مهدی الهی قمشه‌ای

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مهدی الهی قمشه‌ای
آیت الله مهدی الهی قمشه ای.jpg
اطلاعات فردی
نام کامل: محمد مهدی الهی قمشه‌ای
لقب: مُحی الدین
تاریخ تولد: ۱۲۸۰ش.
زادگاه: قمشه (شهرضا) از توابع اصفهان
تاریخ وفات: ۲۴ اردیبهشت ۱۳۵۲ش
محل دفن: قم- قبرستان وادی السلام
شهر وفات: تهران
اطلاعات علمی
استادان: محمدحکیم خراسانی، جهانگیر خان قشقایی، آقا بزرگ حکیم، حاج آقا حسین قمی، شیخ اسدالله یزدی مشهور به هراتی، ملا محمدعلی فاضل و شیخ حسن بُرسی
شاگردان: حسن حسن زاده آملی ، عبدالله جوادی آملی، سید ابوالحسن رفیعی قزوینی، کاظم مدیر شانه چی، سید محمد باقر حجتی، محمد باقر محقق
محل تحصیل: قمشه، اصفهان، مشهد
تألیفات: حکمت الهی، توحید هوشمندان(مقدمات فلسفه اسلامی به انضمام ترجمه فصوص الحکم فارابی)، حاشیه بر تفسیر ابوالفتوح رازی، حکمت عملی یا اخلاق مرتضوی، فلسفه معلم ثانی ابونصر فارابی، مشاهدات العارفین فی احوال السالکین الی‌الله، رساله‌هایی در فلسفه کلی، مراتب ادراک، سیر و سلوک، مراتب عشق، حاشیه بر مبدأ و معاد ملا صدرا، دروس عرفانی از مکتب علوی.
سایر: استاد دانشگاه تهران – ترجمه قرآن
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی

محمدمهدی الهی قمشه‌ای (۱۲۸۰- ۱۳۵۲ش)، ملقّب به مُحی الدین حکیم، عارف، شاعر و مترجم قرآن و صحیفه سجادیه و مفاتیح الجنان است. او را آغازگر عصر ترجمه روان و آزاد قرآن به فارسی خوانده‌اند. از ابتدای تأسیس دانشگاه تهران به مدت ۳۵ سال به تدریس علوم عقلی و ادبیات در این دانشگاه اشتغال داشت. تخلّص شعری وی الهی است. حسین و مهدیه الهی قمشه ای فرزندان او هستند.

زندگی

محمدمهدی الهی در سال ۱۲۸۰ شمسی در قمشه (شهرضا) از توابع اصفهان متولد شد. نیاکان او از سادات بحرین بودند[۱] که در زمان نادر شاه افشار به ایران مهاجرت کردند و در قمشه ساکن شدند. از ۵ سالگی آموختن را آغاز کرد و تا ۷ سالگی مقدمات ادبیات فارسی و عربی را آموخت و سپس به فراگیری علوم دینی نزد پدرش ملا ابوالحسن که از علمای شهر بود پرداخت و مقدمات فقه و اصول و حکمت را نیز نزد ملا محمد هادی فرزانه قمشه‌ای آموخت.

سفرهای علمی

پس از آنکه دانشگاه تهران تاسیس شد و مدرسه سپهسالار به دانشکده معقول و منقول تبدیل گردید، الهی قمشه‌ای ضمن تدریس منطق و حکمت و ادبیات در این دانشکده، با نوشتن کتاب «توحید هوشمندان» از دانشکده مزبور دکترا گرفت. او در دانشکده ادبیات نیز به تدریس ادبیات عرب پرداخت و ۳۵ سال کار تدریس را ادامه داد.

