الجامع الکبیر (صنعاء)
الجامع الکبیر (صنعاء) نخستین مسجد بناشده در یمن و سومین مسجد بناشده در تاریخ اسلام. ساخت این مسجد را به سال ششم هجری قمری و به دستور پیامبر اسلام(ص) نسبت داده‌اند. مسجد الجامع الکبیر، یکی از مراکز بزرگ آموزشی اسلامی به‌شمار رفته است. برای این مسجد فضائل مختلفی ذکر شده است و نمازخواندن در آن را غنیمت دانسته‌اند. از وَبَر بن یُحَنِّس به‌عنوان سازنده اصلی آن یاد شده است؛ هرچند در برخی نقل‌ها از افراد دیگری همچون فروة بن مُسیک مرادی و دیگران نام‌برده شده است. این مسجد در حدفاصل قصر تاریخی غُمدان و صخره مُلَمْلَمه ساخته شده است.
وسعت کنونی الجامع الکبیر صنعا به حدود ۶۶۰۷ متر مربع می‌رسد و دارای ۱۸۳ ستون است که قدمت برخی از آنها به قرن‌های چهارم تا ششم میلادی بازمی‌گردد. این مسجد علاوه بر ارزش تاریخی و معماری، به‌خاطر وجود مقابر برخی شخصیت‌های مذهبی و وجود کتابخانه‌ای حاوی هزاران نسخه خطی نادر، از جمله قرآن منسوب به امام علی(ع)، موردتوجه قرارگرفته است.
اهمیت و جایگاه الجامع الکبیر صنعا
مسجد الجامع الکبیر صنعا، اولین مسجدی است که در یمن بنا گردید.[۱] این مسجد را سومین مسجد در اسلام بعد از مسجد قبا و مسجدالنبی دانسته‌اند.[۲] بنای این مسجد را به سال ششم هجری قمری و به دستور پیامبر(ص) دانسته‌اند.[۳] از مسجد الجامع الکبیر به‌عنوان یک مرکز علمی و فرهنگی پرسابقه همچون الازهر مصر یاد شده است.[۴]
مسجد الجامع الکبیر به سفارش پیامبر در حدفاصل قصر تاریخی غُمدان و صخره مشهور مُلَمْلَمه بناگردید؛[۵] صخره‌ای که در نوسازی‌های بعدی در دیوار غربی این مسجد قرارگرفت.[۶] طبق دستور پیامبر، جهت تعیین جهت قبله، از کوه ضین[۷] واقع در ۳۰ کیلومتری صنعا استفاده شد.[۸] تصاویر هوایی نشان می‌دهد این کوه دقیقا در نقطه میانی این مسجد و کعبه قرارگرفته است.[۹] در سمت راست قبله مسجد، در قصر غُمدان، چاهی وجود دارد که گفته می‌شود توسط سام بن نوح به عنوان اولین چاه پس از طوفان نوح احداث شده است.[۱۰] از وَبَر بن یُحَنِّس به عنوان بناکننده این مسجد یادشده است.[۱۱] برخی نقل‌های دیگر فَروَة بن مُسَیک مرادی یا ابان بن سعید یا مهاجر بن امیه (برادر اُم‌سَلَمه) را بناکننده این مسجد قلمداد کرده‌اند.[۱۲]
قاضی عبدالاعلی بن محمد نمازخواندن در این مسجد را غنیمت دانسته است.[۱۳] همچنین گفته شده است اگر کسی به تکبیر نماز صبح در مسجد جامع صنعا برسد، خدا برائت از آتش و نفاق را به او اعطا خواهد کرد.[۱۴] از طرف دیگر حدیثی نقل کرده‌اند اگر کسی چندین نماز جمعه در مسجد صنعا بخواند، خدا آتش را بر او حرام می‌سازد.[۱۵]
تاریخچه بنا و نوسازی مسجد
