این مقاله در تاریخ ۳۰ مهر ۱۳۹۶ به عنوان مقاله خوب شناخته شده است. برای توضیحات بیشتر کلیک کنید.

وضو

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

وُضو، شستن صورت و دست‌ها و همچنین مسح سر و پاها به قصد قربت و با آدابی خاص که به خودی خود مستحب،‌ اما شرط درستی نماز و طواف و برخی دیگر از عبادات است. بدون وضو، لمس خط قرآن و لمس نام خدا جایز نیست. وضو گرفتن در مواردی از جمله رفتن به مسجد و قرائت قرآن کریم، مستحب است. بنابر منابع تاریخی، حکم وضو در آغاز بعثت پیامبر، در مکه بیان شد. آیه ششم سوره مائده، و همچنین بیش از ۴۰۰ روایت از معصومان، درباره وضوست. وضو و گاه تجدید وضو، در احادیث، موجب پاک شدن گناهان، از میان رفتن غضب، طول عمر، نورانی شدن چهره‌ در محشر، و افزایش روزی دانسته شده است.

وضو را می‌توان به شیوه‌های ترتیبی و ارتماسی انجام داد. در وضوی ترتیبی، ابتدا صورت و سپس دست‌ها شسته شده و پس از آن، مسح سر و پاها انجام می‌شود، اما در وضوی ارتماسی، صورت و دست‌ها در آب فرو برده می‌شود و پس از آن مسح سر و پا با دست صورت می‌گیرد. در صورتی که باز کردن روی زخم دشوار باشد یا ضرر داشته باشد، باید وضوی جبیره‌ای گرفت.

شیعیان و اهل سنت، درباره شستن دست‌ها و همچنین شیوه مسح سر و پاها در وضو اختلافاتی دارند؛ از جمله اینکه شیعیان شستن دست‌ها از بالا به پایین را واجب می‌دانند، اما اهل سنت، قائل به شستن دست‌ها از پایین به بالا هستند. بر اساس منابع روایی، تا پایان دوران خلافت عمر بن خطاب، اختلاف عمده‌ای در وضو میان مسلمانان نبوده و همه آنان به یک شیوه (شیوه امامیه) وضو می‌گرفته‌اند. منابع اسلامی، اختلافات شیعه و سنی در وضو را از دوران خلیفه سوم گزارش کرده‌اند.

مفهوم‌شناسی

وضو، شستن صورت و دست‌ها و مَسح (دست کشیدن بر) سر و پاها به شیوه خاص است، با قصد قربت و برای انجام فرمان خداوند.[۱] این عمل عبادی، شرط درستی نماز و طواف و همچنین شرط جواز دست زدن به خط قرآن است.[۲]

بنابر منابع تاریخی، وضو در مکه و در آغاز بعثت، توسط جبرئیل به پیامبر(ص) آموزش داده شد و پیامبر اکرم، آن را برای مردم بیان کرد.[۳]

احکام

نوشتار اصلی: آیه وضو

شیوه انجام وضو و همچنین اهمیت آن در قرآن و احادیث ذکر شده است.[۴] حکم وضو در آیه ششم سوره مائده آمده و از همین رو، آیه وضو خوانده می‌شود:[۵] «یا أَیُّها الَّذینَ آمَنوا إِذا قُمتُم إِلَی الصَّلاةِ فَاغسِلوا وُجوهَكُم وَ أَیدیَكُم إِلَی الْمَرافِقِ وَ امسَحوا بِرُءُوسِكُم وَ أَرجُلَكُم إِلَی الكَعبَینِ»[۶]؛ ‌اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، چون به نماز برخاستيد، صورت و دست‌هايتان را با آرنج بشوييد و سر و پاهايتان را تا قوزک مسح كنيد.[۷]

