مفصلات

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

مُفَصَّلات، سوره‎هایی کوتاه که در انتهای قرآن قرار دارند. به این سوره‎ها ریاض القرآن نیز گفته می‎شود. در این سوره‎ها آیات منسوخ کمتر دیده می‎شود؛ از این رو به این سوره‎ها محکمات نیز گفته می‎شود. سوره‎های مفصلات با سوره ناس به پایان می رسد، اما در مورد نخستین سوره مفصلات، ۱۲ دیدگاه وجود دارد. مفصلات از جهت تعداد آیات به سه گروه تقسیم می‎شوند: سوره‎های مُفَصَّل طوال(طولانی)، اوساط(میانه) و قصار(کوتاه).

منزلت مفصلات در روایت نبوی

پیامبر(ص):
أُعْطِيتُ السُّوَرَ الطِّوَالَ مَكَانَ التَّوْرَاةِ، وَ السُّنَنَ مَكَانَ الإنْجِيلِ، وَالْمَثَانِيَ مَكَانَ الزَّبُورِ؛ وَ فُضِّلْتُ بِالْمُفَصَّلِ: ثَمَانٍ وَ سِتِّينَ سُورَةً؛ وَ هُوَ مُهَيْمِنٌ عَلَي سَآئِرِ الْكُتُبِ. (ترجمه: «به من سوره‌های طوال بجای کتاب تورات داده شده است‌، و سوره‌های سُنَن بجای انجیل، و مَثانی بجای زبور؛ و من تفضیل داده شدم بر آنها به مفصلات که شصت و هشت سوره است‌. و قرآن بر سائر کتب انبیاء گذشته‌ سیطره دارد.)

جرجانی، جلاء الاذهان، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص ۵؛ سیوطی، الدر المنثور، بی تا، ج۶، ص ۱۰۱.

مفهوم

مفصلات در اصطلاح به سوره‎هایی گفته می‎شود که در آخر قرآن قرار گرفته، کوتاه هستند و به صورت مکرر با بسم الله الرحمن الرحیم از یکدیگر جدا می‎شوند.[۱]

نام‎های دیگر

از آنجا که آیات منسوخ در این سوره‎ها کم است محکم نیز به آن‎ها گفته شده است. ابن عباس در روایتی در پاسخ به سؤالی درباره محکم آن را مفصل معنا کرده است.[۲] در برخی روایات از سوره‎های مفصلات با عنوان ریاض القرآن یاد ‎شده است.[۳]

مفصلات در روایات پیامبر(ص)

اصطلاح مفصل در روایت پیامبر (ص) نیز وجود دارد:

  • أُعْطِيتُ السُّوَرَ الطِّوَالَ مَكَانَ التَّوْرَاةِ، وَ السُّنَنَ مَكَانَ الإنْجِيلِ، وَالْمَثَانِيَ مَكَانَ الزَّبُورِ؛ وَ فُضِّلْتُ بِالْمُفَصَّلِ: ثَمَانٍ وَ سِتِّينَ سُورَةً؛ وَ هُوَ مُهَيْمِنٌ عَلَي سَآئِرِ الْكُتُبِ.[۴]
«به من سوره‌های طوال بجای کتاب تورات داده شده است‌، و سوره‌های سُنَن بجای انجیل، و مَثانی بجای زبور؛ و من تفضیل داده شدم بر آنها به سوره‌های مفصل‌ که شصت و هشت سوره است‌. و قرآن سیطره و هیمنه دارد بر سائر کتب انبیاء گذشته‌.»

روایات دیگری نظیر روایت واثلة بن اسقع نیز درباره مفصلات از پیامبر نقل شده است.[۵] در این روایات خداوند پیامبر را به سبب سوره‎های مفصل بر دیگر انبیاء برتری داده است.

ویژگی مفصلات

  • فاصله افتادن سوره‌ها با بسم الله الرحمن الرحیم به صورت مکرر که این ناشی از کوتاه بودن آیات این سوره‌ها می‌باشد.[۶]
  • مکی بودن که ویژگی غالب مفصلات است؛[۷]

انواع مفصلات

سوره‎های مفصلات بر اساس تعداد آيات به سه دسته تقسیم می‎شود:

دیدگاه مفسران درباره تعداد مفصلات

آخرین سوره از گروه مفصلات بدون اختلاف سوره ناس است اما درباره نخستين سوره از گروه مفصّلات دوازده دیدگاه وجود دارد: صافات، جاثيه، محمد(ص)، فتح، حجرات، ق، الرحمن، صف، فرقان، انسان، اعلی و ضحی.[۹]

فهرست سور‎‌ه‌های مفصلات

پانویس

  1. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمد بیستونی، ۱۳۹۰ش، ج۱، ص۲۶؛راميار، تاريخ قرآن، ۱۳۸۷ش، ص۵۹۵.
  2. احمد بن حنبل، مسند، تحقیق: محمد شاکر، قاهره، ۱۳۶۸-۱۳۷۵ق، ج۴، ص۳۴۳.
  3. سخاوی، جمال القراء وكمال الاقراء، تحقيق: مروان العطيَّة-محسن خرابة، چاپ اول ۱۴۱۸ق/۱۹۹۷م ج۱، ص۸۹.
  4. جرجانی، جلاء الاذهان، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۵؛ سیوطی، الدرالمنثور فی التفسیر بالماثور، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۱۰۱.
  5. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن مترجم: محمد بیستونی، آستان قدس رضوی، ج۱، ص۲۵.
  6. طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن مترجم: محمد بیستونی، آستان قدس رضوی، ج۱، ص۲۵.
  7. معرفت، علوم قرآنی، ۱۳۸۰ش، ص۸۳.
  8. فرهنگ نامه علوم قرآن، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی -پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۴ش، ص۲۴۱۲.
  9. سخاوی، جمال القراء وكمال الاقراء، تحقيق: مروان العطيَّة-محسن خرابة، چاپ اول ۱۴۱۸ق/۱۹۹۷م ج۱، ص۸۹؛ خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۲۱۳۱.

منابع

  • احمد بن حنبل، مسند، تحقیق: محمد شاکر، قاهره، ۱۳۶۸-۱۳۷۵ق، ج۴، ص۳۴۳.
  • جرجانی، ابوالمحاسن حسین بن حسن ، جلاء الاذهان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۵.
  • خرمشاهی، دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، تهران، ناهید، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۲۱۳۱.
  • راميار، محمود، تاريخ قرآن، تهران، مؤسسه انتشارات امير کبير، ۱۳۸۷ش، ص۵۹۵.
  • سخاوی، علم‌الدین، جمال القراء وكمال الاقراء، تحقيق: مروان العطيَّة-محسن خرابة، دمشق-بیروت، دارالمأمون للتراث، چاپ اول ۱۴۱۸ق/۱۹۹۷م ج۱، ص۸۹.
  • سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الدرالمنثور فی التفسیر بالماثور، قم، ۱۴۰۴ق، ج۶، ص۱۰۱.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمد بیستونی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۹۰ش.
  • فرهنگ نامه علوم قرآن، قم، مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی -پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۴ش، ص۲۴۱۲.
  • معرفت، محمد هادی، علوم قرآنی، قم، مؤسسه فرهنگی تمهید، ۱۳۸۰ش، ص۸۳.