احمد بن عیسی بن زید
| عالم و محدث زیدی | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | احمد بن عیسی بن زید بن علی |
| لقب | فقیه آل محمد(ص) |
| نسب | از نوادگان زید بن علی |
| تاریخ تولد | ۱۵۷ق، ۱۵۸ق، ۱۵۹ق یا پس از آن |
| زادگاه | کوفه |
| تاریخ وفات | ۲۴۰ق یا ۲۴۷ق |
| محل دفن | بصره |
| شهر وفات | بصره |
| خویشاوندان سرشناس | زید بن علی |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | حسین بن علوان • محمد بن بکر ارحبی |
| شاگردان | علی بن احمد بن عیسی • محمد بن احمد بن عیسی • محمد بن منصور مرادی |
| تألیفات | امالی احمد بن عیسی • علوم آل محمد(ص) • مسائل احمد بن عیسی |
| سایر | کتابت حدیث • فقه • زهد |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| سیاسی | فعالیت و دعوت زیدیه در دوره خلافت هارون |
احمد بن عیسی بن زید (۱۵۷ق یا پس از آن ـ ۲۴۰ یا ۲۴۷ق)، از نوادگان زید بن علی و از فقیهان و محدثان زیدیه و بزرگان بنیهاشم بود.[۱] در منابع زیدی، از او با لقب «فقیه آل محمد(ص)» یاد شده است.[۲] درباره سال تولد احمد، گزارشهای متفاوتی از ۱۵۷، ۱۵۸، ۱۵۹ق و پس از آن نقل شده است.[۳] براساس برخی منابع، در کوفه زاده شد و در کودکی پدرش را از دست داد.[۴] پدرش از همراهان نفس زکیه و قتیل باخَمرا در قیام ضدعباسی بود.[۵]
درباره کودکی احمد دو روایت نقل شده است: بنابر روایتی، نزد مهدی عباسی تحت سرپرستی قرار گرفت و پس از کشتهشدن امین گریخت؛ روایت دیگر از رفتن او به مدینه و فعالیتش در بصره و عبادان حکایت دارد.[۶] درباره آغاز فعالیت او در دوره هارونالرشید نیز اختلاف است؛ برخی آن را ۱۸۵ق[۷] و برخی، زندانیشدنش در رافقه و فرارش به بصره را ۱۸۸ق دانسته است.[۸] به گفته مورخان، احمد مدتی با نام «ابوحفص جصاص» در ورذنین ری پنهان شد و در ۲۱۹ق در کوفه با قاسم رسی بیعت کرد.[۹]
از مشایخ احمد بن عیسی، حسین بن علوان و محمد بن بکر ارحبی بودند. شاگردان او عبارتاند از: علی بن احمد بن عیسی، محمد بن احمد بن عیسی و محمد بن منصور مرادی.[۱۰] راویان احادیث او عبارتاند از: الهادی الی الحق، محمد بن منصور مرادی، ابوالحسن هارونی، ابوطالب هارونی، الموفق بالله جرجانی و مرشد بالله.[۱۱]
براساس گزارش منابع، احمد معتقد به نیکی ابوبکر و عمر بوده و امامت فرد عادل، حتی از غیر اولاد حسنین، از دیدگاههای او گزارش شده است.[۱۲] منابع آثاری در احکام[۱۳] و فقه[۱۴] و نیز «کتاب الصیام» را به احمد نسبت دادهاند.[۱۵] مجموعه احادیث و آرای فقهی او که محمد بن منصور مرادی گرد آورده، با عناوین «امالی احمد بن عیسی» و «علوم آل محمد(ص)» شناخته شده و المنصور بالله عبدالله بن حمزه آن را «بدائع الانوار فی محاسن الآثار» نامیده است.[۱۶] «علوم آل محمد(ص)» در ۱۴۱۰ق در سه جلد منتشر شد و بدرالدین الحوثی (۱۳۴۵-۱۴۳۱ق)، شرحی بر آن نوشت. همچنین «مسائل احمد بن عیسی و القاسم بن ابراهیم» اثری از محمد بن منصور مرادی معرفی شده است.[۱۷] به گزارش ابو عبدالله علوی، زیدیان کوفه در فقه بر آرای احمد تکیه داشتند و آرای او را از طریق آثار محمد بن منصور نقل میکردند.[۱۸]
براساس منابع، احمد در اواخر عمر نابینا شد. متوکل عباسی که بهدلیل حمایت احمد از زیدیه در پی تعقیب او بود، پس از یافتن وی در کوفه و مشاهده نابیناییاش، از تعقیب او صرفنظر کرد.[۱۹] درباره وفات او سالهای ۲۴۰ و ۲۴۷ق گزارش شده است.[۲۰] مدفن او را بصره دانستهاند و احتمال کشتهشدنش به دست متوکل نیز مطرح شده است.[۲۱] منابع نسبشناسی، برای احمد پنج فرزند به نامهای علی، محمد، یحیی، حسین و زید ذکر کردهاند.[۲۲] صاحبالزنج خود را علی بن محمد بن احمد بن عیسی معرفی میکرد، اما نسبشناسان این ادعا را رد کرده و او را علی بن محمد بن عبدالرحیم عبقی از عبدقیس دانستهاند.[۲۳]
پانویس
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۶۱۹؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء،، ۱۴۰۴ق، ج۱۲، ص۷۲؛ بخاری، سر السلسلة العلویة، ۱۳۸۱ق، ص۸۱.
- ↑ ابن ابی الرجال، ج۱، ص۲۱۶؛ جنداری، تراجم الرجال، ۱۳۴۱ق، ص۵.
