سبزوار
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
 میدان سربداران در سبزوار | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| ویژگی | از شهرهای شیعی در قرن پنجم، حکومت سربداران، توجه صفویان به این شهر شیعی. |
| کشور | ایران |
| استان | خراسان رضوی |
| مساحت | ۲۰.۴۸۴ کیلومتر مربع |
| جمعیت کل | ۳۱۹.۸۹۳ تن در سال ۱۳۹۰ش |
| اطلاعات تاریخی | |
| نام قدیم | بیهق |
| وقایع مهم | قیام سربداران |
| اماکن | |
| زیارتگاه | آرامگاه یحیی بن زید، آرامگاه ملاهادی سبزواری |
| حوزه علمیه | مدرسه علمیه فصیحیه، مدرسه علمیه مکتب نرجس، مدرسه علمیه فخریه، مدرسه علمیه شریعتمدار |
| مساجد | مسجد جامع ، مسجد پامنار |
| مشاهیر | |
| مذهبی | ملا هادی سبزواری، سید عبدالاعلی سبزواری، محقق سبزواری، محسن بن محمد بروقنی |
| اجتماعی | ابوالفضل بیهقی (نویسنده تاریخ بیهقی) |
| سیاسی | علی شریعتی |
سبزوار شهری در غرب خراسان رضوی و در نزدیکی مرز استان سمنان است و با شهرستانهای اسفراین، بجنورد، بردسکن، نیشابور و شاهرود هممرز است. این شهر از شهرهای کهن خراسان بهشمار میرود.[۱] مساحت شهرستان سبزوار ۲۰٬۴۸۴ کیلومتر مربع و جمعیت آن بر اساس برآورد سال ۱۴۰۰ش، ۲۹۹٬۸۰۰ نفر است.[۲] سبزوار در ناحیه تاریخی بیهق شکل گرفته و بهتدریج به مرکز آن تبدیل شده است؛[۳] بیهق از نواحی وابسته به نیشابور بود و پیشینه آن به دورههای پیش از ساسانیان میرسد.[۴] براساس گزارشهای تاریخی، شهر بیهق در محدوده سبزوار امروزی قرار داشت و پس از ویرانی آن، سبزوار در نزدیکی بقایای شهر قدیم شکل گرفت.[۵] منابع تاریخی از مناره خسروگرد و پیشینه کهن آن در این منطقه یاد کردهاند.[۶]
به گزارش منابع تاریخی، بیهق در سال ۳۰ق/۶۵۰–۶۵۱م، در دوره خلافت عثمان، به فرماندهی عبدالله بن عامر به تصرف مسلمانان درآمد.[۷] به گفته پژوهشگران، سبزوار پس از اسلام شاهد رویدادهای سیاسی و نظامی متعددی بود؛ از ورود یحیی بن زید به بیهق[۸] و حمله حمزه آذرک، از رهبران خوارج در سیستان و خراسان، در دوره خلافت عباسیان به سبزوار،[۹] تا کشمکشهای صفاریان و سامانیان و جنگهای غزنویان و سلجوقیان در ناحیه بیهق.[۱۰]
به گفته پژوهشگران، تشیع سبزوار از سده پنجم قمری آشکار بود و این شهر در نیمه دوم این سده از مراکز مهم شیعه بهشمار میرفت.[۱۱] به گفته مورخان، درگیریهای سلجوقیان و حمله مغولان آسیبهای فراوانی به شهر وارد کرد و کشتار مردم به نارضایتی از حکومت مغولان انجامید؛ چنانکه در سال ۷۳۶ق قیام سربداران (۷۸۸-۷۳۶ قمری) از روستای باشتین آغاز شد[۱۲] و سبزوار به مرکز حکومت شیعی سربداران تبدیل گردید.[۱۳] در همین دوره، مجدالملک براوستانی، وزیر شیعی برکیارق سلجوقی، به بازسازی مسجد جامع و دیگر بناهای آسیبدیده شهر فرمان داد.[۱۴]
براساس منابع، سبزوار در دوره صفوی، به سبب غلبه تشیع در میان مردم، بار دیگر مورد توجه و آبادانی قرار گرفت.[۱۵] در دوره قاجار نیز پس از ویرانیهای ناشی از حملات افغانها، بازسازی شد و با رونق کشت پنبه و تجارت پشم، اهمیت اقتصادی یافت.[۱۶]
مشاهیر
| نام | دوره | جایگاه و توضیح |
|---|---|---|
