یحیی بن آدم بن سلیمان کوفی
| فقیه و محدث کوفی | |
| شناسنامه | |
|---|---|
| نام کامل | ابو زکریا یحیی بن آدم بن سلیمان قرشی کوفی |
| نسب | قرشی |
| زادروز | حدود ۱۴۰ق |
| شهر تولد | کوفه |
| تاریخ درگذشت | ۲۰۳ق |
| شهر درگذشت | فم الصلح |
| فرزندان | حسن |
| دین | اسلام |
| مذهب | گرایش زیدی محتمل |
| پیشه | فقیه، محدث و قاری قرآن |
| اطلاعات علمی و مذهبی | |
| اساتید | حمزه بن حبیب زیات، علی بن حمزه کسائی (علم قرائت) ابوبکر بن عیاش، حفص بن غیاث قاضی و سفیان بن عُیینه و.... |
| شاگردان | خلف بن هشام، احمد بن حنبل و... |
| تألیفات | الخراج، القراءات، مجرد احکام القرآن و الفرائض |
یحیی بن آدم بن سلیمان قرشی کوفی (درگذشته ۲۰۳ق)، معروف به اِبْن‌آدم از محدثان، فقیهان و عالمان علوم قرآنی سده دوم و سوم هجری بود. نسبت «قرشی» او به پدرش آدم بازمی‌گردد که مولای خالد بن خالد بن عماره بن ولید بن عقبه بن ابی‌معیط اموی و از راویان موثق حدیث شناخته می‌شد؛[۱] هرچند ذهبی، از رجال‌شناسان اهل‌سنت، تصریح کرده است که یحیی پدرش را درک نکرد.[۲] به گفته پژوهشگران، تاریخ تولد او مشخص نیست و با توجه به وفات برخی مشایخش در ۱۵۳ یا ۱۵۵ق، تولدش حدود ۱۴۰ق یا اندکی پیش از آن تخمین زده شده است.[۳] براساس منابع، ابن‌آدم، در کوفه به تحصیل قرآن، حدیث و فقه پرداخت[۴] و در اواخر عمر به فَمُ‌الصُّلْح، شهری تاریخی در شرق دجله، رفت و همان‌جا درگذشت.[۵]
ابن‌آدم نزد حمزه بن حبیب زیات[۶] و علی بن حمزه کسائی،[۷] از قاریان هفت‌گانه، آموزش دید و قرائت ابوبکر بن عیاش را روایت کرد؛[۸] خلف بن هشام و احمد بن حنبل از جمله شاگردان او در علم قرائت بودند.[۹] شاکر، از محققان علم حدیث، در بررسی الخراج، ۷۳ تن از مشایخ یحیی بن آدم را که وی از آنان روایت کرده، شناسایی کرده و ۱۷ تن دیگر را نیز براساس منابع دیگر به شمار آنان افزوده است.[۱۰] از جمله مشایخ او ابوبکر بن عیاش، حفص بن غیاث قاضی و سفیان بن عُیینه بوده‌اند.[۱۱]
به گفته محققان، ابن‌آدم در فقه، از حسن بن صالح ثوری، عبدالله بن مبارک، شریک و وکیع بن جراح بهره برد. ذهبی او را فقیهی مجتهد دانسته،[۱۲] و ابن‌ندیم، تراجم‌نگار سده چهارم هجری، ابن‌آدم را در زمره فقهای اصحاب حدیث ذکر کرده است.[۱۳]
درباره گرایش فکری ـ سیاسی یحیی بن آدم گزارش صریحی در منابع تاریخی وجود ندارد؛ اما برخی منابع، با توجه به ارتباط نزدیک او با حسن بن صالح ثوری، از فقیهان زیدی[۱۴] و نیز حضور مخفیانه عیسی بن زید علوی، از سران زیدیه، در خانه حسن بن صالح ثوری در فاصله سال‌های ۱۴۵ تا ۱۶۶ق،[۱۵] این شواهد را قرینه‌ای بر احتمال ارتباط یحیی بن آدم با جریان زیدیه دانسته‌اند. همچنین، احتمال ارتباط یحیی بن آدم با حسین بن زید علوی، برادر عیسی بن زید و فرزند زید شهید، و روایت حدیث از او در برخی منابع مطرح شده است.[۱۶] از سوی دیگر، نقل روایات و اقوال فقهی اهل‌بیت(ع)، گزارش احادیثی در فضیلت آنان،[۱۷] مقدم داشتن نام امام علی(ع) بر عمر در موارد متعدد و نقل انتقاد از برخی بدعت‌های عثمان در کتاب الخراج، از جمله مطالبی است که برای اثبات گرایش زیدی یحیی بن آدم مورد استناد قرار گرفته است.
در منابع رجالی شیعه تصریحی درباره وثاقت او دیده نمی‌شود، اما احادیثی از وی در کتب اربعه، رجال کشی و تفسیر قمی نقل شده است.[۱۸] در مقابل، رجال‌نویسان اهل‌سنت، او را توثیق کرده‌اند[۱۹] و بخاری، مسلم و ابن‌ماجه از وی حدیث نقل کرده‌اند.[۲۰]
از آثار یحیی بن آدم، القراءات، مجرد احکام القرآن، الفرائض و الزوال نام برده شده که جز الخراج از آنها باقی نمانده است.[۲۱]
پانویس
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۲۳۳و۲۸۱؛ ابن‌حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ۱۳۲۵ق، ج۱، ص۱۹۶.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۵۲۳.
