساخته شده بود تا امنیت زائران، مسافران و اموال آنان را تأمین کند.

فضای داخلی بنا از حیاط مرکزی روباز، صحن‌هایی با ابعاد مختلف و ایوان‌هایی تشکیل شده است که پیرامون صحن‌ها قرار گرفته و محل اقامت و استراحت مسافران بوده‌اند. در میانه حیاط نیز چاه آبی برای تأمین آب مورد نیاز قرار دارد. این مجموعه همچنین دارای حمام، اصطبل، انبار، پلکان‌های منتهی به بام، دو سکوی مرتفع برای نماز و استراحت در فضای باز، فضاهای ویژه نگهداری اسب‌ها و بار مسافران بوده است.