این مقاله در تاریخ ۳۰ مهر ۱۳۹۶ به عنوان مقاله خوب شناخته شده است. برای توضیحات بیشتر کلیک کنید.

وضو

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

وُضو شستن صورت و دست‌ها و همچنین مسح سر و پاها با قصد قربت و با آدابی خاص است. وضو به خودی خود مستحب است؛ اما شرط درستی نماز، طواف و برخی دیگر از عبادات انجام آنها با وضو است. بدون وضو، لمس خط قرآن و لمس نام خدا جایز نیست. وضو گرفتن در مواردی از جمله رفتن به مسجد و قرائت قرآن کریم، مستحب است. بنابر منابع تاریخی، حکم وضو در آغاز بعثت پیامبر، در مکه بیان شد. آیه ششم سوره مائده و همچنین بیش از ۴۰۰ روایت از معصومان، درباره وضوست. وضو و گاه تجدید وضو، در احادیث، موجب پاک شدن گناهان، از میان رفتن غضب، طول عمر، نورانی شدن چهره‌ در محشر و افزایش روزی دانسته شده است.

وضو را می‌توان به شیوه‌های ترتیبی و ارتماسی انجام داد. در وضوی ترتیبی، ابتدا صورت و سپس دست‌ها شسته شده و پس از آن، مسح سر و پاها انجام می‌شود، اما در وضوی ارتماسی، صورت و دست‌ها در آب فرو برده می‌شود و پس از آن مسح سر و پا با دست صورت می‌گیرد. در صورتی که باز کردن روی زخم دشوار باشد یا ضرر داشته باشد، باید وضوی جبیره‌ای گرفت.

شیعیان و اهل سنت، درباره شستن دست‌ها و همچنین شیوه مسح سر و پاها در وضو اختلافاتی دارند؛ از جمله اینکه شیعیان شستن دست‌ها از بالا به پایین را واجب می‌دانند، اما اهل سنت، قائل به شستن دست‌ها از پایین به بالا هستند. بر اساس منابع روایی، تا پایان دوران خلافت عمر بن خطاب، اختلاف عمده‌ای در وضو میان مسلمانان نبوده و همه آنان به یک شیوه (شیوه امامیه) وضو می‌گرفته‌اند. منابع اسلامی، اختلافات شیعه و سنی در وضو را از دوران خلیفه سوم گزارش کرده‌اند.

مفهوم‌شناسی

وضو، شستن صورت و دست‌ها و مَسح (دست کشیدن بر) سر و پاها به شیوه خاص با قصد قربت و برای انجام فرمان خداوند است.[۱] این عمل عبادی، شرط درستی نماز و طواف و همچنین شرط جواز دست زدن به خط قرآن است.[۲]

بنابر منابع تاریخی، وضو در مکه و در آغاز بعثت، توسط جبرئیل به پیامبر(ص) آموزش داده شد و پیامبر اکرم، آن را برای مردم بیان کرد.[۳]

احکام

نوشتار اصلی: آیه وضو

شیوه انجام وضو و همچنین اهمیت آن در قرآن و احادیث ذکر شده است.[۴] حکم وضو در آیه ششم سوره مائده آمده و از همین رو، آیه وضو خوانده می‌شود:[۵] «یا أَیُّها الَّذینَ آمَنوا إِذا قُمتُم إِلَی الصَّلاةِ فَاغسِلوا وُجوهَكُم وَ أَیدیَكُم إِلَی الْمَرافِقِ وَ امسَحوا بِرُءُوسِكُم وَ أَرجُلَكُم إِلَی الكَعبَینِ»[۶]؛ ‌اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، چون به نماز برخاستيد، صورت و دست‌هايتان را با آرنج بشوييد و سر و پاهايتان را تا قوزک مسح كنيد.[۷]

وضو گرفتن به خودی خود مستحب است[۸] و برای خواندن نماز (جز نماز میت)، انجام طواف، لمس خط قرآن، و لمس نام خدا واجب می‌شود.[۹] بنابر احتیاط واجب، دست زدن به نام پیامبر، ائمه و حضرت زهرا (س) هم باید با وضو باشد.[۱۰] وضو گرفتن در مواردی مستحب است؛ از جمله رفتن به مسجد و حرم امامان، خواندن و همراه داشتن قرآن، رساندن جایی از بدن به جلد یا حاشیه قرآن و همچنین زیارت اهل قبور.[۱۱]