طبق گزارش‌ها، بنای اولیه مسجد الجامع الکبیر، یک ساختمان مربعی شکل به ضلع ۱۲ متر بوده است که تنها یک درب در سمت جنوب داشت و دارای ۱۲ ستون بود.[۱۶] مشهورترین ستون آن را ستون المَنقوره و سپس المَسموره گفته‌اند که به ترتیب ستون ششم و نهم از سمت شرق به‌شمار رفته‌اند.[۱۷] در نوسازی‌های بعدی برای این مسجد دوازده درب نصب گردید؛ ۳ درب برای ضلعی که در سمت قبله قراردارد؛ که درب میانی را باب‌القبله نامیدند.[۱۸] در سمت شرق، ۵ درب تعبیه گردید؛ که درب سمت راست باب‌الرعد نام گرفت.[۱۹] ضلع جنوبی آن فقط یک درب دارد به نام باب‌العَدَنی.[۲۰] در جهت غرب مسجد ۳ درب قراردارد؛ که درب سمت چپ باب‌الکشک و درب میانی باب الکرع الاوسط و درب سمت راست، باب‌الطویل نامیده شده است.[۲۱] گفته می‌شود درب‌های فولادی قصر غمدان را به این مسجد منتقل کرده‌اند که نوشته‌هایی به خط مُسنَد متعلق به قبیله حِمیَر بر آن نقش بسته است.[۲۲] وسعت کنونی این مسجد به ۶۶۰۷ متر مربع می‌رسد.[۲۳] این مسجد دارای ۱۸۳ ستون است که قدمت آنها را قرن چهارم تا ششم میلادی ذکر کرده‌اند.[۲۴]
مسجد الجامع الکبیر صنعا برای اولین بار، به دستور ولید بن عبدالملک، خلیفه اموی و توسط ایوب بن یحیی گسترش یافته و تجدید بنا شد.[۲۵] وی ساختمان مسجد را از جهت قبله گسترش داد.[۲۶] سپس در ابتدای خلافت عباسی،[۲۷] عمر بن عبدالحمید، اولین والی حکومت بنی‌العباس در یمن، برای این مسجد درب نصب کرد.[۲۸] این مسجد در سال‌های ۱۳۶ق[۲۹] و ۲۶۵ق نیز شاهد بازسازی‌های جدید بود.[۳۰] در سال ۶۰۳ق مناره غربی مسجد به طور کامل نوسازی گردید. گفته شده که نوسازی مناره شرقی و حفر چاه نیز در همین زمان انجام گرفت و یک باغ برای این مسجد وقف گردید.[۳۱] در زمان سنان پاشا، از حاکمان عثمانی در اوائل قرن یازدهم، صحن مسجد و یک اتاق با یک گنبد احداث گردید.[۳۲] این اتاق جهت نگهداری از اسناد از جمله دستورالعمل سنان پاشا درباره موقوفات صنعاء بناشد.[۳۳]
در سال ۱۹۷۵م یک گروه فرانسوی به ترمیم بنای این مسجد پرداخت.[۳۴] در سال ۲۰۰۶م نیز یک عملیات ترمیم دیگری بر روی این مسجد انجام گرفت[۳۵] که طی کاوش‌های صورت گرفته، زیرزمین‌های قدیمی این مسجد و آثار تاریخی جدیدی کشف گردید.[۳۶]
ائمه جماعت مسجد الجامع الکبیر
سعید بن اَبان بن العاص، فرستاده پیامبر(ص) به صنعا در این مسجد نماز جماعت را برپاکرده و سپس سفارشات پیامبر را برای مردم بازگو کرد.[۳۷] در زمان خلافت ابوبکر، عبدالرحمن بن بزرج به عنوان امام جماعت این مسجد منصوب گردیده بود.[۳۸] عبدالله بن محمد قَطِرانی، مشهور به تقوا و کثرت عبادت، در سال ۲۹۹ق به مدت ۲۷ سال به عنوان امام جماعت این مسجد تعیین گردید.[۳۹]
مدفونان در مسجد جامع الکبیر
نقل شده است که در مسجد الجامع الکبیر صنعا یکی از پیامبران[۴۰] به نام حنظلة بن صفوان دفن شده است.[۴۱] در کنار مناره شرقی اين مسجد دو قبر وجود دارد؛ یکی متعلق به یکی از فرزندان امام حسن(ع) و دیگری متعلق به محمد بن موسی از نوادگان عباس بن علی بن ابی‌طالب (۳۹۹ق) دانسته شده است.[۴۲]
به گفته تاریخ‌نویسان زیر گنبد عَوسَجه در سمت غربی انتهای مسجد قبر محمد بن مُطهَّر بن یحیی (۷۲۸ق) معروف به امام مهدی از نوادگان امام حسن(ع)[۴۳] و فرزندش مطهر بن محمد بن مطهر (۷۸۱ق) قراردارد.[۴۴] یحیی بن الحسین بن یحیی (۷۲۹ق) از نوادگان یحیی بن الحسین، مشهور به امام هادی، از مشهورترین امامان زیدیه[۴۵] و محمد بن ادریس (۷۱۴ق) صاحب کتاب غُلَّةُ الصادی علی مذهبِ الهادی، از دیگر دفن‌شدگان در آن مکان به‌شمار رفته‌اند.[۴۶]
