محسن بن محمد بروقنی
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوسعد محسن بن محمد بَروقَنی |
| لقب | حاکم جِشُمی |
| نسب | سادات علوی |
| تاریخ تولد | ۴۱۳ق |
| تاریخ وفات | ۴۹۴ق در مکه کشته شد. |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | احمد بن محمد نجار نیشابوری • علی بن عبداللّه نیشابوری بیهقی |
| تألیفات | شرح عیون المسائل • رسالة ابلیس الی اِخوانه المناحیس.. |
ابوسعد محسن بن محمد بَروقَنی یا بَروغَنی، (۴۱۳-۴۹۴ق) از سادات علوی؛ عالم و متکلم زیدی قرن پنجم، مشهور به حاکم جِشُمی (یا چشمی). آثار حاکم چشمی مورد توجه فراوان عالمان زیدی بوده و در منابع زیدی از وی با عنوان الحاکم یاد شده است. معروفترین اثر وی به نام شرح عیون المسائل، شامل فِرَق غیرمسلمان، فرقههای مسلمان، معتزله و آرا و عقاید آنها، توحید، تعدیل و تجویر، و نبوت است. وی در این کتاب به آرای قاضی عبدالجبار تکیه کرده است.
زیست نامه
محسن بن محمد در ۴۱۳ در روستای جِشُم یا چشام از توابع بیهق (سبزوار کنونی) به دنیا آمد.[۱] البته به نظر میرسد با توجه به نسبش (بروقنی)، به روستای بروغن (در همسایگی روستای چشام) منسوب شود و از اهالی این روستا باشد.
وی از سادات علوی است و نسبش، به واسطه محمد بن حنفیه، به امام علی(ع) میرسد، لیکن به علوی بودن شهرت نداشته است.[۲] از سالهای آغازین حیات وی اطلاعی نیست. بیشتر مشایخ او از عالمان نیشابور بودهاند؛ از این رو، وی احتمالا مدتی در این شهر اقامت داشته است.[۳]
تحصیلات
تعالیم حنفی و معتزلی
نخستین استاد وی، ابوحامد احمد بن محمد نجار نیشابوری، از عالمان حنفی در نیشابور بوده[۴] که نزد وی کلام و اصول فقه خوانده است.[۵]
بعد از وفات نیشابوری، حاکم نزد ابوالحسن علی بن عبداللّه نیشابوری بیهقی به شاگردی پرداخت.[۶] بیهقی تعالیم معتزله را به واسطه ابوطالب یحیی بن حسین هارونی از قاضی عبدالجبار بن احمد همدانی دریافت کرده بود. حاکم نزد بیهقی برخی متون کلامی، اصول فقه و تفسیر خواند و هم زمان با تلمذ نزد او، نزد عالم نامدار حنفی و قاضی القضات نیشابور، ابومحمد عبداللّه بن حسین ناصحی، نیز شاگردی کرد[۷] و در ۴۳۶ از وی حدیث شنید.[۸] ناصحی نیز دارای عقاید معتزلی بود و جز در مسئله وعید، با معتزله مخالفتی نداشت.[۹]
وی بعد از اتمام تحصیلات خود، به زادگاهش بازگشت و در ۱۳ رمضان ۴۷۸ق املای اثر حدیثی خود، جلاء الابصار فی متون الأخبار، را در مسجدجامع جشم آغاز کرد. این اثر، که در شصت مجلس است، در ۴۸۱ق بعد از بازگشت حاکم از سفر حج، به پایان رسید. عمده احادیث این کتاب به نقل از ناصحی است.[۱۰]
زمخشری
در منابع زیدیه از حاکم جشمی به عنوان استاد زمخشری یاد شده؛[۱۱] اما برخی محققان معتقدند شاهدی درباره دیدار زمخشری و جشمی در دست نیست، تنها میدانیم که زمخشری کتاب جلاءالابصار جشمی را از شاگرد وی، احمدبن محمدبن اسحاق خوارزمی، که در جشم ساکن بوده، روایت کرده است.[۱۲]
البته نقل شده که زمخشری بعد از وفات جشمی به جشم رفته و نزد شاگردان او درس خوانده است.[۱۳] ظاهراً زمخشری، برخلاف جشمی که از مکتب ابوهاشم جُبّائی پیروی کرده، از مکتب اعتزالی ابوالحسینِ بصری (متوفی ۴۳۶) متأثر بوده است.[۱۴] این خود میتواند دلیلی بر رد فرضیه شاگردی زمخشری نزد جشمی باشد.[۱۵]
بنابر برخی منابع، حاکم جشمی در سال ۴۹۴ق در مکه، به علت تألیف کتاب رسالة ابلیس الی اخوانه المناحیس، کشته شد.[۱۶]
تالیفات
| نام اثر | موضوع و توضیحات | وضعیت |
|---|---|---|
| شرح عیون المسائل | مهمترین اثر کلامی حاکم جشمی و شرحی بر «عیون المسائل» است که در آن درباره فرقههای غیرمسلمان و مسلمان، معتزله، توحید، تعدیل و تجویر و نبوت بحث شده و از آرای قاضی عبدالجبار استفاده شده است.[۱۷] نسخههایی از آن در موزه بریتانیا، کتابخانه آمبروزیان،[۱۸] لیدن و صنعا موجود است. | خطی؛ بخشی چاپ شده |