وضو گرفتن به خودی خود مستحب است[۸] و برای خواندن نماز (جز نماز میت)، انجام طواف، لمس خط قرآن، و لمس نام خدا واجب می‌شود.[۹] بنابر احتیاط واجب، دست زدن به نام پیامبر، ائمه و حضرت زهرا (س) هم باید با وضو باشد.[۱۰] وضو گرفتن در مواردی مستحب است؛ از جمله رفتن به مسجد و حرم امامان، خواندن و همراه داشتن قرآن، رساندن جایی از بدن به جلد یا حاشیه قرآن و همچنین زیارت اهل قبور.[۱۱]

وضوی ترتیبی، ارتماسی، جبیره‌ای

وضو را می‌توان به شیوه ترتیبی یا ارتماسی انجام داد[۱۲] و در شرایط خاصی لازم است به شکل جبیره‌ای انجام شود.[۱۳]

آموزش نیت و شستن صورت
آموزش شستن دست‌ها
آموزش مسح سر و پاها

وضوی ترتیبی: ابتدا باید صورت را شُست؛ از جایی که موی سر روییده تا انتهای چانه، به پهنای یک دست. سپس ابتدا دست راست و پس از آن دست چپ، از کمی بالای آرنج تا سرانگشتان شسته می‌شود. پس از آن با رطوبت باقی‌مانده از شستن دست‌ها، مسح سر در قسمت جلو سر و بالای پیشانی انجام می‌شود و سپس با همان رطوبت، مسح پای راست و مسح پای چپ.[۱۴]

وضوی ارتماسی: باید صورت و دست‌ها را با مراعات شستن از بالا به پایین، در آب فرو برد و سپس، مسح سر و پا را با دست انجام داد.[۱۵]

وضوی جبیره‌ای: اگر در یکی از اعضای بدن که در وضو شسته یا مسح می‌شود، زخم یا شکستگی باشد و نتوان آن را شست یا مسح کشید، باید وضو را به طور معمول انجام داد و به جای شستن یا مسح عضو زخمی یا شکسته، دست خیس بر جبیره کشید.[۱۶] جبیره، به پارچه یا هر چیزی گفته می‌شود که با آن زخم را می‌بندند.[۱۷] وضوی جبیره‌ای تنها در صورتی جایز است که باز کردن جبیره دشوار باشد یا ضرر داشته باشد یا نتوان مستقیما روی زخم یا شکستگی آب ریخت.[۱۸]

در برخی موارد، تیمم به جای وضو واجب می‌شود؛ از جمله در صورتی که وقت نماز به قدری تنگ باشد که وضو گرفتن باعث شود تمام یا بخشی از نماز، بعد از وقت خوانده شود.[۱۹] همچنین در جایی که آب در دسترس نباشد و یا آب برای بدن ضرر داشته باشد، تیمم جایگزین وضو می‌گردد.[۲۰] کسی که غسل جنابت کرده، برای ادای نماز نباید وضو بگیرد و همان غسل جایگزین وضو هم خواهد بود.[۲۱]

وضو چگونه باطل می‌شود؟

وضو در چند صورت باطل می‌شود، در منابع فقهی از مبطلات وضو (چیزهایی که وضو را باطل می‌کنند) به حدث اصغر یاد می‌شود[۲۲] برخی از آنها عبارتند از:

  • خارج شدن ادرار، مدفوع یا باد از انسان.
  • خواب (به طوری که گوش نشنود و چشم نبیند)، دیوانگی، مستی و بیهوشی.[۲۳]
  • چیزهایی که سبب غسل می‌شوند؛ مانند جنابت و لمس کردن مُرده.[۲۴]

به گفته فاضل مقداد برخی از فقیهان اهل سنت بر این باورند که تماس پوست بدن مرد و زن نامحرم وضو را باطل می‌کند. مستند آنان قرائت کسایی است که لامستم را در آیه «أَوْ لامَسْتُمُ النِّسا»[۲۵] «لمَسْتم» قرائت کرده اما به باور فقیهان شیعه «لامَسْتم» کنایه از آمیزش است.[۲۶]

تفاوت وضوی شیعیان و اهل سنت

در مسئله وضو، درباره شستن دست‌ها و همچنین چگونگی مسح سر و پاها، بین شیعیان و اهل سنت، اختلاف شده است.[۲۷]

