غزوه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

غَزوَه به جنگی گفته می‌شود که شخص پیامبر(ع) در آن شرکت داشته است، خواه پیکار کرده باشد یا نه. بدر، احد و خندق از مهم‌ترین غزوه‌های پیامبر(ص) است. درباره شمار غزوات میان تاریخ‌نگاران اختلاف است؛ برخی ۲۶ و برخی دیگر ۲۷ غزوه ذکر کرده‌اند.

معنای غزوه

غَزْوَه به فتح اول و سکون دوم جمع آن غَزْوات، از ماده «‌غ ز و‌» گرفته شده است. در لغت به معنای جنگیدن است، اسم فاعل آن «‌غازی‏‌» و جمع آن «‌غُزاة‌» و «‌غُزّی‏‌» آمده است؛ مانند قاضی، قضاة – سابق، سُبّق، به معنای رفتن به جنگ با دشمن و غارت او.[۱]

در اصطلاح به جنگ‏‌هایی كه پيامبر در آن شركت می‌كرد و امور فرماندهی را به‏ طور مستقيم بر عهده داشت «غَزْوَه» و به جنگ‏هایی كه در آن‌ها شركت نداشت بلكه دسته‏‌ای را با تعيين فرمانده به منطقه‏‌ای اعزام می‌كرد «سَرِيَّه» گويند.[۲]

با این حال، مورخان، مواقعی که پیامبر فرماندهی سپاه اسلام را بر عهده داشته ولی جنگی صورت نگرفته است را نیز «غزوه» نامیده‌اند.[۳]

آغاز غزوه‏‌ها

ابن اسحاق نوشته است پیامبر(ص) از ۱۲ ربیع الاول سال اول که وارد مدینه شده تا صَفَر سال دوم، هیچ جنگی نداشته است؛[۴] اما واقدی سریه‏‌های «‌حمزه» و «‌عبیده بن حارث» و «‌سعد بن أبی وقّاص‌» را در سال اوّل هجرت نوشته است.[۵]

تعداد غزوات

مسعودی تعداد غزوات رسول خدا(ص) را، ۲۶ غزوه ذکر کرده اما برخی تعداد آن را ۲۷ غزوه نوشته‌اند. جهت اختلاف آن است که دسته اول بازگشت رسول خدا را از «‌خیبر‌» به «‌وادی القری‌» با غزوه خیبر یکی دانسته‌اند اما دسته دوم، غزوه «‌خیبر‌» و غزوه «‌وادی القری‌» را دو غزوه شمرده‌اند. با این حال ابن اسحاق که نامی از «‌وادی القری‌» بعد از «‌خیبر‌» نمی‌برد، نیز غزوه ‏های رسول خدا را ۲۷ غزوه می‌گوید و «‌عمرة القضاء‌» را جزء غزوات می‌شمارد. [۶] با حساب دو غزوه ای که در شمارش آنها اختلاف وجود دارد مجموعا تعداد غزوه ها را ۲۸ مورد ذکر کرده اند.

نبرد موته

با آنکه پیامبر (ص) در نبرد موته شرکت نداشته اما آن را غزوه‏ نامیده‌اند.[۷]

غزوه‌هایی که به جنگ انجامید

ابن اسحاق در سیره و طبرسی در اعلام الوری نوشته‌اند که کار رسول خدا در غزوه‏‌های بدر، أحد، خندق، قریظه، مصطلق، خیبر، فتح، حنین و طائف، به جنگ با دشمن کشید، اما مسعودی به جای «‌مصطلق »، «‌تبوک‌» را نوشته است.[۸]

اطلاعات غزوات پیامبر

غزوه‌ها در جدول زیر به ترتیب زمانی آمده‌اند:

نام جنگ نیروهای اسلام نیروهای دشمن مکان جنگ زمان جنگ مختصری از نتایج جنگ
۱ غزوه ابواء(وَدّان) ۲۰۰ نفر نامعلوم ابواء صفر سال دوم هجری در این غزوه، درگیری نظامی صورت نگرفت.[۹] نیروی اسلام به قریش نرسید.
و تنها با قبیله بنی ضمره پیمان مودت بسته شد.
۲ غزوه بُواط ۲۰۰ نفر ۱۰۰ نفر بواط ربیع‌الاول سال دوم هجری[۱۰] یا ربیع الاخر سال دوم هجری[۱۱] ----
۳ غزوه عُشَیره ۲۰۰ نفر ائتلافی از قریش و قبیله مدلج و بنی ضمره العشیره (مکانی بین مکه و مدینه[۱۲]) جمادی‌الاول سال دوم هجری[۱۳] درگیری صورت نگرفت.[۱۴]