| التأثیر و المؤثر | اثری در مباحث کلامی.[۱۹] | خطی |
| نصیحةالعامة یا الرسالة التامة فی نصیحة العامة | رسالهای که اصل آن به زبان فارسی نوشته شده و ترجمه عربی آن باقی مانده است.[۲۰] | خطی |
| تنزیه الانبیاء و الأئمه | اثری در موضوع تنزیه پیامبران و امامان.[۲۱] | خطی |
| رسالة ابلیس الی اِخوانه المناحیس | این رساله با عنوان «رسالة الشیخ ابی مُرَّة إلی اخوانه المجبرة» نیز شناخته میشود. متن آن به کوشش سید حسین مدرسی منتشر شده و تلخیصی از آن با عنوان «الدّر النفیس من رسالة ابلیس» نیز باقی مانده است.[۲۲] | خطی؛ چاپ شده |
| تحکیم العقول فی تصحیح الأصول | اثری در اصول دین که مباحث حدوث عالم، اثبات محدث و صفات او، تعدیل و تجویر و نبوت را دربرمیگیرد و در پایان به مسئله امامت نیز اشاره شده است.[۲۳] | چاپ شده |
| هدایة المسترشدین و ریاضة المتدبرین | اثری در مباحث کلامی.[۲۴] | — |
| التهذیب فی تفسیر القرآن | مهمترین اثر تفسیری حاکم جشمی در ۹ جلد است و در آن از تفاسیر عالمان معتزلی، از جمله ابوعلی جبائی، ابومسلم اصفهانی، ابوالقاسم بلخی و ابوبکر اصم، نقل شده است.[۲۵] | خطی |
| تنبیه الغافلین عن فضائل الطالبیین | در این کتاب آیات نازلشده در حق اهلبیت و علی(ع) بر اساس ترتیب سورهها گردآوری شده و روایات مرسل نیز در تفسیر آیات آمده است. نسخههای خطی متعددی از آن باقی مانده و چندین بار چاپ شده است.[۲۶] | چاپ شده |
| جلاء الابصار فی متون الاخبار | مهمترین اثر حدیثی وی که افزون بر نقل احادیث، مطالبی درباره فرق اسلامی، تاریخ زیدیه و مسائل کلامی مورد اختلاف اشاعره و معتزله دارد. نسخههای خطی متعددی از آن باقی مانده است.[۲۷] | خطی؛ بخشهایی چاپ شده |
| السفینة الجامعة لانواع العلوم | اثری چهارجلدی که در آن اخبار پیامبران، پیامبر اسلام(ص)، سیره صحابه و عترت پیامبر تا زمان مؤلف گردآوری شده است. بخش اعظم آن به صورت خطی باقی مانده است.[۲۸] | عمدتاً خطی |
| المنتخب | اثری در گردآوری آرای فقهی زیدیه بر اساس آرای الهادی الی الحق یحیی بن حسین بن قاسم رسی. نسخهای از آن باقی نمانده است.[۲۹] | مفقود |
آثار حاکم در یمن
آثار حاکم جشمی از طریق عالمان زیدی مهاجر ایرانی به یمن راه یافته است. برخی از آثار او را تاج الدین زید بن احمد بیهقی بروقنی، که در سال ۵۴۰ به یمن رفته، در آنجا روایت کرده است.[۳۰]
راوی دیگر آثار جشمی در یمن، قاضی جعفربن عبدالسلام مسوری (متوفی ۵۷۳) است که در مکه از شمس الدین علی بن عیسی مشهور به ابن وهّاس (متوفی ۵۵۶) کتاب جلاء الابصار و شماری از آثار جشمی را شنیده است و از او اجازه روایت آثار زیدیه را گرفته است.[۳۱] قاضی جعفر همچنین بخشی از تفسیر التهذیب را نزد ابوجعفر دیلمی شنیده است و دیلمی اجازه روایت آثار جشمی را به او داده است.[۳۲]
قاضی محمدبن عامربن علی اصفهانی، تفسیر التهذیب حاکم جشمی را با عنوان التقریب المنتزع من التهذیب خلاصه کرده و در آن اسباب نزول آیات را براساس روایات حاکم همراه با اخبار و مطالبی از تفسیر حاکم و آثار دیگر تألیف کرده (زرزور، ص۴۸۷) که نسخهای از آن باقی است.[۳۳]
اهمیت حاکم در میان زیدیان
آثار حاکم جشمی مورد توجه فراوان عالمان زیدی بوده[۳۴] و در منابع زیدی از وی با عنوان الحاکم یاد شده است.[۳۵]
با این حال، از برخی آرای حاکم جشمی نقد شده است. مثلا محمدبن احمدبن ولید قرشی (قرن هفتم) در کتابی با عنوان منهاج السلامة فی مسائل الامامة به نقد دیدگاه حاکم درباره مسئله امامت پرداخته است. ابن ولید اشاره کرده که دیدگاه حاکم در شرح عیون المسائل، قبل از گرویدن وی به زیدیه بوده است.[۳۶]
پانویس
- ↑ شهاری، قسم ۳، ج۲، ص۸۹۱ـ۸۹۲؛ نیز رجوع کنید به بیهقی، ص۲۱۲؛ صریفینی، ص۶۹۲.