- ↑ ابن‌آدم، الخراج، ۱۳۴۷ق، مقدمه در ص۹-۱۲.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۲۳۳.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۲۸۱.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۵۲۳.
- ↑ ابن‌ندیم، کتاب الفهرست، دار المعرفة، ص۳۲؛ ابن‌جزری، غایة النهایة، ۱۳۵۲ق، ج۲، ص۳۶۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: مزی، تهذیب الکمال، نسخه خطی، ج۲۱، ص۱۳۲-۱۳۴؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۶ق، ج۸، ص۴۹۶.
- ↑ ابن‌جزری، فی القراءات العشر، قاهره، ج۱، ص۱۴۶-۱۴۹؛ ابن‌جزری، غایة النهایة، ۱۳۵۲ق، ج۲، ص۳۶۳.
- ↑ ابن‌آدم، الخراج، ۱۳۴۷ق، ص۲۰۶-۲۱۰.
- ↑ ابن‌آدم، الخراج، ۱۳۴۷ق، ص۲۰۶-۲۱۰.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۵۲۵.
- ↑ ابن‌ندیم، کتاب الفهرست، دار المعرفة، ص۲۵۸و۲۸۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: نوبختی، فرق الشیعة، ۱۳۵۵ق، ص۵۷؛ اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۱ش، ص۷۳؛ شیخ طوسی، اختیار معرفه الرجال، ۱۳۸۴ش، ص۲۳۳.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۲۶۱.
- ↑ ابن‌آدم، الخراج، ۱۳۴۷ق، ص۳۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بلاذری، انساب الاشراف، ۱۳۹۸ق، ج۲، ص۳۵و۹۷و۱۱۷؛ شیخ طوسی، اختیار معرفه الرجال، ۱۳۸۴ش، ص۹۸؛ طوسی، تهذیب‌الاحکام، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۳۸۷؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۹۳.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۹۳؛ طوسی، تهذیب‌الاحکام، ۱۳۹۰ق، ج۶، ص۳۸۷؛ طوسی، اختیار معرفه الرجال، ۱۳۸۴ش، ص۳۴، ۹۸؛ استرابادی، تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۳۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۲۸۱؛ ابن‌ابی‌حاتم، الجرح و التعدیل، ۱۳۷۳ق، ج۴، ص۱۲۸-۱۲۹؛ ذهبی، تذکرةالحفاظ، ۱۳۳۴ق، ج۱، ص۳۶۰؛ ابن‌حبان، کتاب الثقات، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۲۵۲.
- ↑ ابن‌قیسرانی، الجمع، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۵۵۷ - ۵۵۸؛ ابن‌ماجه، سنن الحافظ، ۱۳۷۳ق، ج۱، ص۵۱۸.
- ↑ ابن‌ندیم، کتاب الفهرست، دار المعرفة، ص۳۸و۴۱و۲۸۳.
منابع
- ابن‌آدم، یحیی بن آدم، کتاب الخراج، به کوشش احمد محمد شاکر، قاهره، المطبعة السلفیة و مکتبتها، ۱۳۴۷ق / ۱۹۲۸م.
- ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد (دکن)، ۱۳۷۳ق/۱۹۵۳م.
- ابن‌جزری، محمد بن محمد، النشر فی القراءات العشر، به کوشش محمد ضباع، قاهره، کتابخانة مصطفی محمد، بی‌تا.
- ابن‌جزری، محمد بن محمد، غایة النهایة، قاهره، به کوشش برگشترسر، ۱۳۵۲ق /۱۹۳۳م.
- ابن‌حبّان، محمد بن حبان، کتاب الثقات، حیدرآباد دکن، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
- ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دکن، ۱۳۲۵ق /۱۹۰۷م.
- ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، تحقیق: ثروت عکاشه، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۹۶۰م.
- ابن‌قیسرانی، محمد بن طاهر، الجمع بین کتابی ابی نصر الکلاباذی و ابی بکر الاصبهانی فی رجال البخاری و مسلم، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
- ابن‌ماجه، محمد بن یزید، سنن الحافظ أبی عبد الله محمد بن یزید القزوینی، إبن ماجة، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، ۱۳۷۳ق۱۹۵۴م.
- ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، کتاب الفهرست، بیروت، دار المعرفة، بی‌تا.
- استرآبادی، علی، تأویل الآیات الظاهرة فی فضائل العترة الطاهرة، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷ق.
- اشعری، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، به کوشش محمدجواد مشکور، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، کتاب جمل من انساب الاشراف، بیت المقدس، به کوشش گویتین، ۱۹۳۶م.
- بلاذری، احمد بن یحیی، کتاب جمل من انساب الاشراف، بیروت، به کوشش عبدالعزیز الدوری، ۱۳۹۸ق/۱۹۷۸م.
- ذهبی، محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، حیدرآباد دکن، ۱۳۳۳-۱۳۳۴ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب‌الاحکام، تهران، به کوشش حسن موسوی خرسان، ۱۳۹۰ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، رجال‌الْکَشّی (اختیار معرفه الرجال)، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۳۸۴ش.
- عجلی، احمد بن عبدالله، تاریخ الثقات، بیروت، به کوشش امین قلعجی، ۱۴۰۵ق
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۱ق.
- مزی، یوسف بن عبدالحمن، تهذیب الکمال، نسخه خطی کتابخانه احمد ثالث استانبول، شم ۲۸۴۸.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، تصحیح: محمدصادق بحر العلوم، نجف، ۱۳۵۵ق/۱۹۳۶م.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله : دائرة المعارف بزرگ اسلامی