اختلافات بین شیعه و سنی درباره وضو، بیشتر ناشی از اختلاف برداشت از معنای آیه ششم سوره مائده، و یا اختلاف در قرائت آن است.[۲۸] شیعیان با تکیه بر روایاتی از معصومان[۲۹]، عبارت «و أیدیکم إلی المرافق» در آیه مذکور را به معنای وجوب شستن دست‌ها از بالا به پایین می‌دانند، بر خلاف مذاهب چهارگانه اهل سنت که قائل به شستن دست‌ها از پایین به بالا هستند.[۳۰]

همچنین بر اساس حکم فقهای شیعه، شستن دست راست باید مقدم بر دست چپ باشد.[۳۱] این حکم در مذاهب اهل سنت مستحب شمرده شده است.[۳۲]

مذاهب چهارگانه اهل سنت شستن پاها به همراه قوزک را در وضو واجب می‌دانند،[۳۳] شیعیان قائل به مسح پاها از سر انگشت‌ها تا برآمدگی روی پا هستند.[۳۴] این مسح هم بر اساس فقه شیعه، مانند مسح سر باید از رطوبت وضو باشد.[۳۵] همچنین مالکیه و حنفیه ترتیب و حنفیه و شافعیه موالات را در وضو واجب نمی‌دانند. اما شیعیان و دیگر فرق اهل سنت رعایت آنها را واجب می‌دانند.[۳۶]

شیعه و اهل سنت، درباره مسح سر هم اختلافاتی دارند؛ از جمله اینکه به باور شیعیان، مسح سر به اندازه‌ای که به آن مسح گفته شود کافی است و حداکثر مستحب است به اندازه سه انگشتِ بسته باشد، نه بیشتر.[۳۷] همچنین در فقه شیعه، برای مسح سر باید از آب وضو استفاده کرد و نمی‌توان با آب جدید مسح کرد.[۳۸] با این حال مذاهب مختلف اهل سنت هم در چگونگی مسح سر، نظرات مختلفی دارند؛[۳۹] بنابر فقه حنبلی، مسح تمام سر به همراه دو گوش واجب است،[۴۰] و باید از آب جدید برای مسح سر استفاده کرد.[۴۱] در فقه مالکی، تمام سر را باید مسح کرد[۴۲] و در فقه حنفی، مسح یک چهارم سر واجب است.[۴۳] بر اساس مذهب شافعی، مسح سر به مقدار حداقلی کافی است و باید با آب جدید مسح کرد.[۴۴]

وضو در مواردی با تقیه همراه بوده است: امام کاظم(ع)، در پاسخ به نامه علی بن یقطین که در دستگاه خلافت عباسی جایگاه ویژه‌ای داشت، او را مکلف کرد مانند اهل سنت وضو بگیرد تا هارون الرشید از شیعه بودن وی مطلع نشود.[۴۵] موسی بن جعفر(ع)، پیشتر از علی بن یقطین خواسته بود در حکومت عباسی بماند و به شیعیان خدمت کند.[۴۶] در حالی‌که دیگر شیعیان را از همکاری با عباسیان منع می‌کرد.[۴۷]

آغاز اختلاف در وضو از عصر عثمان

برخی محققان معتقدند در دوران پیامبر(ص) اختلافی در وضو میان مسلمانان نبوده[۴۸] و پیامبر اکرم وضو را با مسح پاها به جای شستن انجام می‌داده است.[۴۹] علاوه بر دوران پیامبر، از دوران خلافت ابوبکر هم اختلافی درباره وضو ذکر نشده است.[۵۰] در دوران خلافت عمر بن خطاب، جز در یک مورد مسح خُفَّیْن(مسح پا از روی پاپوش)، روایتی دالّ بر اختلاف درباره وضو در دست نیست.[۵۱]

