نماز جمعه اصفهان
نماز جمعه اصفهان، نخستین نماز جمعه رسمی شیعیان در ایران به شمار میآید. برگزاری آن از دوره صفویه آغاز شد و همزمان با گسترش حکومت صفوی، به یکی از مهمترین نمازهای جمعه شیعیان در ایران تبدیل شد. در این دوره، درباره حکم فقهی نماز جمعه در عصر غیبت دیدگاههای متفاوتی وجود داشت، اما با وجود این اختلافها، برگزاری آن بهتدریج گسترش یافت.
در دوره صفوی، نماز جمعه در مسجد جامع و مسجد شاه اصفهان برگزار میشد و عالمانی مانند محقق کرکی و میرداماد و شیخ بهایی و محمدتقی مجلسی و علامه مجلسی در اقامه آن نقش داشتند. امامت جمعه در این دوره با حکم شاه واگذار میشد و بعدها برای چندین نسل در اختیار خاندان خاتونآبادی قرار گرفت. این روند در دوره قاجار نیز ادامه یافت و امامت جمعه همچنان منصبی وابسته به حکومت بود.
از دوره صفویه تا انقلاب اسلامی ایران، حدود ۲۴ نفر بهعنوان امام جمعه رسمی اصفهان شناخته شدهاند. در کنار آنان، برخی عالمان نیز بهصورت مستقل نماز جمعه را برگزار میکردند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سید جلالالدین طاهری بهعنوان نخستین امام جمعه اصفهان منصوب شد و پس از او سید یوسف طباطبایینژاد این مسئولیت را بر عهده گرفت.
نخستین نماز جمعه رسمی شیعیان ایران
نماز جمعه اصفهان نخستین نماز جمعه رسمی شیعیان در ایران به حساب میآید. بر پایه برخی منابع، پیش از دوره صفویه، نماز جمعه در ایران رواج نداشت. با روی کار آمدن صفویان و ورود عالمان دینی به عرصه سیاست، زمینه برگزاری نماز جمعه فراهم شد.[۱] از زمان حکومت شاه اسماعیل اول صفوی (۹۰۵–۹۳۰ق)، اقامه نماز جمعه بهتدریج در جامعه شیعی ایران گسترش یافت.[۲] یکی از عوامل این روند، انتقاد حکومت عثمانی از شیعیان به سبب برگزار نکردن نماز جمعه بود.[۳] از همین دوره، بهویژه پس از نگارش «رسالة فی صلاة الجمعة» توسط محقق کرکی (درگذشت: ۹۴۰ق)،[۴] تألیف رسالههای فقهی درباره نماز جمعه آغاز شد و تا قرن پانزدهم هجری قمری حدود ۲۶۰ رساله در این موضوع تألیف شد.[۵]
به گفته رسول جعفریان، تاریخپژوه شیعی، برگزاری نماز جمعه در دوره صفوی با اختلافنظرهای فقهی همراه بود[۶] و دیدگاه عالمان در گسترش یا محدود شدن آن تأثیر داشت.[۷] برخی فقها همچون ابراهیم قَطیفی (درگذشت: ۹۵۰ق)، اقامه نماز جمعه در عصر غیبت را حرام میدانستند،[۸] و برخی دیگر، از جمله آقا جمال خوانساری (درگذشت: ۱۱۲۵ق)، آن را واجب عینی نمیشمردند.[۹] در مقابل، فقیهانی مانند شهید ثانی (درگذشت: ۹۵۵ یا ۹۶۵ق)[۱۰] به وجوب عینی نماز جمعه معتقد بود و شیخ بهایی (درگذشت: ۱۰۳۱ق) و میرداماد (درگذشت: ۱۰۴۱ق) نیز وجوب تخییری آن را پذیرفته بودند؛ دیدگاهی که به گسترش برگزاری نماز جمعه در اصفهان کمک کرد.[۱۱] محقق سبزواری (درگذشت: ۱۰۹۰ق) نیز در آغاز رساله خود نوشته است که با وجود اعتقاد به وجوب عینی نماز جمعه، علما و بزرگان در برپایی آن کوتاهی کرده بودند و این عبادت در شهرهای مذهبی از میان رفته بود.[۱۲] در دوره شاه سلیمان (سلطنت: ۱۰۷۷–۱۱۰۵ق) نیز گروهی از عالمان برای بررسی و تعیین حکم نماز جمعه گرد هم آمدند.[۱۳]
سیر تاریخی برگزاری نماز جمعه اصفهان
نماز جمعه اصفهان از دوره صفویه تا جمهوری اسلامی، فراز و نشیبهای مختلفی را پشت سر گذاشته است.