| ملاهادی سبزواری | ۱۲۱۲–۱۲۸۹ق | حکیم، فیلسوف، شاعر و عارف شیعی عصر قاجار و از شارحان فلسفه صدرایی؛ صاحب «منظومه» و مدرس مدرسه فصیحیه.[۱۷] |
| سیدعبدالاعلی سبزواری | (۱۳۲۸ - ۱۴۱۴ق) | مرجع تقلید، مفسر و قرآنپژوه شیعه؛[۱۸] صاحب «مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن» و «مهذب الاحکام».[۱۹] |
| محقق سبزواری | (۱۰۱۷–۱۰۹۰ق) | فقیه شیعه عصر صفویه؛ شیخالاسلام و امام جمعه اصفهان و صاحب «کفایة الاحکام» و «ذخیرة المعاد».[۲۰] |
| محسن بن محمد بروقنی | قرن پنجم قمری | عالم و متکلم زیدی و از سادات علوی، مشهور به حاکم جشمی؛ صاحب «شرح عیون المسائل».[۲۱] |
| ابوالفضل بیهقی | تاریخنگار و نویسنده دربار غزنوی و مؤلف «تاریخ بیهقی». | |
| ابوالحسن بیهقی | قرن ششم قمری | حکیم، ادیب و ریاضیدان مشهور، معروف به ابنفندق و فرید خراسان. |
| عبدالرزاق بغایری | استاد ریاضی و مهندسی دارالفنون و از پیشگامان نقشهبرداری و جغرافیا در ایران. | |
| ملا حسین واعظ کاشفی | قرن دهم قمری | ادیب و عالم مشهور. |
| سید محمد میرلوحی | قرن یازدهم قمری | عالم شیعی مشهور، ملقب به مطهر. |
| امینالشریعه سبزواری | اواخر قاجار | از مشاهیر، علما، فضلا و ادبای شیعی. |
| محمدتقی شریعتی | عالم مشهور سبزوار، پدر علی شریعتی و پایهگذار کانون نشر حقایق اسلامی. | |
| علی شریعتی | نویسنده و جامعهشناس و صاحب آثاری مانند «تشیع علوی و تشیع صفوی». | |
| محمود دولتآبادی | رماننویس و نویسنده، صاحب رمان «کلیدر». | |
| قاسم غنی | پزشک، ادیب و وزیر؛ از آثار او تصحیح دیوان حافظ و رباعیات خیام است. | |
| ابن یمین | قرن هشتم قمری | شاعر. |
| امیر شاهی سبزواری | قرن نهم قمری | شاعر؛ درگذشته ۸۵۷ق. |
| سالک سبزواری | شاعر. | |
| ضیایی سبزواری | قرن سیزدهم قمری | شاعر. |
| تجلی سبزواری | ۱۳۰۰–۱۳۶۰ق | ادیب و شاعر. |
| حمید سبزواری | شاعر انقلاب اسلامی ایران. | |
| خواجه نظامالملک طوسی | دوره سلجوقی | وزیر دوره سلجوقیان و از دهقانزادگان بیهق. |
| عبدالرزاق باشتینی | از حاکمان قیام سربداران.[۲۲] | |
| وجیهالدین امیر مسعود | از حاکمان قیام سربداران.[۲۳] |
اماکن مهم، بقاع و زیارتگاهها
| نام | نوع | توضیح |
|---|---|---|
| آرامگاه ملاهادی سبزواری | آرامگاه | آرامگاه حکیم ملاهادی سبزواری در ضلع جنوبی میدان کارگر سبزوار؛ بنای اولیه آن در ۱۳۰۰ق ساخته و در اوایل ۱۳۴۰ش توسط انجمن آثار ملی مرمت و استحکامبخشی شد.[۲۴] |
| آرامگاه منسوب به یحیی بن زید[۲۵] | زیارتگاه | بنایی منسوب به یحیی بن زید، نوه امام سجاد(ع). درباره محل دفن او اختلاف وجود دارد و انتساب این بنا به اقامت و اختفای وی در سبزوار مربوط دانسته شده است.[۲۶] |
| امامزادههای سبزوار | زیارتگاه | امامزادههایی منسوب به فرزندان ائمه(ع) در شهر وجود دارد.[۲۷] |
پانویس
- ↑ سایت فرمانداری سبزوار
- ↑ جمعیت سبزوار (1335-1404) + مناطق شهرداری، وبگاه ایران استاتیس.
- ↑ ابنفندق، تاریخ بیهق، ۱۳۱۷ش، ص۴۳-۴۰.
- ↑ ابنفندق، تاریخ بیهق، ۱۳۱۷ش، ص۴۳.
- ↑ افضل الملک، سفرنامۀ خراسان و کرمان، ۱۳۶۲ش، ص۴۲.
- ↑ خوافی، جغرافیای تاریخی خراسان، ۱۳۷۰ش.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ج۳، ص۵۰۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۷، ص۲۲۹.