- ↑ بیهقی، ص۲۱۳.
- ↑ رجوع کنید به صریفینی، ص۶۹۲ـ۶۹۳؛ شهاری، قسم ۳، ج۲، ص۸۹۱.
- ↑ رجوع کنید به حاکم جشمی، «الطبقتان... من کتاب شرح العیون »، ص۳۶۷؛ صریفینی، ص۶۹۳.
- ↑ رجوع کنید به حاکم جشمی، «الطبقتان... من کتاب شرح العیون »، ص۳۸۹ـ۳۹۰.
- ↑ رجوع کنید به بیهقی، ص۱۸۵.
- ↑ زرزور، ص۷۷ـ۷۸.
- ↑ شهاری، همانجا.
- ↑ زرزور، ص۷۸.
- ↑ رحمتی، ص۱۰۷، پانویس ۱۷.
- ↑ شهاری، قسم ۳، ج۲، ص۸۹۲؛ زرزور، ص۸۰.
- ↑ مادلونگ، ص ۴۸۷.
- ↑ مادلونگ، ص ۴۸۷؛ نیز رجوع کنید به سبکی، ج۳، ص۴۶۰ـ۴۶۱.
- ↑ مادلونگ، ص ۴۸۸ـ۴۹۲.
- ↑ رجوع کنید به یافی، ص۳۶۸.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به شهاری، قسم ۳، ج۲، ص۸۹۴؛ زرزور، ص۷۲ـ۷۳.
- ↑ رجوع کنید به زرزور، ص۱۰۱ـ ۱۰۲.
- ↑ رجوع کنید به بروکلمان، >ذیل<، ج۱، ص۷۳۲.
- ↑ وجیه، ۱۴۲۲، ج۱، ص۳۵۷؛ نموی، ص۸۸.
- ↑ حاکم جشمی، رسالة ابلیس، همان مقدمه، ص۱۳.
- ↑ وجیه، ۱۴۲۲، ج۱، ص۳۵۷؛ نموی، ص۸۸.
- ↑ رجوع کنید به زرزور، ص۹۷ـ۱۰۱.
- ↑ حاکم جشمی، ۱۴۲۱.
- ↑ حاکم جشمی، تحکیم العقول، مقدمه وجیه، ص۱۹.
- ↑ رجوع کنید به وجیه، ۱۴۲۲، ج۱، ص۲۸۶، ۳۳۰ـ۳۳۳، ۵۶۴، ج۲، ص۱۴۵، ۳۶۵ـ۳۶۶؛ رقیحی و همکاران، ج۱، ص۱۳۲ـ۱۳۹.
- ↑ رجوع کنید به وجیه، ۱۴۲۲، ج۱، ص۱۹۶، ۳۵۷، ۵۷۰، ج۲، ص۹۷، ۴۲۳.
- ↑ رجوع کنید به همان، ص۱۰۶ـ۱۰۸، ۱۱۰ـ۱۳۶.
- ↑ رجوع کنید به وجیه، ۱۴۲۲، ج۱، ص۴۷۴، ۵۱۸، ج۲، ص۹۶ـ۹۷، ۱۴۷.
- ↑ رجوع کنید به زرزور، ص۸۱، ۱۱۲ـ۱۱۳.
- ↑ رجوع کنید به حاکم جشمی، تنبیه الغافلین، ص۲۷ـ۲۸.