متارکه و دوستی قبیله مدلج و هم‌پیمانان مدلج و ضمره

۴ غزوه بدر اول ۲۰۰ نفر نیروی کمی با فرماندهی یکی از کفار بدر جمادی‌الاخر سال دوم هجری[۱۵] یا ربیع الاول سال دوم.[۱۶] فرار مشرکان
۵ غزوه بدر کبری ۳۱۳ نفر با ۲ اسب و ۷۰ شتر ۹۵۰ سواره و پیاده بدر ۱۷ رمضان سال دوّم.[۱۷] پیروزی مسلمانان بر قریش
۶ غزوه بنی سُلَیم ۲۰۰ نفر سواره بنی سلیم و غطفان میان مکه و مدینه شوّال سال دوّم.[۱۸] فرار بنی سلیم
ترک اموال خود در جنگ
۷ غزوه بنی قَینُقاع مسلمانان مدینه یهود مدینه مدینه اوایل شوال سال دوم هجری پاکسازی محیط مدینه از یهود
۸ غزوه سَویق نیرویی ناچیز ۲۰۰ نفر قرقره الکدر ذی‌الحجه سال دوم هجری[۱۹][۲۰] فرار قریش
۹ ذی أمَرّ‌ ۴۵۰ نفر فبیله و محارب ذو امر نجد محرم سال سوم هجرت[۲۱] فرار بنی ثعلبه
یک ماه اقامت مسلمانان در دیار آنان
۱۰ غزوه بُحران ۳۰۰ نفر سواره بنی سلیم بحران (معدنی در حجاز یا وادی‌ای در ذابع) ربیع‌الاخر سال سوم هجرت[۲۲] ----
۱۱ غزوه احد ۷۰۰ نفر سواره و پیاده در اطراف مدینه ۲۹۰۰ تا ۳۰۰۰ نفر دامنه کوه احد شوّال سال سوّم.[۲۳] شهادت ۷۰ نفر از مسلمانان
عدم پیروزی قطعی کفار
نجات لشکر محاصره شده مسلمانان
۱۲ غزوه حَمراء الاسد ۶۳۰ نفر ۹۲۷۹ نفر از قریش حَمراء الاسد چند کیلومتری جنوب مدینه شوّال سال سوم.[۲۴] فرار مشرکان قریش
۱۳ غزوه بنی نَضیر عموم مسلمانان مدینه یهودیان بنی نضیر اطراف مدینه ربیع الأوّل سال چهارم[۲۵] کوچ دادن بنی نضیر از اطراف مدینه
۱۴ غزوه ذات الرِّقاع ۴۰۰ نفر سواره و پیاده بنی محارب ذات‌الرقاع نجد جمادی الأولی سال چهارم.[۲۶] فرار بنی ثعلبه و محارب
۱۵ غزوه بدر الوعد ۱۰۰۰ نفر ۲۰۰۰ نفر بدر شعبان سال چهارم.[۲۷] برخورد نظامی نداشتند
۱۶ غزوه دُومة الجَندَل ۱۰۰۰ نفر سواره و پیاده قبایل دومةالجندل دومةالجندل ربیع الأوّل سال پنجم[۲۸] فرار و شکست قبایل جندل
۱۷ غزوه خندق ۳۰۰۰ نفر ۱۰۰۰۰ نفر از قبایل مشرک مدینه شوّال سال پنجم.[۲۹] شکست احزاب وبازگشت بدون پیروزی
۱۸ غزوه بنی قُرَیظه ۳۰۰۰ نفر ۶۰۰ تا ۷۰۰ نفر اطراف مدینه ذی‏قعده و ذی حجّه سال پنجم[۳۰] پیروزی ارتش اسلام بر بنی قریظه
۱۹ غزوه بنی لِحیان حدود ۳۰۰۰ نفر فبیله لحیان غران جمادی الأولی سال ششم[۳۱] فرار بنی لحیان
۲۰ غزوه ذی قرد پانصد تا هفتصد نفر[۳۲] غطفان ذی‌قرد ربیع الاول [۳۳]و ربیع الآخر سال ششم.[۳۴] بستن پیمان صلح بین مسلمانان و قریش
۲۱ غزوه بنی مصطلق ۱۰۰۰ نفر سواره و پیاده بنی مصطلق المریسیع شعبان سال ششم[۳۵] فرار مشرکان پس از مقاومت مختصر
۲۲ غزوه حدیبیه ۱۶۰۰ نفر قریش حدیبیه ذی‌القعده سال ششم هجری[۳۶] عقد پیمان صلح بین مسلمانان و قریش
۲۳ غزوه خیبر ۱۶۰۰ نفر یهودیان خیبر خیبر محرم و صفر سال هفتم هجری سقوط و شکست خیبریان
۲۴ غزوه عمرة القضاء ۱۴۰۰ نفر قریش مکه ذی الحجه یا ذی‏ القعده سال هفتم.[۳۷] تقویت روحی مسلمانان و تضعیف مشرکان
۲۵ غزوه فتح مکه ۱۰۰۰۰ نفر قریش و بنی بکر مکه رمضان سال هشتم.[۳۸] فتح مکه
۲۶ غزوه حنین ۱۲۰۰۰ نفر قبیله هوازن و ثقیف نزدیکی طائف شوّال سال هشتم.[۳۹] پیروزی مسلمانان
۲۷ غزوه طائف ۱۲۰۰۰ نفر قبیله ثقیف طائف شوّال سال هشتم[۴۰] بازگشت به مکه بدون پیروزی
۲۸ غزوه تبوک ۳۰۰۰۰ نفر روم و هم‌پیمانان تبوک رجب سال نهم[۴۱] درخواست مصالحه مالی با مسلمانان از سوی رومیان[۴۲]

