مسبحات

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

مُسَبِّحات سوره‌هایی از قرآن هستند که ابتدای آنها با تسبیح خداوند آغاز می‌شود. بر اساس دیدگاه مشهور، مسبحات شامل هفت سورهٔ اِسراء، حَدید، حَشْر، صَفْ، جمعه، تَغابُن و اَعْلی است. اما برخی تعداد مسبحات را پنج یا نه سوره دانسته‌اند. پرداختن به اصول دین، یکی از مضامین مشترک مسبحات است. بر اساس برخی روایات، پیامبر(ص) هر شب پیش از خواب سوره‎های مسبحات را قرائت می‌کرد.

منزلت مسبحات در روایت ائمه(ع)

امام باقر(ع):
منْ قَرَأَ الْمُسَبِّحَاتِ کلَّهَا قَبْلَ أَنْ ینَامَ لَمْ یمُتْ حَتَّی یدْرِک الْقَائِمَ وَ إِنْ مَاتَ کانَ فِی جِوَارِ مُحَمَّدٍ النَّبِی(ص) (ترجمه: «کسی که مسبحات را پیش از خواب قرائت کند نمی‌میرد تا آنکه امام قائم(ع) را درک کند و اگر بمیرد در کنار رسول خدا(ص) خواهد بود.)

صدوق، ثواب الاعمال، ۱۳۷۳ش، ص۱۳۸.

مفهوم

مُسَبِّحات به سوره‌هایی گفته می‌شود که با تسبیح خداوند آغاز می‌شوند. تسبیح خدا یعنی او از هرگونه بدی و زشتی به دور است.[نیازمند منبع] مسبحات اصطلاحی جدید در علوم قرآنی نیست، بلکه این واژه از دوره نزول قرآن و قرون نخستین به بعد در منابع تاریخی و روایی کاربرد داشته است.[نیازمند منبع]

تعداد مسبحات

در روایاتی که فضیلت مسبحات را بیان کرده‌اند، به اسامی این سوره‌ها اشاره نشده است؛ از این رو درباره تعداد این سوره‌ها میان فقها، مفسران و پژوهشگران علوم قرآنی دیدگاه متعددی وجود دارد. این دیدگاه‌ها را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد:

  • نظریه مشهور، هفت سوره: بر اساس دیدگاه مشهور سوره‌های مفصلات شامل هفت سوره اسراء، حَدید، حَشْر، صَفْ، جمعه، تَغابُن و اعلی است.[۱]
  • دیدگاه علامه مجلسی و طباطبایی، پنج سوره: علامه مجلسی و علامه طباطبایی معتقدند سوره‌هایی که ابتدای آنها با فعل گذشته (ماضی) سَبَّحَ و فعل حال (مضارع) یسَبِّحُ آغار می‌شوند مسبحات هستند از این رو تنها به پنج سوره حدید، حشر، صف، جمعه و تغابن گفته می‌شود.[۲] مکارم شیرازی نیز همین دیدگاه را پذیرفته است.[۳]
  • دیدگاه آیت‌الله معرفت، نه سوره: محمد هادی معرفت از پژوهشگران معاصر علوم قرآن تعداد مسبحات را نه سوره دانسته است. او علاوه بر هفت سوره مشهور دو سوره فرقان و ملک را نیز ضمیمه کرده است.[۴] این دو سوره با تسبیح خداوند آغاز نمی‌شوند.[۵]

ویژگی‌های مشترک

سوره‌های مسبحات دارای خصوصیات و مضامین مشترکی هستند که عبارتند از:

