علوم غریبه
علوم غَریبه به دانشهایی اطلاق میشود که ماهیتی پنهان، سری، شگفتانگیز و دور از دسترس عموم دارند و در مقابل علوم آشکار قرار میگیرند. این پنهانکاری بهدلیل جلوگیری از سوءاستفاده یا زیانهای احتمالی است. این علوم در ابتدا شامل سحر، طالعبینی و شعبدهبازی بود، اما بعدها پنج علم یونانی (کیمیا، لیمیا، هیمیا، سیمیا، ریمیا) به آن افزوده شد. همچنین علوم دیگری مانند جفر، رمل، اعداد و خواص اسماءالله نیز در برخی منابع شیعی جزء علوم غریبه محسوب میشوند. قرآن نیز به موضوعاتی چون سحر، کهانت، چشمزخم و فال بد اشاره کرده است. داستان حضرت موسی و فرعون، قدرت حضرت سلیمان(ع) و تعالیم هاروت و ماروت، نمونههایی از اشاره قرآن به این علوم و سحر هستند.
فقها عموماً سحر و یادگیری آن را حرام میدانند و کیفر ساحر را قتل، هرچند برخی یادگیری آن را برای ابطال سحر جایز شمردهاند. در خصوص سایر علوم غریبه، برخی فراگیری آنها را به شرط عدم فساد و ارتباط با سحر بیاشکال دانستهاند، اما پیشگویی با این علوم را حرام و حتی مراجعه به آنها برای یافتن گمشده را نیز جایز نمیدانند.
علوم غریبه در تمدن اسلامی ریشه در سنتهای باستانی بابل، یونان، مصر و دوران جاهلیت عرب دارد و با ترجمه کتابهایی در قرون اول و دوم هجری، بهویژه توسط جابر بن حیان، رواج یافت. این علوم پس از سقوط بنیعباس و در دوران حکومت ایلخانیان، تیموریان و صفویه گسترش یافته و با وجود علاقه شاهان صفوی و قاجار، در اواخر دوره قاجار بهدلیل آمیختگی با خرافات، محدود شد. دانشمندان مسلمان مانند فارابی، ابنسینا، اخوان الصفا و ابنخلدون، زیرمجموعههای علوم غریبه را در چارچوبهای مختلفی چون علم تعالیم، حکمت طبیعی فرعی، علوم ریاضی و علوم عقلی طبقهبندی کردهاند.
مفهومشناسی
علوم غریبه به دانشهایی گفته میشود که ماهیتی سری،[۱] پنهان،[۲] دور از دسترس عموم[۳] و شگفتانگیز[۴] دارند و در مقابل علوم آشکار و متعارف قرار میگیرند.[۵] دلیل پنهان بودن این علوم، پیشگیری از سوءاستفاده یا زیانهای احتمالی آنها بوده است.[۶]
ابنخلدون، از فیلسوفان قرن هشتم قمری، علوم غریبه را مهارتهایی میداند که انسان را قادر به اثرگذاری بر عناصر میکنند.[۷] از نظر نیشابوری، مفسر و ریاضسدان ایرانی در قرن هفتم قمری، علوم غریبه، علوم رازآلودی هستند که توانایی آگاهی از اسرار و امور پنهان و انجام کارهای غیرعادی را به انسان میدهند.[۸] برخی موضوع این علوم را نیروهای فوق طبیعی و اسرارآمیز نوشتهاند.[۹]
زیرمجموعهها
پژوهشگران معتقدند که علوم غریبه در ابتدا شامل سحر، طالعبینی با ستارهها (تنجیم)، چشم زخم و شعبدهبازی بوده است.[۱۰] بعدها، پنج علم یونانی شامل:
