عبیدالله المهدی
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
| اولین پادشاه فاطمیان مصر | |
 عکس مسجد بزرگ مهدیه با ورود یادمانی گنبد بر فراز محراب آن | |
| اطلاعات شخصی | |
|---|---|
| نام | سعید بن الحسین |
| لقب | عبید الله المهدی |
| تولد | ۲۵۹ق |
| مرگ | ۳۲۲ق |
| پدر | حسین بن احمد |
| دین | اسماعیلی |
| محل دفن | شهر مهدیه |
| حکومت | |
| سمت | امام و خلیفه اسماعیلیان فاطمی |
| سلسله | فاطمیان |
| گستره حکمرانی | شمال آفریقا |
| آغاز حکومت | ۱۲۱۲ق |
| پایان حکومت | ۳۲۲ق |
| اقدامات مهم | تأسیس سلسله خلافت فاطمیان |
| پیش از | القائم بأمر الله |
عبیدالله المهدی(۲۵۹_۳۲۲ق)، یازدهمین امام اسماعیلی و بنیانگذار خلافت فاطمی، در نیمهٔ قرن سوم هجری در عسکر مکرَم خوزستان زاده شد. وی در سال ۲۸۶ق رهبری اسماعیلیان را بر عهده گرفت و با ادعای امامت، موجب دو دستگی میان اسماعیلیان شد؛ گروهی او را مهدی موعود دانستند و گروهی همچون قرمطیان، امامتش را نپذیرفتند. او برای گریز از تعقیب عباسیان، به مغرب کوچ کرد. در آنجا، با یاری داعی وفادارش ابوعبدالله شیعی، خلافت فاطمیان را بنا نهاد و پس از تأسیس شهر مهدیه را در اِفریقیه، آن را پایتخت فاطمیان ساخت. وی در سال ۳۲۲ق درگذشت و پسرش القائم بامرالله جانشین او شد. دربارهٔ نسب عبیدالله میان مورخان اختلاف است؛ برخی او را منتسب به خاندان پیامبر(ص) و برخی منسوب به خاندان قداح دانستهاند.
از تولد تا ادعای امامت
نقل شده است که عبیدالله(عبدالله) سعید بن حسین، ملقب به المهدی، یازدهمین امام اسماعیلی و مؤسس خلافت فاطمیان در سال ۲۵۹ق/۸۷۳م یا ۲۶۰ق/۸۷۴م در عَسکَر مُکرَم در خوزستان ایران زاده شد.[۱] به گفته دفتری، عبدالله هنگام فوت پدرش حسین بن احمد تنها هشت سال داشت. وی بنابر نص پدرش، به جانشینی او و رهبری دعوت اسماعیلی تعیین شد،[۲] اما به دلیل جوانی عبدالله، عموی وی محمدبن احمد معروف به سعید الخیر به قیمومیت او منصوب شد.[۳] گزارش شده است که سعید الخیر چندین تلاش ناموفق برای تصاحب مقام امامت اسماعیلی برای فرزندانش و یا خود داشته است.[۴]
گفته شده است که پس از مرگ سعید الخیر در سال ۲۸۶ق/۸۹۹م، عبدالله مهدی رهبری اسماعیلیان را بر دست گرفت و در همان آغازِ به قدرت رسیدن، اصلاحات دینی را اعلام نمود که مهمترین آنها ادعای امامت بود.[۵] در حالی که بنابر عقیده اسماعیلیانِ نخستین و قرامطه، تنها هفت تن «امام» خوانده میشدند و آخرین آنها محمد بن اسماعیل بن جعفر الصادق(ع) که همو قائم و موعود و مهدی بود.[۶] رهبران پسین اسماعیلی، تنها حجت قلمداد میشدند و با امام یعنی همان مهدی غایب تماس داشتند.[۷]
بر اساس گزارش فرقهنگاران، اصلاح دینی عبیدالله المهدی سبب شد تا اسماعیلیان به دو جناح رقیب منشعب شدند.[۸] عدهای به اعلام امامت عبیدالله المهدی تن داده و امامت او را پذیرفتند که بعدها به اعتقاد رسمی اسماعیلیان فاطمی بدل شد.[۹] بنابر گزارش منابع تاریخی، جوامع اسماعیلی در عراق و بحرین و بخشهایی از ایران، امامت عبیدالله را مردود شمردند.[۱۰] قرمطیان بحرین از مخالفان عبیدالله المهدی بودند و مانع گسترش نفوذ فاطمیان به مناطق مرکزی جهان اسلام شدند.[۱۱]
اختفا در مصر و رهسپاری به سوی مغرب
