مسجد امام (اصفهان)
 | |
| نام | مسجد امام |
|---|---|
| استان | استان اصفهان |
| شهرستان | اصفهان |
| اطلاعات اثر | |
| نامهای دیگر | مسجد امام، مسجد جامع عباسی |
| نامهای قدیمی | مسجد مهدیه، مسجد المهدی و مسجد سلطانی |
| نوع بنا | مسجد |
| سالهای مرمت | ۱۲۶۱ق، ۱۳۱۶ش و پس از آن |
| کاربری | مسجد جامع |
| کاربری کنونی | مسجد |
| دیرینگی | دوره صفویه |
| دورهٔ ساخت اثر | دوره صفویه |
| بانی اثر | شاه عباس |
| اطلاعات ثبتی | |
| شماره ثبت | ۱۰۷ |
| تاریخ ثبت ملی | ۱۵ دی ۱۳۱۰ش |
| اطلاعات بازدید | |
| امکان بازدید | وجود دارد |
مسجدِ اِمام یا مسجد شاه اصفهان از بناهای دوره صفویه در میدان نقش جهان اصفهان است که به فرمان شاه عباس اول (حکومت: ۹۹۶-۱۰۳۸ق)، ساخته شد. این مسجد با نامهای «مسجد سلطانی جدید» و «جامع عباسی» نیز شناخته میشود.[۱]
به گفته مکچزنی، پژوهشگر آمریکایی، ساخت این مسجد بخشی از برنامه شاه عباس برای انتقال مرکز مذهبی و اقتصادی اصفهان از میدان کهنه و بازار قدیم به میدان نقش جهان بود.[۲] براساس گزارش مورخان، ساخت مسجد در ۲۳ صفر ۱۰۲۰ق پایهگذاری شد.[۳] طراحی نقشه مسجد نیز به بدیعالزمان تونی، از دستاندرکاران معماری دربار شاه عباس، نسبت داده شده است.[۴]
علیاکبر اصفهانی، از معماران دوره صفویه، طراح و مهندس مسجد امام اصفهان بود و نامش در کتیبه سردر مسجد آمده است. در این کتیبه، محبعلی بیگالله نیز بهعنوان ناظر ساخت معرفی شده که پس از آن، تولیت موقوفات مسجد را برعهده داشت.[۵]
پژوهشگران، مسجد را بنایی چهارایوانی با صحن ۷۰×۷۰ متر دانستهاند؛ ارتفاع گنبد ۵۲ متر، قطر آن ۲۵ متر و ارتفاع منارهها ۴۸ متر گزارش شده است.[۶] طراحی گنبد موجب بازتاب پژواک صدا با وضوح و شدت بالا میشود و آن را نشاندهنده آگاهی سازندگان از اصول فیزیکی و ریاضی صوت دانستهاند.
لطفالله هُنرفر، مورخ و اصفهانشناس، دو شبستان زمستانی، اتاقهای گنبددار و مدارس ناصری و سلیمانیه را از دیگر بخشهای بنا برشمرده و معماری آن را متأثر از سنت مساجد چهارایوانی ایران، بهویژه مسجد جامع اصفهان، دانسته است.[۷] به گزارش هنرفر، سردر مسجد با کاشی معرق، نقوش اسلیمی، کتیبه و مقرنس و دیگر بخشها عمدتاً با کاشی هفترنگ تزئین شدهاند. نقرهپوش ورودی نیز از آثار دوره شاه صفی معرفی شده و ساخت و نصب آن به ۱۰۴۶ق نسبت داده شده است.[۸]
کتیبههای مسجد را خوشنویسان عصر صفوی نوشتهاند و در برخی، نام کاتب و تاریخ کتابت آمده است. از جمله، محمدرضا امامی کتیبههای بخشهایی از ایوانها، محرابها و ورودیهای مسجد و مدارس ناصری و سلیمانیه (۱۰۷۷ و ۱۰۷۸ق)، عبدالباقی تبریزی کتیبههای ایوانها و گنبدها (۱۰۳۵ و ۱۰۳۶ق)، محمدصالح اصفهانی کتیبه محراب اصلی و محراب گنبد شرقی (۱۰۳۸ق) و محمدمحسن امامی کتیبه محراب ایوان جنوبی مدرسه ناصری (۱۰۹۵ق) کتابت کردهاند.[۹]
منابع تاریخی، ناهماهنگی محور مسجد امام اصفهان با میدان نقش جهان را به شکلگیری اولیه میدان برای چوگان و اسبتازی نسبت دادهاند.[۱۰] میدان حدود ۹۹۹ یا ۱۰۰۰ق شکل گرفته بود و جهت آن با قبله هماهنگ نبود.[۱۱] ازاینرو، برای رعایت قبله، محور اصلی فضای داخلی مسجد نسبت به میدان تغییر یافته و ورودی و ایوان شمالی با دهلیزی مورّب به هم متصل شدهاند. این اختلاف جهت در منابع معماری حدود ۴۵ درجه گزارش شده است.