پانویس

  1. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۱۵، ص۱۲۳، ناشر، دار صادر، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۱۴ ق.
  2. میرشریفی،‌ آشنایی با تاریخ اسلام، ج۱، ص۱۷۵.
  3. برای نمونه: مقریزی،‌ إمتاع‏ الأسماع، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۷۴.
  4. سیره النبی، ج۲، ص۲۲۳
  5. امتاع الاسماع، ص۵۳
  6. سیره النبی، ج۴، ص۲۸۰- ۲۸۱. مروج الذهب، ج۲، ص۲۸۷- ۲۸۸
  7. جعفریان، سیره رسول خدا(ص)، ص۴۶۴
  8. رکـ: طبرسی، اعلام الوری، ج۱، صص۱۶۸-۲۰۰؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۲، صص۲۸۰ ببعد.
  9. ابن خلدون‏، ج‏۱، ص۴۰۸؛ بحار ج۱۹، ص۱۸۷
  10. السیرة النبویة ج‏۱، ص۵۹۸
  11. بیهقی، ج‏۳، ص۱۱.
  12. معجم البلدان، ج‏۴، ص۱۲۷
  13. إعلام الوری، ج‏۱، ص۱۶۴؛ السیرة النبویة، ج‏۱، ص۵۹۹؛ دلائل النبوة، ج‏۵، ص۴۶۹
  14. جوامع السیرة النبویة، ص۷۸
  15. خلیفة بن خیاط، تاریخ خلیفة، ص۲۰،
  16. واقدی، ج‏۱، ص۱۲؛ عیون الأثر، ج۱، ص۲۶۳؛ اعیان الشیعة، ج‏۱، ص۲۴۶
  17. السیرة النبویة، ج‏۱، ص۲۴۰
  18. دلائل النبوة، ج‏۳، ص۱۶۳؛ السیرة النبویة، ج‏۲، ص۴۳ – ۴۴
  19. دلائل النبوة، ج‏۳، ص۱۶۴
  20. السیرة النبویة، ج‏۲، ص۴۴
  21. السیرة النبویة، ج‏۲، ص۴۶
  22. ابن حبیب، ص۱۱۲؛ ابن سعد، ج۲، ص۲۴
  23. السیرة النبویة، ج‏۲، ص۶۰؛ دلائل النبوة، ج‏۳، ص۱۷۷؛ جوامع السیرة النبویة، ص۱۴۰
  24. المغازی، ج‏۱، ص۳۳۴
  25. عیون الأثر، ج‏۲، ص۷۰؛ المغازی، ج‏۱، ص۳۶۳
  26. السیرة النبویة، ج‏۲، ص۲۰۳؛ الروض الأنف، ج‏۶، ص۲۲۱ – ۲۲۲
  27. السیرة النبویة، ج‏۲، ص۲۰۹
  28. السیرة النبویة، ج‏۲، ص۲۱۳
  29. السیرة النبویة، ج‏۲، ص۲۱۴؛ جوامع السیرة النبویة، ص۱۴۷؛ أنیس المؤمنین‏، ص۲۱
  30. المغازی، ج‏۲، ص۴۹۶؛ أنساب الاشراف، ج‏۱، ص۳۴۷
  31. دلائل النبوة، ج‏۳، ص۳۶۴
  32. جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، (سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم)،قم، عترت، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۵۷۳.
  33. أنساب الأشراف، ج‏۱، ص۳۴۹
  34. المغازی، ج‏۲، ص۵۳۷
  35. السیرة النبویة، ج‏۲، ص۲۸۹
  36. السیرة النبویة، ج‏۲، ص۳۰۸؛ أعیان الشیعة، ج‏۱، ص۲۶۸
  37. السیرة النبویة، ج‏۲، ص۳۲۸؛ دلائل النبوة، ج‏۴، ص۱۹۷
  38. السیرة النبویة، ج‏۲، ص۳۸۹؛ الروض الأنف، ج‏۷، ص۴۹
  39. دلائل النبوة، ج‏۵، ص۱۵۶؛ المغازی، ج‏۳، ص۸۹۲
  40. إعلام الوری، ج‏۱، ص۲۳۳؛ دلائل النبوة، ج‏۵، ص۱۵۶
  41. السیرة النبویة، ج‏۲، ص۵۱۵؛ دلائل النبوة، ج‏۵، ص۴۶۹
  42. حسنی، ص۹۳-۹۴