- کیمیا:تبدیل عناصر به یکدیگر، بخصوص نقره و طلا (که پایه علم شیمی امروزی است).[۱۱]
- لیمیا:علم طلسمها و ترکیب نیروهای معنوی و زمینی برای انجام کارهای شگفتانگیز.[۱۲]
- هیمیا:تسخیر اجرام آسمانی از طریق ارتباط با نیروهای آسمانی، ارواح و جن.[۱۳]
- سیمیا:تاثیر اراده و نیروهای قوی بر تخیلات و ذهن افراد.[۱۴]
- ریمیا: علم شعبده [۱۵]
به این مجموعه افزوده شد[۱۶] که به «خمسه محتجبه» (پنجگانه پنهان) شهرت یافتند.[۱۷] شیخ بهائی اشاره میکند که کتابی با عنوان اختصاری «کُلُّه سِرّ» درباره این علوم وجود دارد که در سال ۹۵۷ قمری در هرات مشاهده کرده است.[۱۸]
در برخی منابع شیعی، علوم دیگری نیز جزء علوم غریبه به حساب آمده است.[۱۹]
| نام علم | توضیحات |
|---|---|
| جفر | پیشگویی حوادث (مخصوص ائمه(ع))[۲۰] |
| رَمل | پیشبینی رخدادها با نقطه، خط و شکل، چوب و سنگریزه[۲۱] |
| اَعداد | تعیین حوادث آینده با رقم و شماره[۲۲] |
| اَوفاق | تصرف در حوادث آینده با ترکیب عدد و شکل[۲۳] |
| خواص اسماءالله | آیات و سور قرآن، حِرز، تَعویذ، دعا، وِرد و ذِکر و خَتَم[۲۴] |
| تفأل | پیشبینی خیر و شر با مراجعه به قرآن یا چیزهای دیگر شرعی[۲۵] |
| استخاره | طلب خیر از خداوند توسط فال به قرآن یا تسبیح[۲۶] |
| طَیره | پیشبینی بد یا شوم براساس حرکات پرنده[۲۷] |
| اختلال الاعضاء | نشانه شناسی حوادث از پریدن یا اختلال اعضاء[۲۸] |
| اَکتاف | پیشبینی آینده از نقطه، خال، خط و رنگ استخوان شانه گوسفند[۲۹] |
| وَهم و دَم | بررسی حالت معنوی و روحی فرد از مشاهده دم و بازدم وی[۳۰] |
| قیافهشناسی | تعیین صفات خیر و شر شخص از روی ویژگیهای بدنی بخصوص چهره[۳۱] |
| کفبینی | مشخص کردن اتفاقها و برجستگیهای روحی و شخصیتی انسان با مطالعه کف دست[۳۲] |
| مَلاحِم | پیشگویی حوادث بزرگ آینده بخصوص آخر الزمان[۳۳] |
| خواص الاشیاء | بررسی ویژگیهای شگفت طبیعت جاندار و بیجان[۳۴] |
| اُسطُرلاب | بدست آوردن تقدیر و طالع با استفاده از ابزار مخصوص ستارهشناسی[۳۵] |
| تعبیر خواب | خبر دادن از حوادث گذشته یا آینده با نشانه شناسی از خواب[۳۶] |
| هیپنوتیزم | کنترل انسان توسط خواب مصنوعی[۳۷] |
| مانهَتیزم | تاثیر بر اختیار و کنترل افراد از طریق نیروی درونی انسانی[۳۸] |
اشاره قرآن به علوم غریبه و سحر