کتابخانه مسجد جامع صنعا
کتابخانه مسجد الجامع الکبیر صنعا را حاوی پنج هزار جلد کتاب خطی دانسته‌اند.[۴۷] علاوه بر این، کتاب‌های نادری در این کتابخانه وجود دارد که از جمله آنها یک قرآن خطی منسوب به امام علی[۴۸] و یک قرآن دیگر به خط عثمان بن عَفّان عنوان شده است.[۴۹] قرآن خطی موسوم به مصحف صنعای ۱، از دیگر مخطوطات مسجد صنعا است که نقش مهمی در شناخت تاریخ تکوین متن قرآنی داشته است.[۵۰] همچنین نامه‌هایی مربوط به دوران اُمَوی در این کتابخانه نگهداری می‌شود.[۵۱] تعداد مکتوباتی که متعلق به قرن اول تا نهم بوده و به صورت اتفاقی در مواضع مخفی این مسجد یافت شده است، نزدیک به ۴۰ هزار عدد ذکر شده است.[۵۲] یحیی بن محمد بن یحیی (۱۸۶۹-۱۹۴۸م)، از امامان زیدیه را مؤسس کتابخانه این مسجد دانسته‌اند که با هدف محافظت از کتاب‌های نفیس صورت گرفته است.[۵۳]
نگارخانه
-
تصویری از بالای مسجد جامع صنعا -
تصویری از نمای بالای مسجد جامع صنعا -
اتاق میان صحن مسجد -
تصویر هوایی از مسجد جامع -
تصویر قدیمی از داخل مسجد -
قدیمی‌ترین قرآن خطی مسجد -
تصویری از داخل مسجد جامع -
ستون المسموره -
ستون المنقوره -
صخره مُلَملَمه -
نمایی از حیاط مسجد -
نوشته‌ای با خط مسند بر در مسجد -
سنگ نوشته ای در مسجد الجامع الکبیر
پانویس
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۲۷.
- ↑ احمد عبدالرحمن عنب، «الجامع الکبیر بصنعاء...»، وبگاه الرافد.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۲۷.
- ↑ الکبسی، «الجامع الکبیر و النشاط العلمی المستمر و الصیفی»، وبگاه رابطة علماء الیمن.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۲۷.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۲۷.
- ↑ رازی، تاریخ مدینة صنعاءِ، ۱۴۰۹، ص۱۳۳.
- ↑ «الجامع الکبیر بصنعاء اول مسجد بالیمن»، وبگاه شبکه الجزیره.
- ↑ حسن علی، «الاعجاز فی تحدید قبله جامع صنعاء»، وبگاه اعجاز قرآن.
- ↑ رازی، تاریخ مدینة صنعاءِ، ۱۴۰۹، ص۲۶۲.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۲۵.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۲۷.
- ↑ رازی، تاریخ مدینة صنعاءِ، ۱۴۰۹، ص۱۳۹.
- ↑ رازی، تاریخ مدینة صنعاءِ، ۱۴۰۹، ص۲۵۷.
- ↑ رازی، تاریخ مدینة صنعاءِ، ۱۴۰۹، ص۲۵۷.
- ↑ «اکتشاف سرادیب و آثار مبنی قدیم تحت الجامع الکبیر بالعاصمة الیمنیه بصنعاء»، وبگاه مایو نیوز.
- ↑ «اکتشاف سرادیب و آثار مبنی قدیم تحت الجامع الکبیر بالعاصمة الیمنیه بصنعاء»، وبگاه مایو نیوز.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۵.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۵.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۵.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۵.
- ↑ «الجامع الکبیر بصنعاء اول مسجد بالیمن»، وبگاه شبکه الجزیره؛ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۲۸.
- ↑ «الجامع الكبير بصنعاء...»، وبگاه یمن مونیتور.