منابع

  • ابن اسحاق، سیره النبی، چاپ مصطفی الحلبی، ۱۳۵۵ق.
  • ابن حبیب، محمد، المحبر، به کوشش ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد دکن، ۱۳۶۱ق/۱۹۴۲م.
  • ابن حزم اندلسی‏، جوامع السیرة النبویة، ص۷۶، دار الکتب العلمیة، بیروت، بی‌تا؛ واقدی، محمد بن عمر، المغازی‏، اعلمی‏، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۰۹ق.
  • ابن خلدون‏، تاریخ ابن خلدون‏، آیتی، عبد المحمد، العبر تاریخ ابن خلدون، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
  • ابن سعد، محمد، کتاب الطبقات الکبیر، به کوشش ادوارد زاخاو، لیدن، ۱۳۲۱- ۱۳۲۵ق.
  • ابن سید الناس‏، عیون الأثر، دار القلم‏، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
  • ابن هشام، عبد الملک، السیرة النبویة، تحقیق: السقا، مصطفی، الأبیاری، ابراهیم، شلبی، عبد الحفیظ، دار المعرفة، بیروت، چاپ اول، بی‌تا.
  • امین عاملی‏، سید محسن، اعیان الشیعة، دار التعارف للمطبوعات‏، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الاشراف، دار الفکر، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
  • بیهقی، ابو بکر احمد بن حسین، دلائل النبوة و معرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق: قلعجی، عبد المعطی، دار الکتب العلمیة، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
  • جعفریان رسول؛ سیرت رسول خدا(ص)، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۳ش.
  • جعفریان رسول، تاریخ سیاسی اسلام (سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله)، قم، عترت، ۱۳۸۰ش.
  • حسنی، علی اکبر، تاریخ تحلیلی صدر اسلام، تهران، انتشارات پیام نور.
  • حلبی ابوالفرج، السيرة الحلبية، دار الكتب العلمية، بيروت‏، 1427، چاپ دوم‏.
  • حموی، محمد بن اسحاق‏، أنیس المؤمنین‏، بنیاد بعثت‏، تهران، ۱۳۶۳ش.
  • سهیلی، عبد الرحمن، الروض الانف فی شرح السیرة النبویة، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، مؤسسه آل البیت(ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
  • مجلسی، بحار الأنوار، مؤسسة الوفاء، بیروت، ۱۴۰۴ ق.
  • مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، چاپ مطبعة السعاده، 1367ق.
  • مقریزی، احمد بن علی، امتاع الاسماع، بیروت، دار الکتب العلمیه.
  • یاقوت حموی، شهاب الدین ابو عبد الله، معجم البلدان، دار صادر، بیروت، چاپ دوم، ۱۹۹۵م.
  • واقدی، محمد بن عمر، کتاب المغازی، مؤسسة الأعلمی، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۰۹ق.

پیوند به بیرون