به گفته پژوهشگران قرآنی، در قرآن به موضوعاتی چون سحر، کهانت (پیشگویی از آینده از طریق جن یا روح)،[۳۹] فال بد زدن، چشمزخم و دیگر شاخههای علوم غریبه اشاره شده است.[۴۰] در داستان حضرت موسی(ع) و فرعون، فرعون برای مقابله با معجزات موسی از ساحران استفاده کرد.[۴۱] همچنین، دشمنان پیامبران، آنها را به سحر یا جنزدگی متهم میکردند.[۴۲] برخی مفسران معتقدند قارون برای دستیابی به ثروت از کیمیا استفاده کرده است.[۴۳] قدرت حضرت سلیمان(ع) بر تسخیر جن، شیاطین، باد و حیوانات، و همچنین علم آصف بن برخیا، منجر به رواج سحر در میان مردم بابل (عراق کنونی) توسط شیاطین شد.[۴۴] آنان همچنین از تعالیم دو فرشته، هاروت و ماروت، برای مقابله با سحر سوءاستفاده کردند.[۴۵] آیاتی نیز به قطع شدن توانایی جنها در استراق سمع از فرشتگان پس از ظهور پیامبر اسلام(ص)[۴۶] و تلاش مشرکان برای آسیب رساندن به پیامبر(ص) از طریق چشمزخم اشاره دارند.[۴۷]
دیدگاه فقها درباره سحر و علوم غریبه
در خصوص سحر، روایات متعددی بر نکوهش و حرمت آن تأکید دارند.[۴۸] اکثر فقها، آموزش و یادگیری سحر را حرام[۴۹] و کیفر ساحر را قتل دانستهاند.[۵۰] بااینحال، برخی فقها معتقدند یادگیری سحر برای ابطال آن، به ویژه در مقابل مدعیان نبوت، جایز است.[۵۱]
تعدادی از فقیهان، فراگیری علوم غریبه را به شرط عدم فساد و عدم ارتباط با سحر، بیاشکال دانستهاند.[۵۲] برخی دیگر، پیشگویی با استفاده از علوم غریبه را حرام شمرده و حتی مراجعه به این علوم برای امور عادی مانند یافتن فرد یا کالای گمشده را نیز جایز نمیدانند.[۵۳] همچنین، برخی فقها معتقدند اگر از طریق علوم غریبه برای کسی آگاهی یا یقینی حاصل شود، این علم تنها برای خود او حجت است و قضاوت کردن[۵۴] یا شهادت دادن[۵۵] براساس آن جایز نیست. سید ابوالقاسم خویی نیز معتقدند تقلید از کسی که احکام شرعی را از راههایی غیر از منابع چهارگانه (کتاب، سنت، عقل و اجماع)، مانند علوم غریبه، به دست آورده است، صحیح نیست.[۵۶]
خاستگاه، رواج و گسترش تاریخی علوم غریبه در تمدن اسلامی
بسیاری از تاریخنگاران معتقدند که علوم غریبه در تمدن اسلامی ریشه در سنتهای باستانی بابِل، یونان، زرتشتی، مصر، اسکندریه و دوران جاهلیت عرب دارد.[۵۷] از جمله فیلسوفان برجسته در این حوزه میتوان به بلیناس (آپولونیوس)،[۵۸] هرمس و فیثاغورس اشاره کرد.[۵۹] در اواخر قرن اول قمری، فردی مسیحی به نام اصطفن (استفان)، با حمایت مالی خالد بن یزید بن معاویه (متوفی ۸۵ قمری)، کتابهایی در زمینه کیمیا و تنجیم را از زبان یونانی و قبطی به عربی ترجمه کرد.[۶۰] در قرن دوم قمری، جابر بن حیان با راهنمایی استفان و با تکیه بر دانش هرمس، علم کیمیا را رواج داد.[۶۱] با آغاز نهضت ترجمه در نیمه دوم قرن دوم قمری، کتابهای متعددی در زمینه علوم غریبه به زبان عربی برگردانده شدند. [۶۲] در همین قرن، علم حروف که یکی از شاخههای سیمیا محسوب میشود، رواج یافت.[۶۳]