بر اساس آنچه در کَنْزُ العُمّال[۵۲] و برخی منابع دیگر آمده،[۵۳] برخی محققان معتقدند اختلاف در وضو، از دوران خلیفه سوم(عثمان)، در میان مسلمانان آشکار شده است.[۵۴] سید علی شهرستانی، با استناد به اختلاف امام علی(ع) و عمر بن خطاب درباره مسح خفین، معتقد است خلیفه دوم هم بر خلاف عثمان بن عفان، پا را در وضو نمی‌شسته، بلکه آن را مسح می‌کرده است.[۵۵]

شیعیان با اتکا به آیه وضو، و همچنین روایات درباره وضو، معتقدند پیامبر(ص) و یاران او، به شیوه امامیه پا را در وضو مسح می‌کرده‌اند، نه آنکه به شیوه اهل سنت آن را بشویند.[۵۶] درباره شستن دست‌ها هم روایاتی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده که حاکی از همانندی وضوی پیامبر با شیعیان و شستن دست‌ها از بالا به پایین است.[۵۷] به باور شیعیان، روایات شستن پا در وضو که مورد استناد اهل سنت قرار گرفته، سست و بی‌اساس است؛ علاوه بر آنکه با آیه وضو هم در تضاد است.[۵۸]

آداب، مستحبات و فضایل

در هنگام وضو گرفتن، چند چیز مستحب دانسته شده است؛ از جمله:

  • مسواک زدن پیش از وضو: پیامبر (ص) در وصیت به امام علی (ع)، به مسواک زدن پیش از هر وضو توصیه کرده است.[۵۹]
  • ذکر نام خدا در ابتدای وضو.[۶۰]
  • گرداندن آب در دهان و بینی.[۶۱]

بنابر روایات، امام علی(ع) در هنگام وضو، دعاهایی می‌خواند. بر اساس این روایات، هر کس این دعاها را در ضمن انجام اعمال وضو بخواند، خداوند از هر قطره آب وضوی او، فرشته‌ای مشغول به تسبیح و تقدیس و تکبیر خداوند می‌آفریند و ثواب آن را تا روز قیامت برای وضوگیرنده می‌نویسد.[۶۲] دعاهای مذکور در ضمن انجام هر کدام از اعمال وضو عبارتند از:

  1. ریختن آب با دست راست بر دست چپ: الْحَمْدُ للَّهِ الذی جَعَلَ الْماءَ طَهُوراً وَ لَمْ یَجْعلْه نَجِساً؛ حمد و سپاس مخصوص خداوندی است که آب را پاک و پاک‌کننده قرار داد و آن را نجس قرار نداد.[۶۳]
  2. طهارت: اللَّهُمّ حَصِّنْ فَرْجی و أعِفّهُ وَ َ اسْتُر عَوْرتی و حَرّمنی عَلى النّار؛ خدایا! عورت مرا از حرام نگاه دار و پاکدامنش گردان و آن را بپوشان و آتش را بر آن حرام کن.[۶۴]
  3. گرداندن آب در بینی: اللّهم لا تحرّم عليّ ريح الجنّة و اجعلني ممّن يشمّ ريحها و طيبها و ريحانها؛ خدايا! بوى بهشت را بر من حرام نگردان و مرا از كسانى قرار ده كه بو و عطر آن و گياهان خوشبوى آن را استشمام مى‌كنند.[۶۵]
  4. گرداندن آب در دهان: اللّهمّ أنطق لساني بذكرك و اجعلني ممّن ترضى عنه؛ خدايا! زبانم را به ياد خودت گويا گردان و مرا از كسانى قرار ده كه از ايشان خوشنود هستى.[۶۶]
  5. شستن صورت: اللّهم بيّض وجهي يوم تسودّ فيه الوجوه و لا تسوّد وجهي يوم تبيضّ فيه الوجوه؛ خداوندا! روزى كه صورت‌ها در آن سياه مى‌گردد، صورت مرا سفيد گردان و روزى كه صورت‌ها در آن سفيد مى‌گردد، صورت مرا سياه مگردان.[۶۷]
  6. شستن دست راست: اللّهمّ أعطني كتابي بيميني و الخلد بيساري؛ خداوندا! نامۀ عمل مرا به دست راستم و جاودانگى ابدى را به دست چپم ده.[۶۸]
  7. شستن دست چپ: اللّهمّ لا تعطني كتابي بشمالي و لا تجعلها مغلولة إلى عنقي و أعوذ بك من مقطّعات النّيران؛ خدايا! نامه عمل مرا به دست چپم مده و آن را بر گردنم مبند و به تو پناه مى‌برم از لباس‌هاى آتشين.[۶۹]
  8. مسح سر: اللّهمّ غشّني برحمتك و بركاتك و عفوك، اللهم غشّني برحمتك و بركاتك و عفوك؛ خدايا! مرا با رحمت، بركات و عفو خويش فرا گير.[۷۰]
  9. مسح پا: اللّهمّ ثبّت قدميّ على الصّراط يوم تزلّ فيه الأقدام و اجعل سعيي فيما يرضيك عنّي؛ خداوندا! قدم‌هاى مرا بر صراط در آن روزى كه قدم‌ها بر آن مى‌لغزد، ثابت و استوار كن، و سعى و كوشش مرا در آن چيزى قرار ده كه تو را از من خشنود و راضى مى‌سازد.[۷۱]