خانواده

همسر:طیبه تربتی فعال ادبی و مولف کتاب خوشه ها

فرزندان:

  • حسین: ادیب، سخنران، مترجم و نویسنده که در زمینه ادبیات و هنر و عرفان فعالیت دارد. او اصلاحاتی در ترجمه قرآن پدر انجام داد که در سال ۱۳۶۱ توسط انتشارات امیر کبیر به چاپ رسید.
  • نظام الدین: استاد فلسفه و رئیس کتابخانه دانشگاه تهران. وی در سال ۱۳۷۶ از دنیا رفت.
  • مرتضی: رئیس انجمن جئوترمال کانادا
  • مهدیه: شاعر و محقق
  • و سه دختر دیگر

وفات

قبر الهی قمشه ای

وی در شامگاه ۲۴ اردیبهشت ۱۳۵۲ش در ۷۲ سالگی و در حالی که مشغول آخرین اصلاحات ترجمه قرآن بود، از دنیا رفت و در قبرستان وادی السلام قم در اتاق شماره ۱۹ (که پس از نوسازی قبرستان، تخریب گردید) به خاک سپرده شد.

شاگردان

آثار

تالیف:

  • حکمت الهی در دو جلد: جلد اول شامل مهمترین مباحث حکمت اسلامی؛ جلد دوم شامل متن و شرح فصوص الحکم فارابی همراه با ترجمه و شرح خطبه توحید نهج البلاغه
  • توحید هوشمندان(مقدمات فلسفه اسلامی به انضمام ترجمه فصوص الحکم فارابی)
  • حاشیه بر تفسیر ابوالفتوح رازی
  • حکمت عملی یا اخلاق مرتضوی (در زمان خود وی در خاتمه کتاب «حکمت الهی» منتشر شد و اخیرا با مقدمه، تصحیح و تعلیقات آیت الله حسن زاده مستقلا به چاپ رسیده است.)
  • فلسفه معلم ثانی ابونصر فارابی (که در سال ۱۳۲۲ به همراه کتاب توحید هوشمندان به چاپ رسید.)
  • مشاهدات العارفین فی احوال السالکین الی الله
  • رساله‌ای در فلسفه کلی
  • رساله‌ای درمراتب ادراک
  • رساله‌ای در سیر و سلوک
  • حاشیه بر مبدأ و معاد ملا صدرا
  • رساله‌ای در مراتب عشق
  • دروس عرفانی از مکتب علوی
قرآن کریم با ترجمه الهی قمشه‌ای

ترجمه:

شعر:

  • دیوان اشعار شامل: نغمه الهی(شرحی منظوم بر خطبه همّام امام علی(ع))، نغمه حسینی، نغمه عشاق، رباعیات، مسمّطات، اسرار حج، نغمه لاهوت

ترجمه قرآن کریم

الهی قمشه‌ای قرآن را طی هفت سال[۳] به صورتی روان ترجمه کرد. پیش از آن قرآن به صورت تحت اللفظی ترجمه می‌شد. ترجمه الهی (در کنار ترجمه عبدالحسین آیتی بافقی یزدی) هردو آغازگر عصر ترجمه روان و نسبتا آزاد قرآن کریم به فارسی بودند. ترجمه الهی قمشه‌ای به علت آنکه آزادتر است یعنی عناصر تفسیری بیشتری دارد، روانتر و خوش خوانتر است.[۴] این ترجمه نخستین بار در سال ۱۳۲۳ از سوی کتاب فروشی اسلامیه به چاپ رسید. شهرت علمی و عرفانی و دانشگاهی مترجم از یک سو و روان و ساده بودن عبارات از سوی دیگر و همچنین آسان گیری در مساله حق مولف، سبب شده است که این ترجمه طی هفتاد سال گذشته بیش از دیگر ترجمه‌ها و پی در پی تجدید چاپ شود. این ترجمه را به علت توضیحاتی کوتاه در بین پرانتز خلاصة التفاسیر می‌نامند. به گفته بهاءالدین خرمشاهی، ارزش تاریخی و تاثیر روانشناختی این ترجمه بیش از ارزش علمی و آکادمیک آن است.[۵]