وضوی ترتیبی، ارتماسی، جبیره‌ای

وضو را می‌توان به شیوه ترتیبی یا ارتماسی انجام داد[۱۲] و در شرایط خاصی لازم است به شکل جبیره‌ای انجام شود.[۱۳]

آموزش نیت و شستن صورت
آموزش شستن دست‌ها
آموزش مسح سر و پاها

وضوی ترتیبی: ابتدا باید صورت را شُست؛ از جایی که موی سر روییده تا انتهای چانه، به پهنای یک دست. سپس ابتدا دست راست و پس از آن دست چپ، از کمی بالای آرنج تا سرانگشتان شسته می‌شود. پس از آن با رطوبت باقی‌مانده از شستن دست‌ها، مسح سر در قسمت جلو سر و بالای پیشانی انجام می‌شود و سپس با همان رطوبت، مسح پای راست و مسح پای چپ.[۱۴]

وضوی ارتماسی: باید صورت و دست‌ها را با مراعات شستن از بالا به پایین، در آب فرو برد و سپس، مسح سر و پا را با دست انجام داد.[۱۵]

وضوی جبیره‌ای: اگر در یکی از اعضای بدن که در وضو شسته یا مسح می‌شود، زخم یا شکستگی باشد و نتوان آن را شست یا مسح کشید، باید وضو را به طور معمول انجام داد و به جای شستن یا مسح عضو زخمی یا شکسته، دست خیس بر جبیره کشید.[۱۶] جبیره، به پارچه یا هر چیزی گفته می‌شود که با آن زخم را می‌بندند.[۱۷] وضوی جبیره‌ای تنها در صورتی جایز است که باز کردن جبیره دشوار باشد یا ضرر داشته باشد یا نتوان مستقیما روی زخم یا شکستگی آب ریخت.[۱۸]

در برخی موارد، تیمم به جای وضو واجب می‌شود؛ از جمله در صورتی که وقت نماز به قدری تنگ باشد که وضو گرفتن باعث شود تمام یا بخشی از نماز، بعد از وقت خوانده شود.[۱۹] همچنین در جایی که آب در دسترس نباشد و یا آب برای بدن ضرر داشته باشد، تیمم جایگزین وضو می‌گردد.[۲۰] کسی که غسل جنابت کرده، برای ادای نماز نباید وضو بگیرد و همان غسل جایگزین وضو هم خواهد بود.[۲۱]

وضو چگونه باطل می‌شود؟

وضو در چند صورت باطل می‌شود، در منابع فقهی از مبطلات وضو (چیزهایی که وضو را باطل می‌کنند) به حدث اصغر یاد می‌شود[۲۲] برخی از آنها عبارتند از:

  • خارج شدن ادرار، مدفوع یا باد از انسان.
  • خواب (به طوری که گوش نشنود و چشم نبیند)، دیوانگی، مستی و بیهوشی.[۲۳]
  • چیزهایی که سبب غسل می‌شوند؛ مانند جنابت و لمس کردن مُرده.[۲۴]

به گفته فاضل مقداد برخی از فقیهان اهل سنت بر این باورند که تماس پوست بدن مرد و زن نامحرم وضو را باطل می‌کند. مستند آنان قرائت کسایی است که لامستم را در آیه «أَوْ لامَسْتُمُ النِّسا»[۲۵] «لمَسْتم» قرائت کرده اما به باور فقیهان شیعه «لامَسْتم» کنایه از آمیزش است.[۲۶]

تفاوت وضوی شیعیان و اهل سنت

در مسئله وضو، درباره شستن دست‌ها و همچنین چگونگی مسح سر و پاها، بین شیعیان و اهل سنت، اختلاف شده است.[۲۷]