در منابع روایی شیعه و سنی، بیش از ۴۰۰ حدیث درباره احکام وضو، ویژگی‌ها و فضایل آن از پیامبر اکرم(ص) و امامان شیعه نقل شده است؛[۷۲] بر این اساس وضو موجب پاک شدن گناهان،[۷۳] از میان بردن غضب،[۷۴] طول عمر،[۷۵] نورانی شدن چهره‌ در محشر،[۷۶] و افزایش روزی[۷۷] می‌شود. همچنین روایاتی درباره فضیلت تجدید وضو[۷۸] و همچنین وضو به مثابه توبه،[۷۹] نقل شده است.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. فلاح‌زاده، احکام دین، ۱۳۸۶ش، ص۴۴-۴۵؛ حسینی دشتی، «وضوء»، در معارف و معاریف، ج۱۰، ص۳۷۰.
  2. فلاح‌زاده، احکام دین، ۱۳۸۶ش، ص۴۴-۴۵؛ حسینی دشتی، «وضوء»، در معارف و معاریف، ج۱۰، ص۳۷۰.
  3. برای نمونه: ابن هشام، السیرة النبویه، دارالمعرفه، ج۱، ص۲۴۴؛ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۳۰۷.
  4. سبحانی، «وضو در کتاب و سنت»، ص۴.
  5. مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، ۱۳۸۲ش، ص۴۰۷-۴۰۸.
  6. سوره مائده، آیه ۶.
  7. سوره مائده، آیه ۶.
  8. شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۸۲.
  9. فیض کاشانی، معتصم الشیعه، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۴۱.
  10. فلاح‌زاده، احکام دین، ۱۳۸۶ش، ص۵۰.
  11. فلاح‌زاده، احکام دین، ۱۳۸۶ش، ص۵۰.
  12. مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۴۷.
  13. نگاه کنید به: یزدی، العروة‌ الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۴۳۶.
  14. نگاه کنید به: یزدی، العروة‌ الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۳۵۳-۳۶۶.
  15. امام خمینی، توضیح المسائل، ۱۴۲۴ق، ج۱، ص۱۶۰؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۳۴۷.
  16. فلاح‌زاده، درسنامه احکام مبتلا به حجاج، ۱۳۸۹ق، ص۳۷ و ۳۸.
  17. فلاح‌زاده، درسنامه احکام مبتلا به حجاج، ۱۳۸۹ق، ص۳۷.
  18. فلاح‌زاده، احکام دین، ۱۳۸۶ش، ص۴۷-۴۸.
  19. فلاح‌زاده، احکام دین، ۱۳۸۶ش، ص۴۶.
  20. ابن ادریس حلی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۳۵.
  21. فلاح‌زاده، احکام دین، ۱۳۸۶ش، ص۵۷.
  22. فیض کاشانی، رسائل، ۱۴۲۹ق، ج۲، رساله۴، ص۲۲.
  23. یزدی، العروة‌ الوثقی، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۳۳۰-۳۳۱؛ فیض کاشانی، معتصم الشیعه، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۲۴۱.
  24. فلاح‌زاده، احکام دین، ۱۳۸۶ش، ص۵۱.
  25. سوره مائده، آیه ۶.
  26. فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۲۵.
  27. قمی، «چگونگی انجام وضو نزد فریقین (۱)»، ص۲۹-۳۰.