نماز جمعه اصفهان در دوره صفوی
محمدتقی مجلسی، محقق کرکی را نخستین فقیهی دانسته است که نماز جمعه را در مسجد جامع عتیق شهر اصفهان، اقامه کرد.[۱۴] در این دوره، نماز جمعه در مسجد جامع اصفهان[۱۵] و مسجد شاه اصفهان[۱۶] اقامه میشد.
به گزارش سید محمدباقر خوانساری (درگذشت: ۱۳۱۳ق)، محمدتقی مجلسی (درگذشت: ۱۰۷۰ق)، پس از شیخ بهایی و میرداماد، نماز جمعه را بهطور منظم در دو مسجد بزرگ اصفهان اقامه کرد. به نوشته او، پیش از آن، برگزاری نماز جمعه نظم ثابتی نداشت و گاه محقق سبزواری و گاه شیخ لطفالله عاملی (درگذشت: ۱۰۳۵ق)، آن را اقامه میکردند. وی همچنین محمدتقی مجلسی را ساماندهنده برگزاری منظم نماز جمعه دانسته و نوشته است که پس از او، فرزندش محمدباقر مجلسی (درگذشت: ۱۱۱۰ق) به امامت جمعه اصفهان رسید.[۱۷]
گفته شده، در دوره شاه اسماعیل صفوی، امامان جمعه از سوی شاه انتخاب میشدند.[۱۸] همچنین، امامت جمعه در این دوره منصبی موروثی نبود.[۱۹] با این حال، خاندانهایی مانند مجلسی[۲۰] و خاندان خاتونآبادی، در دورههای مختلف عهدهدار این منصب بودند.[۲۱] به گفته خوانساری، معروف به صاحب روضات، پس از خاندان مجلسی، امامت جمعه به داماد مجلسی، میر محمدصالح خاتونآبادی منتقل شد[۲۲] و پس از او نیز در نسلهای بعدی این خاندان ادامه یافت.[۲۳] این خاندان به همین دلیل به سلسله «امامجمعهها» شهرت یافتند[۲۴] و به گفته رسول جعفریان، نزدیک به ۲۷۰ سال منصب امامت جمعه اصفهان را در اختیار داشتند.[۲۵]
نماز جمعه اصفهان در دوره قاجار و پهلوی
به گفته رسول جعفریان، در دوره قاجار، امامت جمعه همانند عصر صفوی، منصبی حکومتی بود[۲۶] که توسط شاه انتخاب میشد.[۲۷] همچنین آنها در شمار حقوقبگیران دولت حساب میشدند.[۲۸]
بر پایه برخی گزارشها، بیشتر امامان جمعه تهران و اصفهان در این دوره از خاندان خاتونآبادی بودند و کمتر کسی غیر از آنها به این منصب میرسید؛[۲۹] موضوعی که نشاندهنده تقویت جنبه موروثیبودن این منصب، در کنار معیارهای علمی، است. پیوند خانوادگی دربار قاجار با خاتونآبادیها نیز در واگذاری این منصب نقش داشت.[۳۰] بر پایه این گزارش، وابستگی امامت جمعه به حکم پادشاه، شرط عدالت امام جمعه را تحت تأثیر قرار داده بود؛ زیرا انتصاب به این منصب بیش از آنکه بر عدالت فرد استوار باشد، به اراده حکومت وابسته بود.[۳۱]
گفته شده، وابستگی امامان جمعه به حکومت و بیتوجهی به شرایط لازم برای این منصب، موجب کاهش اعتماد عمومی به آنان شد؛ ازاینرو مردم بیشتر به مراجع دینی مستقل رجوع میکردند، در حالی که امامان جمعه خود را موظف به حمایت از حکومت میدانستند.[۳۲] این وضعیت در دوره پهلوی نیز ادامه داشت.[۳۳]
نماز جمعه اصفهان پس از انقلاب اسلامی
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نماز جمعه اصفهان بهصورت رسمی و با حضور گسترده مردم برگزار شد[۳۴] و سید جلالالدین طاهری بهعنوان نخستین امام جمعه اصفهان از سوی امام خمینی، رهبر جمهوری اسلامی، منصوب شد.[۳۵] نماز جمعه این شهر، افزون بر کارکرد عبادی، به مرکزی برای بیان مسائل سیاسی و اجتماعی تبدیل شد و در دوران جنگ ایران و عراق نیز محلی برای اعزام نیروهای داوطلب و پشتیبانی از جبههها بود.[۳۶] وی تا سال ۱۳۸۱ش عهدهدار امامت جمعه اصفهان بود و در آن سال از این سمت استعفا کرد.[۳۷] پس از او، سید یوسف طباطبایی اردستانی به امامت جمعه اصفهان منصوب شد.[۳۸]