  • مشتمل بر اصول پنج‌گانه دین در مذهب شیعه: مضامین سوره‌های مسبحات گویای پنج اصل دین در مذهب شیعه یعنی توحید، نبوت، معاد، عدل و امامت است.[۶]
  • نقش محوری اسراء بر سایر مسبحات: برخی پژوهشگران علوم قرآن معتقدند با توجه به مضامین مسبحات رابطه خاصی میان آنان وجود دارد و سوره اسراء محور سوره‌های دیگر است. بر اساس این دیدگاه هفت سوره مسبحات مانند یک کتاب مستقل هستند که مقدمه آن سوره اسراء است و پنج سوره دیگر در حکم فصل‌های کتابند و سوره اعلی مانند نتیجه آن است.[۷]
  • گستره زمانی: سومین ویژگی مسبحات درباره ترتیب نزول آنان است بدین معنا که این سوره‌ها تقریباً تمام مدت نبوت پیامبر را دربرگرفته‌اند؛ سوره اعلی هفتمین، اسراء پنجاهمین سوره نازل شده در مکه و سوره‌های حدید، حشر، صف، جمعه و تغابن در مدینه نازل شده و در ردیف نود و چهارمین تا صد و دهمین سوره‌های نازل شده قرآن قرار دارند.[۸]

فضیلت

  • آیه‌ای بهتر از هزار آیه: در منابع معتبر روایت شده است که پیامبر هر شب پیش از خواب سوره‌های مسبحات را قرائت می‌کرد و می‌فرمود: «در مسبحات آیه‌ای است بهتر از هزار آیه».[۹]
  • درک کردن امام زمان و محشور شدن در کنار پیامبر: در روایتی از امام محمدباقر(ع) نقل شده است: «کسی که مسبحات را پیش از خواب قرائت کند نمی‌میرد تا آنکه امام قائم(ع) را درک کند و اگر بمیرد در کنار رسول خدا(ص) خواهد بود.[۱۰]


پانویس

  1. سیوطی، الإتقان، ۱۳۶۳ش، ج۳، ص۳۶۱؛ زرکشی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۲۵۴؛رامیار، تاریخ قرآن، ۱۳۶۳ش، ص۵۹۶.
  2. مجلسی، مرآةالعقول، ۱۳۶۳ش، ج۱۲، ص۵۰۸؛ طباطبایی، المیزان، ۱۴۰۳ق، ج۱۹، ص۱۲۳.
  3. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۳، ص۲۹۲.
  4. معرفت، التمهید فی علوم‌القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۲۹۳.
  5. سوره فرقان، آیه۱؛ سوره ملک، آیه۱.
  6. آل‌رسول-اعتصامی، «سوره‌شناسی مسبحات»، ص۵۲.
  7. آل‌رسول-اعتصامی، «سوره‌شناسی مسبحات»، ص۵۲.
  8. آل‌رسول-اعتصامی، «سوره‌شناسی مسبحات»، ص۵۲.
  9. سیوطی، الدرالمنثور، دارالفکر، ج۶، ص۱۷۰؛ قرطبی، الجامع الحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ص۲۳۵.
  10. صدوق، ثواب الاعمال، ۱۳۷۳ش، ص۱۳۸.

منابع

  • آل‌رسول، سوسن؛ اعتصامی، سیده زهرا، سوره‌شناسی مسبحات، فصلنامه فدک، سال۱، ش۱، بهار ۱۳۸۹ش، ص۵۲.
  • رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، امیرکبیر، چاپ سوم، ۱۳۶۳ش.
  • زرکشی، بدرالدین، البرهان فی العلوم القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
  • سیوطی، جلال‌الدین، الدرالمنثور فی تفسیر بالمأثور، بیروت، دار الفکر، بی‌تا.
  • سیوطی، جلال‌الدین، الإتقان فی علوم‌القرآن، قم، منشورات الرضی، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش.
  • صدوق، محمد بن بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ترجمه علی اکبر غفاری، تهران، انتشارات صدوق، چاپ دوم، ۱۳۷۳ش.
  • طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی، چاپ پنجم، ۱۴۰۳ق.
  • قرطبی، محمدبن احمد، الجامع الحكام القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۶۴ش.
  • مجلسی، محمد باقر، مرآةالعقول فی شرح اخبار آل‌الرسول، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش.
  • معرفت، محمد هادی، التمهید فی علوم‌القرآن، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۱۶ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ دوازدهم، ۱۳۷۱ش.