  28. حسینی، «وضو از دیدگاه مذاهب اسلامی»، ص۶.
  29. حسینی، «وضو از دیدگاه مذاهب اسلامی»، ص۹.
  30. سید سابق، فقه السّنّة، ۱۳۹۷ق، ج۱، ص۴۳.
  31. حسینی، «وضو از دیدگاه مذاهب اسلامی»، ص۱۲.
  32. سید سابق، فقه السّنّة، ۱۳۹۷ق، ج۱، ص۴۸.
  33. سید سابق، فقه السّنّة، ۱۳۹۷ق، ج۱، ص۴۴.
  34. حسینی، «وضو از دیدگاه مذاهب اسلامی»، ص۱۱و۱۲.
  35. حسینی، «وضو از دیدگاه مذاهب اسلامی»، ص۱۱و۱۲.
  36. حسینی، «وضو از دیدگاه مذاهب اسلامی»، ص۱۲.
  37. قمی، «فقه حج؛ چگونگی انجام وضو نزد فریقین (۳) مسح»، ص۴۳-۴۴.
  38. قمی، «فقه حج؛ چگونگی انجام وضو نزد فریقین (۳) مسح»، ص۴۵.
  39. قمی، «فقه حج؛ چگونگی انجام وضو نزد فریقین (۳) مسح»، ص۴۵.
  40. قمی، «فقه حج؛ چگونگی انجام وضو نزد فریقین (۳) مسح»، ص۴۶-۴۷.
  41. قمی، «فقه حج؛ چگونگی انجام وضو نزد فریقین (۳) مسح»، ص۴۷.
  42. قمی، «فقه حج؛ چگونگی انجام وضو نزد فریقین (۳) مسح»، ص۴۷-۴۸.
  43. قمی، «فقه حج؛ چگونگی انجام وضو نزد فریقین (۳) مسح»، ص۴۸.
  44. قمی، «فقه حج؛ چگونگی انجام وضو نزد فریقین (۳) مسح»، ص۴۸.
  45. ر. ک. شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ۲۲۷-۲۲۸.
  46. کشی، رجال کشی، ۱۴۰۹ق، ص۴۴۱.
  47. کشی، رجال کشی، ۱۴۰۹ق، ص۴۴۱.
  48. شهرستانی، لماذا الإختلاف فی الوضوء، ۱۴۲۶ق، ص۳۱.
  49. آمدی، المسح فی وضوء الرسول، ۱۴۲۰ق، ص۸۰-۸۲.
  50. شهرستانی، لماذا الإختلاف فی الوضوء، ۱۴۲۶ق، ص۳۱.
  51. شهرستانی، لماذا الإختلاف فی الوضوء، ۱۴۲۶ق، ص۳۲.
  52. متقی هندی، کنز العمال، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۴۴۳، ح۲۶۸۹۰.
  53. شهرستانی، لماذا الإختلاف فی الوضوء، ۱۴۲۶ق، ص۳۳.
  54. شهرستانی، لماذا الإختلاف فی الوضوء، ۱۴۲۶ق، ص۳۳.
  55. شهرستانی، لماذا الإختلاف فی الوضوء، ۱۴۲۶ق، ص۳۴-۳۵.
  56. بهبهانی، مسح پاها در وضو، ۱۳۹۵ش، ص۲۶-۴۲.
  57. نگاه کنید به: حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۳۸۷-۳۹۰.
  58. بهبهانی، مسح پاها در وضو، ۱۳۹۵ش، ص۳۱-۳۳.
  59. «یا علي عليك بالسّواك عند وضوء كلّ صلاة.» (شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، انتشارات جامعه مدرسین، ج۱، ص۵۳.)
  60. کان امیرالمومنین إذا توضّأ قال: بسم الله وبالله وخیر الأسماء لله وأکبر الأسماء لله... (شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، انتشارات جامعه مدرسین، ج۱، ص۴۳، ح۸۷.)
  61. امام علی (ع) خطاب به محمد بن ابوبکر: «تمضمض ثلاث مرات واستنشق ثلاثا ... فإننی رأیت رسول الله یصنع ذلک.» (حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۳۹۶، ح۱۰۳۶، ص۳۹۷، ح۱۰۳۸.)