نماز جمعه اصفهان پس از انقلاب در میدان امام خمینی برگزار میشد[۳۹] و از سال ۱۳۹۵ش در مصلی امام خمینی برگزار میشود.[۴۰]
امامان جمعه
سید مصلحالدین مهدوی (درگذشت: ۱۳۷۴ش)، شرححالنگار شیعی، از دوره صفویه تا انقلاب اسلامی، نام حدود ۲۴ نفر را بهعنوان امام جمعه رسمی اصفهان ثبت کرده است.[۴۱]
| نام | دوران | جایگاه |
|---|---|---|
| عبدالله شوشتری اصفهانی | صفویه[۴۲] | |
| میرداماد | صفویه[۴۳] | |
| شیخ بهایی | صفویه | شیخالاسلام |
| محمدتقی مجلسی | صفویه | |
| علامه مجلسی | صفویه | شیخالاسلام |
| محقق سبزواری | صفویه[۴۴] | شیخالاسلام |
| میر محمدصالح خاتونآبادی | صفویه[۴۵] | داماد علامه مجلسی |
| میر محمدحسین خاتونآبادی | صفویه[۴۶] | داماد علامه مجلسی |
بر پایه برخی گزارشها، در دوره افشاریه و زندیه برخی از عالمان، نماز جمعه را در اصفهان اقامه میکردند. از جمله آنان میتوان به میرزا محمدتقی الماسی (درگذشت: ۱۱۵۹ق) [۴۷] از نوادگان علامه مجلسی که در زمان نادرشاه، امام جمعه اصفهان بود،[۴۸] شیخ زینالدین علی شریف اصفهانی (درگذشت: ۱۱۶۷ق)،[۴۹] و میر محمدمهدی خاتونآبادی (درگذشت: ۱۱۸۳ق)،[۵۰] اشاره کرد.
نخستین امام جمعه در دوره قاجار، میر عبدالباقی خاتونآبادی (درگذشت: ۱۲۰۷ق) بود.[۵۱] پس از او، میر محمدحسن سلطانالعلماء (درگذشت: ۱۲۳۲ق)،[۵۲] سید محمدحسن امام جمعه (درگذشت: ۱۲۴۸ق)،[۵۳] میرزا محمدعلی امام جمعه (درگذشت: ۱۳۰۰ق) که چهار سال این منصب را بر عهده داشت،[۵۴] و سید محمدمهدی امام جمعه که ۲۵ سال امام جمعه اصفهان بود،[۵۵] این منصب را بر عهده داشتند.
نخستین امام جمعه اصفهان در دوره پهلوی، میرزا محمدصادق خاتونآبادی (درگذشت:۱۳۴۸ق) بود. پس از درگذشت او، اصفهان در دوره رضاشاه به مدت ۲۰ سال امام جمعه نداشت.[۵۶] سپس میر محمدمهدی خاتونآبادی (درگذشت: ۱۳۹۵ق) به امامت جمعه اصفهان منصوب شد.[۵۷] با درگذشت او، منصب امامت جمعه از خاندان خاتونآبادی خارج شد.[۵۸] آخرین امام جمعه اصفهان پیش از انقلاب اسلامی نیز میر سیدعلی ابطحی سِدِهی بود.[۵۹]
امامان جمعه مستقل
بر پایه منابع تاریخی، از دوره صفویه تا انقلاب اسلامی، برخی عالمان دینی نماز جمعه را بهصورت مستقل در اصفهان اقامه میکردند.[۶۰] از جمله آنان، حاج آقا رحیم ارباب (۱۲۵۹ - ۱۳۵۵ش)[۶۱] و سید جلالالدین طاهری بودند.[۶۲]
سید جلالالدین طاهری در ۱ فروردین ۱۳۴۸ش، نماز جمعه اصفهان را در مسجد اعظم اصفهان اقامه کرد، اما این مراسم پس از پنج هفته بهدست ساواک تعطیل شد. وی که اقامه نماز جمعه را احتیاط واجب میدانست، در سالهای بعد نیز چندین بار آن را برگزار کرد، اما هر بار با مخالفت نیروهای امنیتی روبهرو شد.[۶۳]
پانویس
- ↑ جعفریان، نماز جمعه، ۱۳۷۲ش، ص۲۶.
