جعفر بن احمد بن عبدالسلام بهلولی
| متکلم، محدث و فقیه زیدی | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | جعفر بن احمد بن عبدالسلام بن ابییحیی |
| لقب | قاضی جعفر، شمسالدین |
| نسب | بهلولی، ابناوی |
| تاریخ وفات | ۵۷۳ یا ۵۷۶ق |
| محل دفن | اَکمه، جنوب سَناع |
| شهر وفات | سَناع حَدّه، صنعا |
| خویشاوندان سرشناس | یحیی بن احمد، حاکم عدن |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | زید بن حسن بیهقی بَرُوقنی • ابوالعباس احمد بن ابیالحسن بن علی کنی |
| شاگردان | حسن بن محمد رَصّاص • حمید بن احمد قُرَشی • بدرالدین محمد بن احمد • محمد بن احمد قرشی و ... |
| محل تحصیل | صعده • مکه • ری • عراق |
| اجازه روایت از | ابنوهّاس • ابوالعباس احمد بن ابیالحسن بن علی کنی |
| تألیفات | نکت العبادات و جمل الزیادات • الاربعون العلویة • تیسیر المطالب فی امالی ابیطالب • شرح قصیدة الصاحب بن عباد • الدامغ للباطل من مذاهب الحنابل و ... |
| سایر | حمایت از مکتب کلامی مخترعه و مقابله با مطرفیه |
جَعْفَر بن أَحْمَد بن عَبْدُالسَّلام بَهْلُولی، مشهور به قاضی جعفر و ملقب به «شَمْسالدّین بَهْلُولی اَبْناوی مِشْوَری»، از متکلمان، محدثان و فقیهان زیدی یمن در قرن ششم هجری بود.
اجداد و پدر وی در دوران حکومت صُلَیحیان و بنوحاتم، از قضات اسماعیلی صنعا بودند و برادرش، یَحْیی بن أَحْمَد (متوفی ۵۶۲)، حاکم عدن بود.[۱] درباره سالهای نخست زندگی او گزارش روشنی در منابع زیدی نیست و برخی منابع، با توجه به پیشینه خانوادگی، احتمال پیروی او از اسماعیلیه را مطرح کردهاند؛ زمان گرایش او به زیدیه نیز مشخص نیست.[۲]
به گفته منابع، در روزگار قاضی جعفر، اختلاف کلامی میان پیروان الهادی الی الحق، از امامان زیدی و بنیانگذار حکومت زیدیان در یمن، و معتزله بغداد از یک سو و معتزله بصره از سوی دیگر، به شکلگیری دو جریان مُطَرِّفیه و مُخْتَرعه، دو جریان کلامی در میان زیدیان یمن، انجامید.[۳] در پی این اختلاف، عَلِی بن عِیسی حَسَنی، مشهور به ابنوَهّاس، زَیْد بن حَسَن بَیْهَقی بَرُوقنی را از ایران به یمن دعوت کرد و بَرُوقنی در ۵۴۱ق به صعده رسید؛[۴] به گزارش منابع، قاضی جعفر و شماری از عالمان مطرفیه با تدریس او از دیدگاههای پیشین خود عدول کردند.[۵] براساس برخی منابع، قاضی جعفر علوم اعتزال را نزد بَرُوقنی آموخت و در انتقال و گسترش آموزههای معتزله بصره در یمن نقش داشت.[۶] همچنین گزارش شده است که در ۵۴۳ یا ۵۴۴ق، قاضی جعفر بَرُوقنی را در بازگشت به عراق همراهی کرد. پس از مرگ بَرُوقنی در تهامه، قاضی جعفر سفر خود را ادامه داد و در ۵۵۰ق در مکه از ابنوَهّاس و در ۵۵۲ق در ری از أَبُوالعَبّاس أَحْمَد بن أَبیالحَسَن اجازه روایت برخی آثار زیدی دریافت کرد.[۷]