گفته شده است عبیدالله المهدی پس از اینکه یکی از وفادارانش به نام زَکَرَوَیْه بن مِهْرَوَیْه به طرفداری از او، کارزار و جنگی بدون اطلاع عبیدالله در شام به راه انداخت، برای گریز از اسارت به دست عُمال عباسی به ناچار به همراه پسر و جانشین بعدیش القائم، در سال ۲۹۱ق/۹۰۴م به مصر رفت [۱۲] و در آنجا به عنوان تاجری هاشمی در فُسطاط پایتخت قدیم مصر ماند.[۱۳] برخی گفتهاند که اقامت مخفیانه عبیدالله در مصر یکسال بیشتر طول نکشید زیرا عباسیان سپاهی را در پی یافتن عبیدالله به سوی مصر روانه داشتند.[۱۴] عبیدالله مصمم شد به سرزمینهای بربرهای کُتامه در مغرب برود، که داعی وفادارش ابوعبدالله الشیعی قبلا در آنجا به موفقیتهای چشمگیری دست یافته بود.[۱۵]
چنین نقل شده است که او بدین هدف ابتدا به طرابلس و از آنجا به سمت سجلماسه(رَسًانی امروزی در جنوب شرقی مراکش) رفت و در همین شهر بود که از سوی کاگزار عباسی در آن شهر تحت نظر یا زندانی شد.[۱۶]
تأسیس دولت فاطمیان در مغرب
گزارش شده است که سرانجام عبیدالله المهدی در ماه رمضان سال ۲۹۶ق[۱۷] پس از یورش ابوعبدالله شیعی به شهر سجلماسه آزاد شد.[۱۸] پس از آزادی و در ماه ذوالحجه، عبیدالله المهدی توسط ابوعبدالله الشیعی به بزرگان سپاه معرفی شد[۱۹] و با عنوان «مهدی موعود» با او بیعت صورت گرفت.[۲۰] با رسیدن عبیدالله به شهر رَقّادِه در سال ۲۰ ربیع الثانی سال ۲۹۷ق، بیعت علنی شد[۲۱] و او با لقب «المهدى بالله» و امیرالمؤمنین، رسماً به عنوان نخستین خلیفه فاطمی برگزیده شد. [۲۲]
عبیدالله المهدی و حذف مخالفان
به گمان برخی از منابع تاریخی عبیدالله پس از استقرار در مغرب، از نفوذ و محبوبیت زیاد ابوعبدالله در میان قبیلههای کتامه احساس خطر کرد.[۲۳] گفته شده که او به تدریج اختیارات ابوعبدالله را محدود ساخت، از مشورت با او خودداری نمود و یارانش را کنار زد. در عوض، گروهی از نزدیکان خود و رجال پیشین دولت اغلبی را به قدرت رساند و عملاً ابوعبدالله را از صحنه سیاسی کنار گذاشت. [۲۴] نقل شده است که با بالاگرفتن اختلافات میان ابوعبدالله الشیعی و عبیدالله المهدی و تردید ابوعبدالله در مهدویت عبیدالله،[۲۵] سرانجام عبیدالله در جمادی الثانی سال ۲۹۸ق دستور قتل ابوعبدالله و برادرش ابوالعباس را صادر کرد و همچنین و حامیان آنها را سرکوب نمود.[۲۶]
دوران حکمرانی، تأسیس مهدیه و پایان عمر
پس از حذف یاران اولیه در سال ۲۹۸ق، بنابر گزارش منابع تاریخی، عبیدالله تمرکز خود را بر تثبیت مرزها و امور خارجی قرار داد. اگرچه او موفق به فتح کامل مصر نشد، اما توانست حوزه نفوذ حکومت خود را گسترش دهد و حکومتهای محلی را در افریقیه سرنگون سازد. [۲۷] مهمترین اقدام عمرانی او، بنا نهادن شهر مهدیّه در ساحل شرقی اِفریقیه بود که در سال ۳۰۸ق به عنوان پایتخت جدید فاطمیان جایگزین قیروان شد. [۲۸] در اواخر دوران حکمرانی او، قلمرو فاطمیان از مراکش تا مرزهای مصر امتداد یافت. [۲۹] عبیدالله المهدی پس از یک دوره امامت طولانی، سرانجام در ربیع الاول سال ۳۲۲ق درگذشت و در شهر مهدیه به خاک سپرده شد. [۳۰] دوران خلافت وی در مجموع بیست و پنج سال و دوران ادعای امامت، سی و پنج سال به طول انجامید. جانشینی او به پسرش ابوالقاسم محمد با عنوان القائم بامرالله سپرده شد. [۳۱]
حواشی پیرامون نسب
مهمترین جنبهای که در مورد عبیدالله المهدی محل مناقشه تاریخی است، مسئله انتساب او به خاندان پیامبر است. مخالفان، انتساب او به حضرت فاطمه(س) را مردود میدانستند؛[۳۲] منابعی نظیر ابن خلکان و سیوطی این نسبنامه را جعلی دانسته و او را منتسب به نسل «قداح» یا «عبید» میدانند.[۳۳] در مقابل، مورخانی مانند ابن خلدون و ابن اثیر، روایت رسمی فاطمیان مبنی بر نسب وی از امام جعفر صادق(ع) را پذیرفتهاند.[۳۴]
پانویس
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۹۷.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۹۷.