اشکالاتی بر این ترجمه وارد است که به طور خلاصه عبارتند از: بی‌توجهی به ضمیرها، معلوم و مجهول بودن فعل‌ها، عدم رعایت نکات ادبی در ریشه یابی برخی کلمه‌ها یا اعراب جمله‌ها، نقل به معنا، آمیختگی شرح و ترجمه، عطف مترادفین و قلم گردانی‌های غیر لازم، افتادگی و... برخی معتقدند ترجمه الهی قمشه‌ای در واقع همان ترجمه بصیر الملک[۶] است که زیر نظر الهی قمشه‌ای تنظیم شده و نکات تفسیری به آن افزوده شده است.[۷]

نقد و ویرایش: بر ترجمه قرآن الهی قمشه‌ای نقدهایی نوشته شده است از جمله در کتاب قرآن پژوهی اثر بهاءالدین خرمشاهی، ۱۱۰ نکته انتقادی بر ترجمه بیست جزء اول مطرح شده است.[۸] خرمشاهی همچنین در مقاله «درباره ترجمه شادروان الهی قمشه‌ای از قرآن کریم» به نکاتی در این زمینه پرداخته است[۹] ماشاءالله بیات مختاری نیز در مقاله «کفایت‌ها و کاستی‌های ترجمه استاد الهی قمشه‌ای» به نقاط قوت و ضعف این ترجمه اشاراتی داشته است.[۱۰]

همچنین حسین استاد ولی افزون بر انجام اصلاحات املایی و ویرایشی، محتوای ترجمه را نیز تا حدی اصلاح کرد که از سوی انتشارات اسلامیه در سال ۱۳۷۷ به چاپ رسید.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. از ایشان نقل شده است که چون در کسوت متعارف فعلی شناخته شده‌ام، از تبدیل عمامه سفید به سیاه خودداری می‌کنم. حسن زاده آملی، نامه‌ها برنامه‌ها، ص۸۰
  2. شریف رازی، گنجینه دانشمندان، ج۸، ص۱۰۸.
  3. گفتگو با سرکار خانم [مهدیه] الهی قمشه‌ای، مجله پیام زن، آبان ۱۳۷۸، شماره ۹۲، ص۴۸.
  4. خرمشاهی، بهاءالدین، «ترجمه شادروان مهدی الهی قمشه‌ای»، ترجمان وحی، شماره۷، ص۸.
  5. خرمشاهی، بهاءالدین، «ترجمه شادروان مهدی الهی قمشه‌ای»، ترجمان وحی، شماره۷، ص۲۱.
  6. از رجال فرهنگی و متدین دربار ناصرالدین شاه
  7. معرفت، محمد هادی، تاریخ قرآن، انتشارات سمت، ص۲۰۴؛ معتمدی، رسول، مجله پیام قرآن، شماره۳، ص۴۴.
  8. صفحه ۴۵۷-۵۳۱
  9. مجله وقف میراث جاویدان، پاییز ۱۳۷۲، شماره۳، صص ۱۴-۲۱
  10. مجله پژوهش‌های قرآنی، زمستان ۱۳۸۴، شماره ۴۴، صص۸۹-۱۰۵

منابع

  • بیات مختاری، ماشاءالله، «کفایت‌ها و کاستی‌های ترجمه استاد الهی قمشه‌ای»، پژوهش‌های قرآنی، زمستان ۱۳۸۴، شماره ۴۴، صص۸۹-۱۰۵.
  • خرمشاهی، بهاءالدین، «درباره ترجمه شادروان الهی قمشه‌ای از قرآن کریم»، وقف میراث جاویدان، پاییز ۱۳۷۲، شماره۳، صص۱۴-۲۱.
  • خرمشاهی، بهاءالدین، «ترجمه شادروان مهدی الهی قمشه‌ای»، ترجمان وحی، شهریور ۱۳۷۹، شماره۷، صص۴-۲۱.
  • معرفت، محمد هادی، تاریخ قرآن، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها، تهران، ۱۳۸۲.