  62. کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۸۴.
  63. کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۸۲.
  64. کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۸۲.
  65. کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۸۳.
  66. کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۸۳.
  67. کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۸۳.
  68. کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۸۳.
  69. کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۸۳.
  70. کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۸۳.
  71. کلینی، فروع کافی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۸۴.
  72. نگاه کنید به: «جستجوگر حدیثی میزان».
  73. قال رسول الله(ص): من توضّأ فأحسن الوضوء و صلّى ركعتين لم يحدّث نفسه فيهما بشيء من الدّنيا خرج من ذنوبه كيوم ولدته أمّه؛ کسی که به نیکی وضو بگیرد و دو رکعت نماز بخواند، اگر قصدی دنیایی از این کار نداشته باشد، همه گناهانش پاک می‌شود؛ آنچنان‌که گویی تازه متولد شده است.(غزالی، احیاء علوم الدین، دار الکتاب العربی، ج۲، ص۴۸ ).
  74. قال رسول الله(ص): اذا غضب أحدكم فليتوضأ؛ هر گاه یکی از شما خشمگین شد، وضو بگیرد.(محدث نوری، مستدرک الوسائل، [۱۴۰۷ق]، ج۱، ص۳۵۳).
  75. قال رسول الله(ص): ... أكثر من الطهور یزد الله في عمرك...؛ فراوان طهارت داشته باش تا فراوان عمر کنی.(شیخ مفید، الأمالی، [۱۴۰۳ق]، ج۱، ص۶۰، ح۵).
  76. قال رسول الله(ص): يَحْشُرُ اللَّهُ أُمَّتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَيْنَ الْأُمَمِ غُرّاً مُحَجَّلِينَ مِنْ آثَارِ الْوُضُوءِ؛ در روز قیامت، امت من به دلیل وضو گرفتن، با چهره‌ای نورانی در میان امت‌های دیگر محشور می‌شوند.(مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۱۰۰ ).
  77. قال النبی(ص): دم على الطهارة يوسع عليك في الرزق؛ همواره طهارت داشته باش تا روزی‌ات فراوان شود. (متقی هندی، کنز العمال، ۱۴۰۵ق، ج۱۶، ص۱۲۹، ح۴۴۱۵۴).
  78. أن الوضوء على الوضوء نور على نور؛ وضو گرفتن در حال داشتن وضو، نور علی نور است.(شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج۱، ص۴۱).
  79. امام صادق(ع): من جدد وضوءه لغير حدث جدد الله توبته من غير استغفار؛ کسی که وضویش را تجدید کند، خداوند توبه او را بی‌آنکه استغفار کرده باشد، تجدید می‌کند.(حرّ عاملی، وسائل الشیعه، آل البیت، ج۱، ص۳۷۷).