- ↑ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۱۲۰.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۹۷.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۹۸.
- ↑ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۱۲۰.
- ↑ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۱۲۰.
- ↑ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۱۲۰.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۹۹.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۹۸؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۱۴۹.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۹۹.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۸، ص۳۹؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۱۵۶.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۰.
- ↑ قاضی نعمان، رسالة افتتاح الدعوة، ۱۹۷۰م، ص۶۶.
- ↑ قاضی نعمان، رسالة افتتاح الدعوة، ۱۹۷۰م، ص۶۶.
- ↑ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۸، ص۳۹؛ دفتری، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ۱۳۸۶ش، ص۱۵۶.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۲.
- ↑ مصطفی غالب، تاریخ الدعوة الاسماعیلیة،۱۹۶۵م، ص۱۷۴.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۲.
- ↑ ابن تغری بردی، النجوم الزاهره، بیتا، ج۳، ص۲۴۶؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۴۸-۴۹.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۲.
- ↑ ابن تغری بردی، النجوم الزاهره، بیتا، ج۳، ص۲۴۶؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ج۸، ص۴۸-۴۹.
- ↑ انطاکی، ذیل تاریخ المجموع علی التحقیق والتصدیق، ۱۹۰۹م، ج۱، ص۱۰۸.
- ↑ ابناثیر، الکامل، ج۸، ص۵۰؛ علی الحمد، قیام الدولة الفاطمیه ببلاد المغرب، ۱۹۸۰م، ج۱، ص۲۱۳.
- ↑ ابنعذاری، البیان المغرب، ۱۹۴۸م، ج۱، ص۱۶۱_۱۶۲؛ عریب بن سعد قرطبی، صله تاریخ الطبری، بیتا، ج۱، ص۵۱.
- ↑ ابنعذاری، البیان المغرب، ۱۹۴۸م، ج۱، ص۱۶۲_۱۶۴؛ انطاکی، ذیل تاریخ المجموع علی التحقیق والتصدیق، ۱۹۰۹م، ج۱، ص۱۰۸_۱۰۹.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۴؛ صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۱۲۳.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۴. صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۱۲۳.
- ↑ دفتری، امامان اسماعیلی، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۴.
- ↑ قاضی نعمان، رسالة افتتاح الدعوة، ۱۹۷۰م، ص۱۲۷.
- ↑ قاضی نعمان، رسالة افتتاح الدعوة، ۱۹۷۰م، ص۱۳۵.
- ↑ الویری، «تاسیس دولت فاطمی در مصر»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ الویری، «تاسیس دولت فاطمی در مصر»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ الویری، «تاسیس دولت فاطمی در مصر»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
منابع
- الویری، محسن، «تاسیس دولت فاطمی در مصر»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه. تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۳۸۸ش، تاریخ بازدید: ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ش.
- ابن تغری بردی، جمالالدین ابیالمحاسن یوسف اتابکی، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و قاهرة، قاهره، وزارة الثقافة و الإرشاد القومی، المؤسسة المصریة العامة، بیتا.
- ابن عذاري، احمدبن محمد، البيان المغرب، به كوشش ژ. س. كولسن و لوي پرووانسال، ليدن، بینا، ۱۹۴۸م.
- ابناثیر، علی بن ابیالکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر للطباعة و النشر، ۱۳۸۵ق.
- انطاکی، يحيي بن سعيد، ذيل تاريخ المجموع علي التحقيق والتصديق، بيروت، بینا، ۱۹۰۹م.
- دفتری، فرهاد، امامان اسماعیلی، ترجمه خشایار بهاری، تهران،نشر فرزان، ۱۴۰۳ش.
- دفتری، فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدرهای، تهران، فرزان روز، ۱۳۸۶ش.
- صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، تهران، سمت،۱۳۸۳ش.
- عريب بن سعد قرطبي، صلة تاريخ الطبری، بیجا، بینا، بیتا.
- علي الحمد، عادله، قيام الدولة الفاطمیة ببلاد المغرب، قاهره، بینا، ۱۹۸۰م.
- قاضی نعمان، رساله افتتاح الدعوة، بیروت، دار الثقافه، ۱۹۷۰م.
- مصطفی غالب، تاریخ الدعوة الاسماعیلیة، بیروت، دارالاندلس، ۱۹۶۵م.