- ↑ بخاری، سر السلسلة العلویة، ۱۳۸۱ق، ص۶۵-۶۶؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۴۰۵، ۶۲۷؛ جنداری، تراجم الرجال، ۱۳۴۱ق، ص۵.
- ↑ بخاری، سر السلسلة العلویة، ۱۳۸۱ق، ص۶۵-۶۶؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۴۰۵، ۶۲۷؛ جنداری، تراجم الرجال، ۱۳۴۱ق، ص۵.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۴۰۵.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۴۲۰-۴۲۵؛ ابنحیون، شرح الأخبار، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۳۱-۳۳۳.
- ↑ ذهبی، سیر اعلام النبلاء،، ۱۴۰۴ق، ج۱۲، ص۷۲؛ صفدی، الوافی بالوفیات، ۱۴۰۱ق، ج۷، ص۲۷۱.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ۱۳۷۹ق، ج۲، ص۴۲۳.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۶۲۵، ۶۲۷-۶۲۸؛ محلی، الحدائق الوردیة، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۵.
- ↑ احمد بن عیسی، امالی، (راب الصدع)، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۵و۴۵و۴۹ و ج۲، ص۹۱۴؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۶۱۹.
- ↑ جنداری، تراجم الرجال، ۱۳۴۱ق، ص۵.
- ↑ ابنصوفی، المجدی، ۱۴۰۹ق، ص۱۸۸؛ جنداری، تراجم الرجال، ۱۳۴۱ق، ص۵.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۶۸۹.
- ↑ فخر رازی، الشجرة المبارکة، ۱۴۰۹ق، ص۱۴۲.
- ↑ ذهبی، میزان الاعتدال، ۱۳۸۲ق، ج۱، ص۱۲۷.
- ↑ مؤیدی، لوامع الانوار، ج۱، ص۲۰۰.
- ↑ GAS، I/۵۶۳.
- ↑ علوی، الجامع الکافی، ج۱، ص۲، ۵.
- ↑ بخاری، سر السلسلة العلویة، ۱۳۸۱ق، ص۶۶؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۶۳۲.
- ↑ خاری، سر السلسلة العلویة، ۱۳۸۱ق، ص۶۶؛ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۱۲۹؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۳۶۸ق، ص۶۳۲.
- ↑ ابنصوفی، المجدی، ۱۴۰۹ق، ص۱۸۸؛ ابنطباطبا، منتقلة الطالبیة، ۱۳۸۸ق، ص۱۸۱.
- ↑ ابنصوفی، المجدی، ۱۴۰۹ق، ص۱۸۸-۱۹۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۸۷ق، ج۹، ص۴۱۲، ۴۸۷-۴۸۸؛ ابنحزم، جمهرة الانساب العرب، ۱۴۰۳ق، ص۵۶-۵۷؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۶ق، ج۷، ص۲۰۵-۲۰۶؛ ابنعنبه، عمدة الطالب فی أنساب آل أبیطالب، ۱۳۸۰ق، ص۲۹۱.
منابع
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الأغانی، بیجا، بینا، ۱۳۹۰ق/۱۹۷۰م.
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، مقاتل الطالبیین، قاهره، به کوشش احمد صفر، ۱۳۶۸ق/۱۹۴۹م.
- ابناثیر، علی بن محمد جزری، الکامل فی التاریخ، بیروت،دار صادر، ۱۳۸۶ق.
- ابنحزم، علی بن احمد، جمهرة أنساب العرب، بیروت، بینا، ۱۴۰۳ق.
- ابنحیون، نعمان بن محمد، شرح الأخبار فی فضائل الأئمة الأطهار(ع)، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۹ق.
- ابنصوفی، علی، المجدی، قم، به کوشش احمد مهدوی دامغانی، ۱۴۰۹ق.
- ابنعنبه، احمد بن علی، عمدة الطالب فی أنساب آل أبیطالب، نجف، مکتبة الحیدریه، ۱۳۸۰ق.
- بخاری، ابونصر سهل، سر السلسلة العلویة، نجف، به کوشش محمد صادق بحرالعلوم، ۱۳۸۱ق/۱۹۶۲م.
- جنداری، احمد، تراجم الرجال، در مقدمهٔ جلد اول شرح الازهار، صنعا، بینا، ۱۳۴۱ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، قاهره، به کوشش علی محمد بجاوی، ۱۳۸۲ق/۱۹۶۳م.
- صفدی، خلیل بن ابیک. الوافی بالوفیات، به کوشش دوروتیاکر افولسکی، بیروت، دار النشر فرانز شتاینر، ۱۴۰۱ق /۱۹۸۱م.
- طبری، محمد بن جریر بن یزید، تاریخ الطبری؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- علوی، محمد، الجامع الکافی، نسخهٔ عکسی موجود در کتابخانه مرکز.
- فخر رازی، محمد بن عمر، الشجرة المبارکة فی أنساب الطالبیة، تحقیق: مهدی رجایی، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره)، ۱۴۰۹ق.
- مؤیدی، مجد الدین، لوامع الانوار، نسخهٔ عکسی موجود در کتابخانهٔ مرکز.
- محلی، حمید، الحدائق الوردیة، دمشق، به کوشش یوسف بن محمد مؤید حسنی، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
- یعقوبی، احمد بن اسحاق، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، ۱۳۷۹ق.
- GAS; Madelung, W Der Imam al-Qasim ibn brahlln, Berlin,۱۹۶۵.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دایره المعارف بزرگ اسلامی