- ↑ رحمانستایش، «نماز جمعه»، ج۱۰، ص۷۰۱.
- ↑ بروجردی، البدر الظاهر، ۱۴۱۶ق، ص۱۷.
- ↑ جعفریان، دوازده رساله فقهی...، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۳.
- ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین...، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۹۰.
- ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین...، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۶۶-۲۶۷.
- ↑ جعفریان، نماز جمعه، ۱۳۷۲ش، ص۳۳.
- ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین...، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۶۷.
- ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین...، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۶۸.
- ↑ شیرودی، اندیشههای سیاسی مسلمانان، ۱۳۸۳ش، ص۱۵۰.
- ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین...، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۶۸؛ شیرودی، اندیشههای سیاسی مسلمانان، ۱۳۸۳ش، ص۱۵۰-۱۵۱.
- ↑ جعفریان، نماز جمعه، ۱۳۷۲ش، ص۳۳.
- ↑ جعفریان، نماز جمعه، ۱۳۷۲ش، ص۳۸.
- ↑ مجلسى، لوامع صاحبقرانى، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۵۱۳-۵۱۴.
- ↑ حبیب آبادی، مكارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۲ ص۳۱۸.
- ↑ جعفریان، نماز جمعه، ۱۳۷۲ش، ص۲۹.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ بروجردی، البدر الظاهر، ۱۴۱۶ق، ص۱۷.
- ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین...، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۷۱.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۱۹.
- ↑ مهدوی، زندگینامه علامه مجلسی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۹۱-۲۹۵.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۱۹؛ سعیدی، «خاتونآبادی، خاندان»، ج۱۴، ص۵۹۶.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۴۹ش، ج۲، ص۳۶۰-۳۶۱.
- ↑ جناب، رجال و مشاهیر اصفهان، ۱۳۸۵ش، ص۶۱۵.
- ↑ جعفریان، میراث اسلامی ایران، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۴۹۰.
- ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین...، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۷۰.
- ↑ جعفریان، دوازده رساله فقهی...، ۱۳۸۱ش، ص۳۶.
- ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین...، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۷۱.
- ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین...، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۷۱.
- ↑ جعفریان، دوازده رساله فقهی...، ۱۳۸۱ش، ص۳۶.
- ↑ جعفریان، دوازده رساله فقهی...، ۱۳۸۱ش، ص۳۶.
- ↑ جعفریان، دوازده رساله فقهی...، ۱۳۸۱ش، ص۳۷.
- ↑ جعفریان، نماز جمعه، ۱۳۷۲ش، ص۳۳.
- ↑ «خاطرات فرزند امام جمعه...»، پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۸ش، ج۱۰، ص۳۲۹.
- ↑ «خاطرات فرزند امام جمعه...»، پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران.
- ↑ «چند روایت از استعفای...»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «انتصاب آیتالله...»، وبگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ گنجیپور، پژمان، «نماز جمعه اصفهان»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «اولین نماز جمعه در مصلا بزرگ امام خمینی اصفهان برگزار می شود»، خبرگزاری جمهوری اسلامی،
- ↑ مهدوی، زندگینامه علامه مجلسی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۸۹-۲۹۵.
- ↑ مهدوی، زندگینامه علامه مجلسی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۸۹.
- ↑ جعفریان، میراث اسلامی ایران، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۴۸۶.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ حبیب آبادی، مكارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۲ ص۳۱۸.
- ↑ حبیب آبادی، مكارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۲ ص۳۱۹.
- ↑ مهدوی، زندگینامه علامه مجلسی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۹۱.
- ↑ حبیب آبادی، مكارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۲ ص۳۱۹.
- ↑ حبیب آبادی، مكارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۲ ص۳۱۹.
- ↑ سعیدی، «خاتونآبادی، خاندان»، ج۱۴، ص۵۹۶.
- ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین...، ۱۳۷۹ش، ج۱، ص۲۷۲.
- ↑ مهدوی، زندگینامه علامه مجلسی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۹۲.
- ↑ مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۴۷۵.
- ↑ مهدوی، اعلام اصفهان، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۷۵۲.
- ↑ شریف رازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۲ش، ج۳، ص۸۷.
- ↑ مهدوی، زندگینامه علامه مجلسی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۹۵.
- ↑ حبیب آبادی، مكارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۲ ص۳۲۰.
- ↑ مهدوی، زندگینامه علامه مجلسی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۹۵.
- ↑ مهدوی، زندگینامه علامه مجلسی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۲۹۵.
- ↑ جعفریان، نماز جمعه، ۱۳۷۲ش، ص۳۳.
- ↑ رفیعىپور، «رحیم ارباب (حاج آقا رحیم ارباب)»، وبگاه فرهیختگان تمدن شیعی.
- ↑ «خاطرات فرزند امام جمعه...»، پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران.
- ↑ «خاطرات فرزند امام جمعه...»، پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران.
منابع
- «انتصاب آیتالله حاج سید یوسف طباطبایی به سمت امامت جمعه اصفهان»، وبگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۸۱ش، تاریخ بازدید: ۲۰ خرداد ۱۴۰۵ش.
- «اولین نماز جمعه در مصلا بزرگ امام خمینی اصفهان برگزار می شود»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ خرداد ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- بروجردی، حسین، البدر الظاهر فی صلاة الجمعة و المسافر، قم، مکتبة آیة الله المنتظری، ۱۴۱۶ق.
- جعفریان، رسول، دوازده رساله فقهی درباره نماز جمعه از روزگار صفوی، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
- جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین...، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.
- جعفریان، رسول، میراث اسلامی ایران، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۳۷۳ش.
- جعفریان، رسول، نماز جمعه، تهران، شورای سیاستگذاری ائمه جمعه، ۱۳۷۲ش.
- جناب، علی، رجال و مشاهیر اصفهان، اصفهان، شهرداری اصفهان سازمان فرهنگی اجتماعی و ورزشی اصفهان، ۱۳۸۵ش.
- «خاطرات فرزند امام جمعه فقید اصفهان؛ آیت الله طاهری اصفهانی در سال 1347 اجازه اقامه نماز جمعه را از امام گرفته بودند/ امام فرموده بودند، من جایگزینی برای ایشان ندارم/ ماجرای گلایه تیم حفاظت و دستور امام به آنها»، پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- «چند روایت از استعفای امامجمعه سابق و پاسخ رهبر انقلاب»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۲۰ خرداد ۱۴۰۵ش.
- حبیبآبادی، محمدعلی، مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار مشتمل بر تراجم و شرح أحوال أعيان رجال علمی زمان قاجاریه از علماء و حکماء، و عرفاء و شعراء، و سلاطین اسلامی و مشاهیر مستشرقین، اصفهان، کمال، ۱۳۶۲ش.
- خمینی، سید روحالله، صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، تهران، ۱۳۷۸ش.
- خوانساری محمدباقر، روضات الجنات في احوال العلماء و السادات، بیروت، الدار الإسلامية، ۱۴۱۱ق.
- خوانساری محمدباقر، روضات الجنات في احوال العلماء و السادات، قم، اسماعیلیان، ۱۳۴۹ش.
- رحمانستایش، محمدکاظم، «نماز جمعه»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۰، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- رفیعى پور علوى علویجه، سید عباس، «رحیم ارباب (حاج آقا رحیم ارباب)»، وبگاه فرهیختگان تمدن شیعی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۷ تیر ۱۴۰۵ش.
- سعیدی، فریده، «خاتونآبادی، خاندان»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۴، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۹ش.
- شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۲ش.
- شیرودی، مرتضی، اندیشههای سیاسی مسلمانان، قم، یاقوت، ۱۳۸۳ش.
- گنجیپور، پژمان، «نماز جمعه اصفهان»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۵ش.
- مجلسى، محمدتقى، لوامع صاحبقرانى، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- مهدوی، مصلحالدین، اعلام اصفهان، اصفهان، شهرداری اصفهان سازمان فرهنگی اجتماعی و ورزشی اصفهان، ۱۳۸۶ش.
- مهدوی، مصلحالدین، زندگینامه علامه مجلسی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۸ش.