به گزارش عبدالحسین سپنتا، نویسنده «تاریخچه اوقاف اصفهان»، شاه عباس برای مسجد موقوفاتی تعیین کرد و درآمد ۴۸ ملک را برای تأمین هزینههای آن در نظر گرفت؛[۱۲] رونوشت خلاصه وقفنامه نیز توسط شیخ بهایی نوشته شده است.[۱۳]
بنا در زلزله ۱۲۶۰ق آسیب دید. امبرسز و ملویل، از پژوهشگران تاریخ زمینلرزههای ایران، ضعف زیرسازی و نشست بنا را از عوامل آسیبدیدگی دانستهاند.[۱۴] از سال ۱۳۱۶ش، ایوان و منارهها مرمت و با کلافهای آهنی مهار شدند[۱۵] و در سالهای بعد دیگر بخشهای مسجد نیز مرمت شد.[۱۶]
پانویس
- ↑ «مسجد امام اصفهان»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ مکچزنی، چهار منبع دربارهٔ ساختوسازهای شاه عباس در اصفهان، ۱۹۹۸م، ج۵، ص۱۱۹.
- ↑ ترکمان، عالمآرای عباسی، ۱۳۵۰ش، ج۲، ص۸۳۱.
- ↑ مکچزنی، چهار منبع دربارهٔ ساختوسازهای شاه عباس در اصفهان، ۱۹۸۸م، ج۵، ص۱۲۳.
- ↑ هنرفر، گنجین آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۴۴ش، ج۱، ص۴۲۹-۴۳۰.
- ↑ نیکزاد امیرحسینی، ابنیه تاریخی اصفهان، ۱۳۳۵ش، ج۱، ص۹۸.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۴۴ش، ج۱، ص۴۵۴-۴۵۷.
- ↑ هنرفر، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۴۴ش، ۴۳۳-۴۳۴.
- ↑ هنرفر، گنجین آثار تاریخی اصفهان، ۱۳۴۴ش، ۴۳۳- ۴۳۴.
- ↑ منجم یزدی، تاریخ عباسی، ۱۳۶۶ش، ج۱، ص۱۱۳.
- ↑ افوشتهای نطنزی، نقاوة الاثار فی ذکر الاخیار، ج۱، ص۳۷۶-۳۷۷.
- ↑ سپنتا، تاریخچه اوقاف اصفهان، ۱۳۴۶ش، ص۴۹-۵۶.
- ↑ سپنتا، تاریخچه اوقاف اصفهان، ۱۳۴۶ش، ص۴۹-۵۶.
- ↑ ملویل و امبرسز، تاریخ زمینلرزههای ایران، ۱۳۷۰ش، ج۱، ص۱۸۸.
- ↑ مصطفوی، تلاش در راه خدمت به آثار ملی و امید به آینده، ۱۳۳۴ش، ج۳، ص۴۰۸.
- ↑ نیکزاد امیرحسینی، تاریخچه ابنیه تاریخی اصفهان، ۱۳۳۵ش، ص۱۰۸-۱۱۱
منابع
- «مسجد امام اصفهان»، وبگاه خبری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱ فروردین ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۲۰ شهریور ۱۴۰۵ش.
- افوشتهای نطنزی، محمود، نقاوة الاثار فی ذکر الاخیار، به کوشش احسان اشراقی، تهران، ۱۳۵۰ش.
- امبرسز، ن. ن. و چ. پ. ملویل، تاریخ زمین لرزههای ایران، مترجم: ابوالحسن رده، تهران، مؤسسه انتشارات آگاه، ۱۳۷۰ش.
- ترکمان، اسکندربیگ، عالمآرایعباسی، بهکوششایرج افشار، تهران، بینا،۱۳۵۰ش.
- سپنتا، عبدالحسین، تاریخچة اوقاف اصفهان، اصفهان، بینا، ۱۳۴۶ش.
- مصطفوی، محمدتقی، تلاش در راه خدمت به آثار ملی و امید به آینده؛ گزارشهای باستانشناسی، تهران، بینا، ۱۳۳۴ش.
- مکچزنی، ر. د.، چهار منبع دربارهٔ ساختوسازهای شاه عباس در اصفهان، مقرنس، لیدن، ۱۹۸۸م،
- منجم یزدی، محمد، تاریخ عباسی، به کوشش سیفالله وحیدنیا، تهران، ۱۳۶۶ش.
- نیکزاد امیرحسینی، کریم، تاریخچه ابنیه تاریخی اصفهان، اصفهان، انتشارات داد، ۱۳۳۵ش.
- هنرفر، لطفالله، گنجینه آثار تاریخی اصفهان، اصفهان، بینا، ۱۳۴۴ش.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله:دائرةالمعارف بزرگ اسلامی