- ↑ مفتخری، «خوارج در ایران»، ص۱۷۹-۱۸۰ .
- ↑ «سبزوار، شهری که مسیر تاریخ ایران را تغییر داد»، وبگاه میراث آریا.
- ↑ قزوینی رازی، النقض، ۱۳۵۸ش، ص۱۹۴- ۲۰۲.
- ↑ حافظ ابرو، زبدة التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.
- ↑ آژند، قیام شیعی سربداران، ۱۳۶۳ش، ص۱۱۱۳-۱۱۴.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۹، ص۵۹۱.
- ↑ بامداد، شرح حال رجال ایران، ۱۳۴۷ش، ص۶۶-۶۵.
- ↑ بامداد، شرح حال رجال ایران، ۱۳۴۷ش، ص۶۶-۶۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: امين، ملا هادی سبزواری، ۱۳۹۰ش، ج۹، ص۷۱.
- ↑ دانشنامه موضوعی قرآن کریم.روش تفسیری آیت الله سبزواری در «مواهب الرحمن»
- ↑ عالم ربانی آیت الله سید عبدالاعلی سبزواری، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ آقابزرگتهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۵، ص۶۶.
- ↑ ابنفندق، تاریخ بیهق، ۱۳۱۷ش، ص۲۱۳.
- ↑ حافظ ابرو، زبدة التواریخ، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۸۱.
- ↑ پطروشفسکی، نهضت سربداران خراسان، ۱۳۵۱ش، ص۴۵.
- ↑ اعتماد السلطنه، مطلع الشمس، ۱۳۰۱ق، ج۳، ص۹۸۵.
- ↑ محمدی جلالی، قیام یحیی بن زید(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۲۷۵.
- ↑ محمدی جلالی، قیام یحیی بن زید، ۱۳۸۵ش، ص۲۷۵.
- ↑ محمدی، فرهنگ اماکن و جغرافیای تاریخی بیهق (سبزوار)، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۱.
منابع
- آژند، یعقوب، قیام شیعی سربداران، تهران، گستره، ۱۳۶۳ش.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- ابناثیر، علی بن محمد جزری، الکامل فی التاریخ، بیروت،دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- ابنفندق، علی بن زید، تاریخ بیهق، تصحیح: احمد بهمنیار، تهران، کتاب فروشی فروغی، ۱۳۱۷ش.
- اعتماد السلطنه، حسن بن علی، مطلع الشمس، تهران، بینا، ۱۳۰۱ق.
- افضل الملک، غلامحسین، سفرنامهٔ خراسان و کرمان، به اهتمام قدرت الله روشنی، تهران، انتشارات توس، ۱۳۶۲ش.
- امين، سيد حسن، مدخل«حاج ملّاهادي سبزواري»، در دایرة المعارف تشیع، ویراستاران: احمد صدر، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، حکمت، چاپ اول، تهران، ۱۳۹۰ش.
- بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، جلد دوم، تهران، کتابفروشی زوار، ۱۳۴۷ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، تحقیق: صلاح الدین المنجد، قاهره، نشر مکتبة النهضة المصریة، ۱۹۵۶م.
- پطروشفسکی، ای. پ، نهضت سربداران خراسان، ترجمه کریم کشاورز، تهران، پیام، ۱۳۵۱ش.
- «جمعیت سبزوار (۱۳۳۵-۱۴۰۴) + مناطق شهرداری»، وبگاه ایران استاتیس، تاریخ بازدبد: ۲ شهریور ۱۴۰۵ش.
- حافظ ابرو، عبدالله بن لطفالله، زبدة التواریخ، تحقیق و تصحیح: سیدکمال حاجسیدجوادی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- خوافی، شهاب الدین عبدالله (حافظ ابرو) جغرافیای تاریخی خراسان، در تاریخ حافظ ابرو، تصحیح: غلامرضا ورهرام، تهران، انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۰ش.
- «سبزوار، شهری که مسیر تاریخ ایران را تغییر داد»، وبگاه میراث آریا، تاریخ درج مطلب: ۹ تیر ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲ شهریور ۱۴۰۵ش.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- قزوینی رازی، عبدالجلیل، نقض (بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض)، تهران، چاپ میر جلال الدین محدث، ۱۳۵۸ش.
- محمدی جلالی، محمدمهدی، قیام یحیی بن زید(ع)، قم، وثوق، ۱۳۸۵ش.
- محمدی، محمود، فرهنگ اماکن و جغرافیای تاریخی بیهق (سبزوار) براساس معجم البلدان یاقوت و تاریخ بیهق، سبزوار، ۱۳۸۱ش.
- مفتخری، حسین، خوارج در ایران، مجله تاریخ اسلام، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۹ش.
پیوند به بیرون