اختلافات بین شیعه و سنی درباره وضو، بیشتر ناشی از اختلاف برداشت از معنای آیه ششم سوره مائده، و یا اختلاف در قرائت آن است.[۲۸] شیعیان با تکیه بر روایاتی از معصومان[۲۹]، عبارت «و أیدیکم إلی المرافق» در آیه مذکور را به معنای وجوب شستن دست‌ها از بالا به پایین می‌دانند، بر خلاف مذاهب چهارگانه اهل سنت که قائل به شستن دست‌ها از پایین به بالا هستند.[۳۰]

همچنین بر اساس حکم فقهای شیعه، شستن دست راست باید مقدم بر دست چپ باشد.[۳۱] این حکم در مذاهب اهل سنت مستحب شمرده شده است.[۳۲]

مذاهب چهارگانه اهل سنت شستن پاها به همراه قوزک را در وضو واجب می‌دانند،[۳۳] شیعیان قائل به مسح پاها از سر انگشت‌ها تا برآمدگی روی پا هستند.[۳۴] این مسح هم بر اساس فقه شیعه، مانند مسح سر باید از رطوبت وضو باشد.[۳۵] همچنین مالکیه و حنفیه ترتیب و حنفیه و شافعیه موالات را در وضو واجب نمی‌دانند. اما شیعیان و دیگر فرق اهل سنت رعایت آنها را واجب می‌دانند.[۳۶]

شیعه و اهل سنت، درباره مسح سر هم اختلافاتی دارند؛ از جمله اینکه به باور شیعیان، مسح سر به اندازه‌ای که به آن مسح گفته شود کافی است و حداکثر مستحب است به اندازه سه انگشتِ بسته باشد، نه بیشتر.[۳۷] همچنین در فقه شیعه، برای مسح سر باید از آب وضو استفاده کرد و نمی‌توان با آب جدید مسح کرد.[۳۸] با این حال مذاهب مختلف اهل سنت هم در چگونگی مسح سر، نظرات مختلفی دارند؛[۳۹] بنابر فقه حنبلی، مسح تمام سر به همراه دو گوش واجب است،[۴۰] و باید از آب جدید برای مسح سر استفاده کرد.[۴۱] در فقه مالکی، تمام سر را باید مسح کرد[۴۲] و در فقه حنفی، مسح یک چهارم سر واجب است.[۴۳] بر اساس مذهب شافعی، مسح سر به مقدار حداقلی کافی است و باید با آب جدید مسح کرد.[۴۴]

وضو در مواردی با تقیه همراه بوده است: امام کاظم(ع)، در پاسخ به نامه علی بن یقطین که در دستگاه خلافت عباسی جایگاه ویژه‌ای داشت، او را مکلف کرد مانند اهل سنت وضو بگیرد تا هارون الرشید از شیعه بودن وی مطلع نشود.[۴۵] موسی بن جعفر(ع)، پیشتر از علی بن یقطین خواسته بود در حکومت عباسی بماند و به شیعیان خدمت کند.[۴۶] در حالی‌که دیگر شیعیان را از همکاری با عباسیان منع می‌کرد.[۴۷]

آغاز اختلاف در وضو از عصر عثمان

برخی محققان معتقدند در دوران پیامبر(ص) اختلافی در وضو میان مسلمانان نبوده[۴۸] و پیامبر اکرم وضو را با مسح پاها به جای شستن انجام می‌داده است.[۴۹] علاوه بر دوران پیامبر، از دوران خلافت ابوبکر هم اختلافی درباره وضو ذکر نشده است.[۵۰] در دوران خلافت عمر بن خطاب، جز در یک مورد مسح خُفَّیْن(مسح پا از روی پاپوش)، روایتی دالّ بر اختلاف درباره وضو در دست نیست.[۵۱]

بر اساس آنچه در کَنْزُ العُمّال[۵۲] و برخی منابع دیگر آمده،[۵۳] برخی محققان معتقدند اختلاف در وضو، از دوران خلیفه سوم(عثمان)، در میان مسلمانان آشکار شده است.[۵۴] سید علی شهرستانی، با استناد به اختلاف امام علی(ع) و عمر بن خطاب درباره مسح خفین، معتقد