سهو النبی

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

سَهْو النبی یا اِسهاء النبی به معنای خطا و فراموشی پیامبر (ص)، از مسائل مطرح درباره عصمت پیامبر است. برخی منابع شیعه، شیخ صدوق و استادش ابن ولید را اولین عالمان شیعی دانسته‌اند که نظریه سهو النبی(ص)‌ را مطرح کردند. گروهی مانند شیخ مفید و شیخ طوسی این نظریه را با عصمت پیامبر (ص)‌ در تضاد دانسته‌اند. برخی نیز قائل به تفصیل شده‌اند و می‌گویند پیامبر(ص) در اموری مانند تبلیغ و رسالت، سهو و خطا ندارد؛ اما در مسائل جاری زندگی، امکان سهو و خطای او وجود دارد. عده‌ای نیز می‌گویند شیخ صدوق قائل به اسهاء النبی بوده است یعنی خداوند از روی مصلحت برخی مطالب را از ذهن پیامبر(ص) می‌برده و برای وی سهو ایجاد می‌شد.

مفهوم‌شناسی

سهو النبی (ص) به معنای سهو و خطای پیامبر (ص) در امور جاری زندگی است.[۱] برای سهو پیامبر (ص) تعبیر‌های مختلفی ذکر کردند از جمله:

  • به نقل از طبرسی در مجمع می‌گویند، سهو النبی (ص) به معنای سهو در تبلیغ احکام دینی نیست بلکه سهو فقط در امور عادی زندگی تا حدی که باعث تنفر و سلب اعتماد مردم نشود.[۲]
  • تستری، سهو النبی (ص) را به معنای خطای در امور عادی می‌داند و دلیل نقلی بر جواز آن می‌آورد.[۳]
  • نقل می‌کنند قُرطُبی از علمای اهل سنت، سهو و خطای پیامبر (ص)‌ در عبادات و غیر عبادات را جایز دانسته است.[۴]
  • فخر رازی می‌گوید پیامبر (ص) سهوی را در نماز مرتکب شد تا با این کار حکم سهو در نماز را برای مردم بیان کند.[۵]

موافقان

شیخ صدوق و استادش ابن ولید را، از جمله معتقدان به سهو النبی (ص) و از نظریه پردازان پیشگام شیعی شمرده‌اند.[۶] صدوق در رد مخالفان سهو النبی (ص) می‌گوید که رساله‌ای خواهد نوشت که امروز آن رساله مفقود است.[۷] صدوق می‌گویند شیعه واقعی، سهو پیامبر (ص) در کارهای عادی زندگی را نفی نمی‌کند؛ بلکه اهل غلو و تفویض منکر سهو النبی (ص) هستند. شیخ صدوق از استادش ابن ولید نقل می‌کند که اولین مرتبه غلو، انکار سهو النبی (ص) است.[۸] برخی می‌گویند، صدوق سهو و فراموشی پیامبر (ص) را در مقام عمل به احکام نیز قبول داشته است.[۹]

دلیل‌های موافقان

قائلان به جواز سهو النبی (ص) در امور عادی به تعدادی از آیات قرآن و روایات استدلال کرده‌اند. از جمله آیاتی که مورد استدلال واقع شده آیه ۶۹ سوره انعام است. ظاهر این آیه علاوه بر امکان سهو و نسیان پیامبر (ص) از امکان تسلط شیطان بر آن حضرت نیز حکایت می‌‏کند؛ ولی این مطلبی است که حتی شیخ صدوق‏ نپذیرفته است. بسیاری از مفسران هم، این خطاب آیه را به حضرت نمی‌دانند.[۱۰]

یکی از دلیل‌های عمده سهو النبی (ص) روایاتی است که در مورد سهو آن حضرت در نماز وارد شده است، این روایات نه تنها امکان سهو بلکه وقوع سهو را نیز ثابت می‏‌کنند و در کتاب‌های حدیث شیعه ۱۲ روایت و اهل سنت در حدود ۲۰ حدیث به این مساله اشاره کرده‌اند.[۱۱] اما برخی از علما این احادیث را بی اعتبار خوانده‌اند.[۱۲]

اِسهاء النبی

عده‌ای بر اين عقیده‌‌اند شیخ صدوق، انبیاء را از ابتدا تا انتهای زندگی، پاک و معصوم دانسته و معتقدان به نفی عصمت را، جاهل به مقام آنها و کافر دانسته است.[۱۳]او در کتاب من لا یحضر بین سهو و اسهاء فرق گذاشته است و می‌گوید سهو پیامبر (ص) از قبیل سهو مردم عادی نیست که ریشه آن تسلط شیطان باشد؛ بلکه این سهو به اراده خداوند است که گاهی برای مصلحت؛ مطلبی را از ذهن پیامبر (ص) محو نموده و او را دچار فراموشی می‌کند. وی این رخداد را اسهاء می‌نامد. از این رو، برخی بر این عقیده‌اند که نسبت دادن اعتقاد سهو النبی به صدوق صحیح نیست و آنچه مورد نظر ایشان بوده اسهاء النبی به خاطر مصلحت بوده است.[۱۴]