قاضی جعفر در ۵۵۲ق به یمن بازگشت و در مدرسه خود در صنعا به تدریس پرداخت؛ به گزارش منابع، مخالفت مطرفیه با فعالیتهای او با دخالت امام أَحْمَد بن سُلَیْمان پایان یافت و آثاری مانند مَقاوِدُ الإنصاف و مَسائلُ الهِدْیَة در شمار نوشتههای او در نقد مطرفیه قرار گرفتهاند.[۸] پس از آن، از مناظره او با یَحْیی بن أَبیالخَیْر عِمْرانی و شاگردش عَلِی بن عَبْدُاللّه یَرْمی گزارش شده است؛ قاضی جعفر در الدامغ للباطل من مذاهب الحنابلة به دیدگاههای حنبلیان پاسخ داد و عِمْرانی نیز الانتصار فی الرد علی المعتزلة را در رد آرای معتزله نوشت، و بر پایه مناظره او با یرمی در ۵۵۴ق، احتمال سفر قاضی جعفر به اِبّ در همین سال مطرح شده است.[۹]
شرححالنویسان، حَسَن بن مُحَمَّد رَصّاص، حُمَیْد بن أَحْمَد قُرَشی، بَدْرالدّین مُحَمَّد بن أَحْمَد و مُحَمَّد بن أَحْمَد قُرَشی را از شاگردان او دانستهاند. نُکَت العبادات و جُمَل الزیادات، الأربعون العلویة، تیسیر المطالب فی أمالی أبیطالب، شرح قصیدة الصاحب بن عباد و الدامغ نیز از آثار او گزارش شدهاند. آثاری چون نظام الفوائد، إبانة المناهج، إیضاح المنهاج و التقریب فی أصول الفقه نیز در شمار آثار خطیِ قاضی جعفر قرار گرفتهاند[۱۰]
وفات قاضی جعفر در سالهای ۵۷۳ یا ۵۷۶ق گزارش شده و سَناع حَدّه را محل درگذشت او دانستهاند؛ به گزارش منابع، او در اَکْمَه، جنوب صنعا، دفن شد و این مکان از زیارتگاههای زیدیان بهشمار میآمد.[۱۱]
پانویس
- ↑ ابنزخیف، مآثر الابرار، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۷۶۹؛ مادلونگ، «جعفر بن ابییحیی»، دفترهای ۳–۴.
- ↑ ابنزخیف، مآثر الابرار، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۷۶۹؛ مادلونگ، «جعفر بن ابییحیی»، ضمیمه، دفترهای ۳–۴.
- ↑ فؤاد سید، تاریخ المذاهب الدینیة فی بلاد الیمن، ۱۴۰۸ق، ص۲۴۱ـ۲۴۲.
- ↑ فؤاد سید، تاریخ المذاهب الدینیة فی بلاد الیمن، ۱۴۰۸ق، ص۲۴۱ـ۲۴۲.
- ↑ شهاری، طبقات الزیدیة الکبری، ۱۴۲۱ق، قسم۳، ج۱، ص۴۴۷ـ۴۴۹.
- ↑ شبله، «الاتجاهات العقدیة فی الیمن ـ الظهور والامتداد»، ص۱۵۳.
- ↑ شهاری، طبقات الزیدیة الکبری، ۱۴۲۱ق، قسم۳، ج۱، ص۴۴۸؛ قسم۳، ج۲، ص۷۷۴؛ قسم۳، ج۱، ص۱۰۸.
- ↑ ابنزخیف، مآثر الابرار، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۷۷۱ـ۷۷۴؛ انصاریقمی، یادداشتی درباره مطرفیه و ردیه قاضی جعفر ابن عبدالسلام، ۱۳۸۰ش، ص۱۱۹ـ۱۲۰، ۱۲۶.
- ↑ شهاری، طبقات الزیدیة الکبری، ۱۴۲۱ق، قسم۳، ج۱، ص۲۷۸؛ عمرانی، الانتصار فی الرد علی المعتزلة القدریة الأشرار، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۸۹ـ۹۰؛ جَعدی، طبقات فقهاء الیمن، ص۱۸۰، ۲۰۳.