منابع

  • آمدی، محمدحسن، المسح فی وضوء الرسول: دراسات مقارنة بین المذاهب الاسلامیة، [بیروت]، دار المصطفی لإحیاء التراث، ۱۴۲۰ق.
  • ابن ادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۰ق.
  • ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویه، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الابیاری و عبدالحفیظ شبلی، بیروت، دارالمعرفه، بی‌تا.
  • بهبهانی، عبدالکریم، مسح پاها در وضو، ترجمه گروه مترجمان، قم، مجمع جهانی اهل بیت، ۱۳۹۵ش.
  • پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحة، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، نشر دنیای دانش.
  • حرّ عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، قم، مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق/۱۳۷۴ش.
  • حسینی، حمید، «وضو از دیدگاه مذاهب اسلامی»، در فصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، شماره ۱۷.
  • حسینی دشتی، سید مصطفی، «وضوء»، در معارف و معاریف، ج۱۰، تهران، موسسه فرهنگی آرایه، ۱۳۷۹ش.
  • سبحانی، جعفر، «وضو در کتاب و سنت»، در فصلنامه فقه اهل بیت، تابستان ۱۳۸۳ش.
  • سید سابق، فقه السّنّة، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۳۹۷ق.
  • شهرستانی، سید علی، لماذا الإختلاف فی الوضوء، تلخیص فیس عطار، تهران، مشعر، ۱۴۲۶ق.
  • شیخ انصاری، مرتضی بن محمدامین، کتاب الطهاره، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
  • شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، تصحیح الشیخ حسین الأعلمی، بیروت، موسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تصحیح مؤسسه آل البیت، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
  • شیخ مفید، محمد بن محمد، الأمالی، تحقیق علی اکبر غفاری، قم، انتشارات جامعه مدرسین، [۱۴۰۳ق/۱۳۶۲ش].
  • عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، المکتبة العلمیة الاسلامیة.
  • غزالی، محمد بن محمد، إحیاء علوم الدین، تحقیق عبدالرحیم بن حسین حافظ عراقی، مقدمه محمد خضر حسین، بی‌جا، دار الکتاب العربی، بی‌تا.
  • طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملکوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.
  • فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، تحقیق سید محمد قاضی، بی‌جا، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ۱۴۱۹ق.
  • فلاح‌زاده، محمدحسین، احکام دین: مطابق با فتاوای مراجع بزرگ تقلید، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
  • فلاح‌زاده، محمدحسین، درسنامه احکام مبتلا به حجاج، تهران، مشعر، ۱۳۸۹ش.
  • فیض کاشانی، محمدمحسن، رسائل فیض کاشانی، تحقیق‌بهزاد جعفری، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری، ۱۴۲۹ق.
  • فیض کاشانی، محمدمحسن، معتصم الشیعه فی احکام الشریعه، تصحیح مسیح توحیدی، تهران، مدرسه عالی شهید مطهری، ۱۴۲۹ق.
  • قمی، علی، «چگونگی انجام وضو نزد فریقین (۱)»، در مجله میقات حج، ش۸۷و۸۸، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
  • قمی، علی، «چگونگی انجام وضو نزد فریقین (۳) (مسح)»، در مجله میقات حج، ش۹۰، زمستان ۱۳۹۳ش.
  • کشی، محمد بن عمر، رجال کشی، مشهد، موسسه نشر دانشگاه مشهد، ۱۴۰۹ق.
  • متقی هندی، علی بن حسام‌الدین، کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال، تفسیر و تصحیح بکری حیّانی و صفوة السقا، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۰۵ق.
  • محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، قم، موسسة آل البیت لإحیاء التراث، [۱۴۰۷ق].
  • مرکز فرهنگ و معارف قرآن، دائرة المعارف قرآن کریم، قم، موسسه بوستان کتاب قم، ۱۳۸۲ش.
  • مغربی، قاضی نعمان، دعائم الإسلام، قم، موسسه آل البیت، ۱۳۸۵ق.
  • مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، ۱۴۲۶ق.
  • موسوی خمینی، سید روح الله، توضیح المسائل(محشّی)، تحقیق سید محمدحسین بنی‌هاشمی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۲۴ق.
  • یزدی طباطبایی، سیدمحمدکاظم، العروة الوثقی فیما تعم به البلوی (المحشّی)، تحقیق احمد محسنی سبزواری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۹ق.