علوم غریبه پس از سقوط بنیعباس و در دوران حکومت ایلخانیان، تیموریان و صفویه، گسترش قابل توجهی یافت. این رواج را میتوان به عواملی چون کاهش تدریس و تحقیق در علوم طبیعی، پذیرش عقاید مغولان، سرخوردگی مردم از سلطه و آسیبهای ناشی از حملات مغولان، و رواج اندیشههای صوفیه نسبت داد.[۶۴] شخصیتهای برجستهای چون ابنطاووس (متوفی ۶۶۴ قمری)، شهید اول (متوفی ۷۸۶ قمری)، ابن فهد حلی (متوفی ۸۴۱ قمری)، ملاحسین واعظ کاشفی (متوفی ۹۱۰ قمری)، شهید ثانی (متوفی ۹۶۶ قمری)، شیخ بهایی (متوفی ۱۰۳۱ قمری)، محمدباقر مجلسی (متوفی ۱۱۱۰ قمری) و احمد نراقی (متوفی ۱۲۴۵ قمری) در این دوره، مطالعات و تجربیاتی در علوم غریبه داشتند.[۶۵] شاهان صفوی و قاجار نیز به این علوم علاقه نشان داده و به آنها اعتقاد داشتند.[۶۶] بااینحال، در اواخر دوره قاجار، انتقاداتی نسبت به رواج این علوم و آمیختگی آنها با خرافات مطرح شد که به تدریج دامنه این علوم را محدود ساخت.[۶۷]
جایگاه و طبقهبندی علوم غریبه در نظر دانشمندان مسلمان
دانشمندان مسلمان در تقسیمبندی علوم، زیرمجموعههای علوم غریبه را در چارچوبهای مختلفی تعریف کردند:
- فارابی (متوفی ۳۳۹ قمری)، احکام نجوم (پیشگویی حوادث از طریق نجوم) و حِیَل (شامل جادو، مهندسی و ساخت ابزارهای نجومی و ظروف شگفتانگیز) را در دسته «علم تعالیم» جای داد.[۶۸]
- ابنسینا در مقدمه کتاب شفا، عناوین احکام نجوم، تعبیر خواب، طلسمها، شعبده و کیمیا را زیرگروه «حکمت طبیعی فرعی» معرفی کرد.[۶۹]
- اخوان الصفا (قرن ۴ و ۵ قمری)، علوم سحر، کیمیا، عَزایم (دعاها و اوراد خاص) و حیل را در گروه علوم ریاضی دستهبندی کردند.[۷۰]
- ابنندیم در کتاب الفهرست، افسانهگویی، خرافات، سحر، افسون و شعبده را در یک بخش و کیمیا و صنعت را در بخشی دیگر قرار داد.[۷۱] ابنخلدون (متوفی ۸۰۸ قمری) نیز سحر، طلسمات و کیمیا را زیرمجموعه علوم عقلی طبقهبندی کرد.[۷۲]
پانویس
- ↑ نیشابوری، غرایب القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۴۷.
- ↑ فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۴۶۴.
- ↑ سجادی، مدخل علوم غریبه، ۱۳۹۰ش، ج۱۱، ص۳۸۶.
- ↑ نصر، علم در اسلام، ۱۳۵۹ش، ص۲۰۱.
- ↑ بهایی، الکشکول، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۵۴.
- ↑ نصر، علم در اسلام، ۱۳۵۹ش، ص۲۰۱.
- ↑ ابن خلدون، مقدمه، ۱۳۹۱ق، ص۶۵۵.
- ↑ نیشابوری، غرایب القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۱۴۷.
- ↑ ماهانی، «خاقانی و علوم غریبه»، ۱۳۸۳ش، ص۱۲۷-۱۱۳.
- ↑ برای نمونه:فارابی، احصاءالعلوم، ۱۹۴۸م، ص۴۴؛ابنسینا، الشفاء، ۱۹۵۲م، ص۱۲-۱۴.
- ↑ مؤمن، تحفة المومنین، ۱۳۷۸ش، ص۲۹۵.
- ↑ مؤمن، تحفة المومنین، ۱۳۷۸ش، ص۲۹۵.
- ↑ مؤمن، تحفة المومنین، ۱۳۷۸ش، ص۲۹۵.
- ↑ مؤمن، تحفة المومنین، ۱۳۷۸ش، ص۲۹۵.