- ↑ «الجامع الکبیر فی صنعاء.. مسجد بنی فی عهد الرسول»، وبگاه الرایه.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۲۷-۲۸.
- ↑ رازی، تاریخ مدینة صنعاءِ، ۱۴۰۹، ص۱۳۵.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۲۸.
- ↑ رازی، تاریخ مدینة صنعاءِ، ۱۴۰۹، ص۱۳۷.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۲۹.
- ↑ رازی، تاریخ مدینة صنعاءِ، ۱۴۰۹، ص۱۳۶؛ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۲۹.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۱.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۲؛ احمد عبدالرحمن عنب، «الجامع الکبیر بصنعاء...»، وبگاه الرافد..
- ↑ احمد عبدالرحمن عنب، «الجامع الکبیر بصنعاء...»، وبگاه الرافد.
- ↑ «الجامع الكبير بصنعاء...»، وبگاه یمن مونیتور.
- ↑ «الجامع الكبير بصنعاء...»، وبگاه یمن مونیتور.
- ↑ «الجامع الکبیر فی صنعاء.. مسجد بنی فی عهد الرسول»، وبگاه الرایه.
- ↑ رازی، تاریخ مدینة صنعاءِ، ۱۴۰۹، ص۳۳۳-۳۳۴.
- ↑ رازی، تاریخ مدینة صنعاءِ، ۱۴۰۹، ص۳۳۳.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۵.
- ↑ رازی، تاریخ مدینة صنعاءِ، ۱۴۰۹، ص۱۳۹.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۴.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۳.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۳.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۳-۳۴.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۴.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۴.
- ↑ «الجامع الكبير بصنعاء...»، وبگاه یمن مونیتور.
- ↑ «الجامع الکبیر بصنعاء اول مسجد بالیمن»، وبگاه شبکه الجزیره، احمد عبدالرحمن عنب، «الجامع الکبیر بصنعاء...»، وبگاه الرافد.
- ↑ «الجامع الكبير بصنعاء...»، وبگاه یمن مونیتور.
- ↑ صادقی و گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، ۱۴۰۰ش، ص۴۵.
- ↑ «الجامع الکبیر فی صنعاء.. مسجد بنی فی عهد الرسول»، وبگاه الرایه.
- ↑ احمد عبدالرحمن عنب، «الجامع الکبیر بصنعاء...»، وبگاه الرافد.
- ↑ حجری، مساجد صنعاء، ۱۴۲۵ق، ص۳۳.
منابع
- حسن علی، خالد، «الاعجاز فی تحدید قبله جامع صنعاء»، وبگاه اعجاز قرآن، تاریخ بازدید: ۳ آبان ۱۴۰۵ش.
- «اکتشاف سرادیب و آثار مبنی قدیم تحت الجامع الکبیر بالعاصمة الیمنیه بصنعاء»، وبگاه مایو نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۳۸۵ش، تاریخ بازدید: ۲۲ مهر ۱۴۰۵ش.
- «الجامع الکبیر بصنعاء اول مسجد بالیمن»، وبگاه شبکه الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۲۲ مهر ۱۴۰۵ش.
- احمد عبدالرحمن عنب، محمد، «الجامع الکبیر بصنعاء اکبر مکتبه للمخطوطات الاسلامیه»، وبگاه الرافد.
- «الجامع الكبير بصنعاء.. عراقة تاريخيه و عادات رمضانية خاصه»، وبگاه یمن مونیتور، تاریخ درج مطلب: ۴ خرداد ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش.
- «الجامع الکبیر فی صنعاء.. مسجد بنی فی عهد الرسول»، وبگاه الرایه، تاریخ درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۲ مهر ۱۴۰۵ش.
- حجری، محمد بن احمد، مساجد صنعاء عامرها و موفیها، صنعاء، وزارة الثقافه و السیاحه، ۱۴۲۵ق.
- رازی، احمد بن عبدالله، تاریخ مدینة صنعاء، دمشق، دار الفکر، ۱۴۰۹ق.
- صادقی، بهنام و محسن گودرزی، مصحف صنعای ۱ و مسئلهٔ خاستگاه قرآن، تهران، نشر هرمس، ۱۴۰۰ش.
- الکبسی، عبدالفتاح، «الجامع الکبیر و النشاط العلمی المستمر و الصیفی»، وبگاه رابطة علماء الیمن، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ش.