مخالفان

شیخ مفید رساله‌‏ای درباره سهو النبی ‏(ص) نوشته و نظر شیخ صدوق و ادله‌‏ی وی درباره اثبات آن را رد کرده است.[۱۵] پس از شیخ مفید، شیخ طوسی، محقق حلی و شیخ حر عاملی سهو النبی‏ (ص) را به طور مطلق، جایز نمی دانند.[۱۶]
رساله عدم السهو النبی شیخ مفید
مخالفان سهو النبی (ص) به ادله‌‏ی عصمت مانند کتاب، سنت، اجماع و عقل استدلال کرده‌اند با این بیان که دایره‏‌ این ادله شامل سهو نیز می‏‌شود. پس همان‏طور که پیامبر (ص) مرتکب گناه و معصیت نمی‌شود؛ از سهو و نسیان نیز دور است.

خواجه نصیر می‌گوید اگر سهو از پیامبر (ص)‌ ممکن باشد، احتمال دارد این سهو به نبوت او سرایت کند از این رو، سهو‌ النبی (ص) ممکن نیست.[۱۷] شیخ بهایی در مخالفت با سهو النبی (ص) می‌گوید اگر امر دایر شود بین سهو نبی و سهو صدوق که بگوییم صدوق در نظریه سهو النبی (ص) خطا کرده، صدوق اولی به سهو است.[۱۸]

مطالعه بیشتر

  • شیخ مفید، کتاب «عدم سهو النبی (ص)»
  • محمد اسماعیل خواجویی‏، کتاب «رسالة سهو النبی‏»
  • میرزا جواد تبریزی، کتاب «نفی السهو عن النبی (ص)»

جستارهای وابسته

پانویس

  1. مجلسی، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ج‏۴، ص۳۰۰.
  2. ابراهیمی راد،‌ «تحلیل و بررسی روایات سهو النبی (ص)»، ص۵۲.
  3. محمدی راد، «سهو النبی صلی الله علیه و آله»، ص۱۰۱.
  4. محمدی راد، «سهو النبی صلی الله علیه و آله»، ص۱۰۱.
  5. محمدی راد، «سهو النبی صلی الله علیه و آله»، ص۱۰۲.
  6. محمدی راد، «سهو النبی صلی الله علیه و آله»، ص۱۰۱.
  7. مکدرموت، اندیشه‏ های کلامی شیخ مفید، ۱۳۷۲ش‏، ص ۴۷۲.
  8. ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳، ج‏۱، ص۳۶۰.
  9. ابراهیمی راد،‌ «تحلیل و بررسی روایات سهو النبی (ص)»، ص۵۶.
  10. محمدی راد، «سهو النبی صلی الله علیه و آله»، ص۱۰۳.
  11. محمدی راد، «سهو النبی صلی الله علیه و آله»، ص۱۰۵.
  12. ابراهیمی راد،‌ «تحلیل و بررسی روایات سهو النبی (ص)»، ص۵۲.
  13. سید عرب، سهو النبی، ۱۳۹۰ش، ج۹، ص۴۴۸.
  14. ابن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج‏۱، ص ۳۵۹.
  15. شیخ مفید، عدم سهو النبی‏، ۱۴۱۳ق، ص۱۸.
  16. محمدی راد، «سهو النبی صلی الله علیه و آله»، ص۱۰۲.
  17. سید عرب، سهو النبی، ۱۳۹۰ش، ج۹، ص۴۴۸.
  18. حسن زاده آملی‏، هزار و یک کلمه‏، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص ۴۴۵.

منابع

  • ابراهیمی راد،‌ محمد، «تحلیل و بررسی روایات سهو النبی (ص)»، قم،‌ دانشگاه قرآن و حدیث، تابستان ۱۳۸۸ش.
  • ابن بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • حسن زاده آملی‏، حسن، هزار و یک کلمه‏، قم‏، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم‏، ۱۳۸۱ش.
  • سید عرب،‌ حسن، «سهو النبی»، در دایرة المعارف تشیع، ج۹، تهران، موسسه انتشارات حکمت، ۱۳۹۰ش.
  • شیخ مفید، محمد، عدم سهو النبی‏، قم‏، ناشر المؤتمر العالمی للشیخ المفید، چاپ اول‏،۱۴۱۳ق‏.
  • علامه طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن‏، قم‏، مکتبة النشر الإسلامی، ‏چاپ پنجم‏،۱۴۱۷ق.
  • مجلسی، محمدتقی بن مقصودعلی، لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
  • محمدی راد، حمید، «سهو النبی صلی الله علیه و آله»، قم، موسسه امام صادق (ع)، زمستان۱۳۷۶ش.
  • مکدرموت مارتین، اندیشه‏‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه احمد آرام‏، تهران‏، انتشارات دانشگاه تهران‏، ۱۳۷۲ش‏.

پیوند به بیرون