- ↑ شهاری، قسم ۳، ج۱، ص۲۷۵، ج۲، ص۷۷۴.
- ↑ شهاری، قسم ۳،، ج۱، ص۲۷۵.
- ↑ رجوع کنید به وجیه، ۱۴۲۰، ص۹۱۵.
- ↑ رجوع کنید به شهاری، قسم ۳، ج۱، ص۶۱، ۱۰۳، ۱۱۹، ج۲، ص۶۹۹ـ ۷۰۰.
- ↑ ابن ابی الرجال، ج۴، ص۴۰۴.
- ↑ رجوع کنید به حاکم جشمی، «الطبقتان... من کتاب شرح العیون »، مقدمه فؤاد سید، ص۳۵۶ـ۳۵۷؛ نیز رجوع کنید به وجیه، ۱۴۲۰، ص۸۴۴ـ ۸۴۵.
منابع
- ابن ابی الرجال، مطلع البدور و مجمع البحور فی تراجم رجال الزیدیة، چاپ عبدالرقیب مطهر محمد حجر، صعده، یمن ۱۴۲۵/۲۰۰۴.
- بیهقی، علی بن زید، تاریخ بیهق، چاپ احمد بهمنیار، [تهران ۱۳۶۱ش].
- جشمی، محسن بن محمد حاکم، تحکیم العقول فی تصحیح الاصول، چاپ عبدالسلام وجیه، عمان ۱۴۲۱/۲۰۰۱.
- جشمی، محسن بن محمد حاکم، تنبیه الغافلین عن فضائل الطالبیین، چاپ ابراهیم یحیی درسی، صعده، یمن ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
- جشمی، محسن بن محمد حاکم، رسالة ابلیس الی اخوانه المناحیس، چاپ حسین مدرسی، بیروت ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
- جشمی، محسن بن محمد حاکم، «الطبقتان الحادیة عشرة و الثانیة عشرة من کتاب شرح العیون »، در قاضی عبدالجباربن احمد، فضل الاعتزال و طبقات المعتزلة، چاپ فؤاد سید، تونس، بیتا.
- حسینی اشکوری، احمد، فهرست نسخههای خطی کتابخانه عمومی حضرت آیةاللّه العظمی مرعشی نجفی، قم، ۱۳۵۴-۱۳۷۶ش.
- رحمتی، محمدکاظم، «معرفی جلاءالابصار فی متون الأخبار »، علوم حدیث، سال ۶، ش ۳ (پاییز ۱۳۸۰).
- رقیحی، احمد عبدالرزاق، عبداللّه محمد حبشی، و علی وهاب آنسی، فهرست مخطوطات مکتبة الجامع الکبیر صنعاء، [صنعا ? ۱۹۸۴].
- زرزور، عدنان محمد، الحاکم الجشمی و منهجه فی تفسیرالقرآن، [بیروت ?۱۳۹۱/ ۱۹۷۱].
- سبکی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیة الکبری، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمد حلو، قاهره ۱۹۶۴-۱۹۷۶.
- شهاری، ابراهیم بن قاسم، طبقات الزیدیة الکبری، قسم ۳: بلوغ المراد الی معرفة الاسناد، چاپ عبدالسلام وجیه، عمال ۱۴۲۱/۲۰۰۱.
- صریفینی، ابراهیم بن محمد، تاریخ نیسابور: المنتخب من السیاق، [اصل از] عبدالغافربن اسماعیل فارسی، چاپ محمدکاظم محمودی، قم ۱۳۶۲ش.
- مؤیدی، مجدالدین بن محمد، التحف شرح الزلف، صنعا ۱۴۱۷/۱۹۹۷.
- وجیه، عبدالسلام، اعلام المؤلفین الزیدیة، عمان ۱۴۲۰/۱۹۹۹.
- وجیه، عبدالسلام، مصادرالتراث فی المکتبات الخاصة فی الیمن، عمان ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
- یافی، عبدالکریم، «فی سیرة الزمخشری جاراللّه »، مجلة مجمع اللغة العربیة بدمشق، ج۵۷، ش ۳ (شوال ۱۴۰۲).
- Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942;
- EI2, suppl., fascs. 5-6, Leiden 1981, s.v. "Al-Hakim al-Djushami", (by W. Madelung); Wilferd Madelung, "The theology of al-Zamakhshari", in Actas del XII Congreso de la U.E.A.I. (Malaga, 1984), Madrid: Union Europeenne d'Arabisants et d'Islamisants, 1986;
- Leon Nemoy, Arabic manuscripts in the Yale University, New Haven 1956.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دانشنامۀ جهان اسلام