- ↑ شهاری، طبقات الزیدیة الکبری، ۱۴۲۱ق، قسم۳، ج۱، ص۳۳۳، ۴۱۷؛ ج۲، ص۹۱۰، ۹۱۳؛ رقیحی، فهرست مخطوطات مکتبة الجامع الکبیر صنعاء، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۱۲۲۹ـ۱۲۳۱؛ بهلولی، الأربعون العلویة وشرحها، ۱۴۲۳ق؛ عَزّی، تیسیر المطالب فی أمالی أبیطالب، ۱۴۲۲ق؛ شهاری، طبقات الزیدیة الکبری، ۱۴۲۱ق، قسم۳، ج۱، ص۱۰۸، ۱۱۹، ۱۸۶، ۴۱۷ـ۴۱۸، ۴۲۴.
- ↑ ابنزخیف، مآثر الابرار، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۷۶۹؛ بهلولی، الأربعون العلویة وشرحها، ۱۴۲۳ق، ص۸؛ مادلونگ، «جعفر بن ابییحیی»، ضمیمه، دفترهای ۳ـ۴.
منابع
- ابنزخیف، محمد بن علی، مآثر الابرار فی تفصیل مجملات جواهر الاخبار و یسمی اللواحق الندیه بالحدائق الوردیه، چاپ عبدالسلام عباس وجیه و خالد قاسم محمد متوکل، عمان، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۳ق/۲۰۰۲م.
- الوجیه، عبدالسلام عباس، مصادر التراث فی المکتبات الخاصه فی الیمن، صنعا، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۲ق.
- انصاریقمی، حسن، «یادداشتی درباره مطرفیه و ردیه قاضی جعفر ابن عبدالسلام»، *کتاب ماه دین*، سال پنجم، شماره ۱ و ۲، آبان و آذر ۱۳۸۰ش.
- بهلولی، جعفر بن عبدالسلام، الأربعون العلویة وشرحها، تحقیق عبدالفتاح عبدالفتاح الکبسی، صنعا، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۳ق/۲۰۰۲م.
- جَعدی، عمر بن علی، طبقات فقهاء الیمن، تصحیح و تنظیم فؤاد سید، بیروت، دارالقلم، ۱۹۵۷م.
- رقیحی، احمد عبدالرزاق، فهرست مخطوطات مکتبة الجامع الکبیر صنعاء، صنعا، وزارة الأوقاف والإرشاد، ۱۴۰۴ق/۱۹۸۴م.
- سید، ایمن فؤاد، تاریخ المذاهب الدینیة فی بلاد الیمن حتی نهایة القرن السادس الهجری، قاهره، الدار المصریة اللبنانیة، ۱۴۰۸ق/۱۹۸۸م.
- شبالة، ماجد محمد علی احمد، «الاتجاهات العقدیة فی الیمن ـ الظهور والامتداد»، مجلة الأندلس للعلوم الإنسانية والاجتماعیة، جلد: ۷، شماره: ۳۴، دوره انتشار: ژوئیه تا سپتامبر ۲۰۲۰م.
- شهاری، ابراهیم بن قاسم بن مؤید بالله، طبقات الزیدیة الکبری، القسم الثالث: بلوغ المراد إلی معرفة الإسناد، تحقیق عبدالسلام بن عباس وجیه، عمان، مؤسسة الإمام زید بن علی الثقافیة، ۱۴۲۱ق/۲۰۰۱م.
- عزّی، عبدالله بن حمود، تیسیر المطالب فی أمالی ابیطالب، تحقیق عبدالله بن حمود العزّی، صنعا، مؤسسة زید بن علی الثقافیة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۲م.
- عمرانی، یحیی بن ابیالخیر بن سالم، الانتصار فی الرد علی المعتزلة القدریة الأشرار، تحقیق سعود بن عبدالعزیز الخلف، ریاض، أضواء السلف، چاپ اول، ۱۴۱۹ق/۱۹۹۹م.
- عمری، حسین، مصادر التراث الیمنی فی المتحف البریطانی، دمشق، دار المختار للطباعة والنشر، ۱۴۰۰ق/۱۹۸۰م.
- مادلونگ، ویلفرد، «جعفر بن ابییحیی»، دانشنامه اسلام، چاپ دوم، ضمیمه، دفترهای ۳–۴، لیدن، ۱۹۸۱م.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دانشنامۀ جهان اسلام