- ↑ مؤمن، تحفة المومنین، ۱۳۷۸ش، ص۲۹۵.
- ↑ بهایی، الکشکول، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۵۴.
- ↑ نراقی، الخزائن، ۱۳۸۰ق، ص۶۲.
- ↑ بهایی، الکشکول، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۲۵۴.
- ↑ سجادی، «علوم غریبه»، ۱۳۹۰ش، ص۴۰۷-۳۸۶.
- ↑ مجلسی، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ص۳۹.
- ↑ ذهنی تهرانی، کفایت الرمل، ۱۳۸۴ش، ص۳.
- ↑ نراقی، الخزائن، ۱۳۸۰ق، ص۱۹۲.
- ↑ نراقی، الخزائن، ۱۳۸۰ق، ص۲۶۶و۳۰۸.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، ج۹۵، ص۱۲۴، کتاب الدعاء.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، ج۹۱، ص۲۲۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، ج۹۱، ص۲۲۲.
- ↑ راغب، المفردات، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۳۱۰.
- ↑ مجلسی، اختیارات، تهران، نشر اسلامیه، ص۱۵۰.
- ↑ نراقی، الخزائن، ۱۳۸۰ق، ص۲۸۴و۴۵۰.
- ↑ نراقی، الخزائن، ۱۳۸۰ق، ص۴۴۳.
- ↑ قاروبی تبریزی، النضید فی شرح روضة الشهید، ۱۴۲۶ق، ج۱۰، ص۷۵.
- ↑ سجادی، «علوم غریبه»، ۱۳۹۰ش، ص۴۰۷-۳۸۶.
- ↑ راوندی، قصص الانبیاء، ۱۴۰۹ق، ص۲۳۷-۲۳۲.
- ↑ مومن، تحفةالمومنین، چاپ افست ۱۳۷۸ش، ص۸۱.
- ↑ بیرونی، التفهیم لاوائل صناعة التنجیم،۱۴۰۱ش، ص۲۸۵.
- ↑ تفلیسی، کامل التعبیر، ۱۳۹۴ش، ص۸.
- ↑ عمید، فرهنگ لغت، امیرکبیر، ۱۳۹۰ش، ص۱۱۲۷.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ۱۳۷۷ش، ص۲۰۰۳۰
- ↑ انصاری، مکاسب، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۳۳
- ↑ خوشزبان، «بررسی جایگاه علوم غریبه در آیات و سور قرآن با استناد بر روایات»، ۱۳۹۷ش، ص۱۰۲-۸۱.
- ↑ آیات ۱۲۳-۱۰۸ سوره اعراف؛ آیات ۷۳-۵۷ سوره طه
- ↑ آیه۵۲ سوره ذاریات
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۷۹.
- ↑ آیه۱۰۱ سوره بقره؛ آیات ۳۶،۳۷و۳۸ سوره ص؛ آیات ۸۱و۸۲ سوره انبیاء؛ آیات ۳۸و۳۹و۴۰ سوره نمل.
- ↑ آیه۱۰۲ بقره
- ↑ آیات۹و۱۰ سوره جن
- ↑ آیات ۵۱و۵۲ سوره قلم
- ↑ حر عاملی، وسایل الشیعه، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث ـ قم، ج۱۷، ص۱۴۸؛ طوسی، تهذیب، ۱۳۶۴ش، ج۱۰، ص۱۴۸.
- ↑ برای نمونه:نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۷۵؛ ابنادریس، سرائر، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۵۳۳ و۵۳۴؛ حلی، منتهی المطلب، ۱۴۱۲ق، ص۳۸۸
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۸۶؛ ج۴۱، ص۴۴۳؛ خویی، مصباح الفقاهة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۲۹۲و۲۹۳.
- ↑ برای نمونه:شهید ثانی، شرح لمعه، ۱۳۹۸ق، ج، ص۲۷۲و۲۷۳؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۷۸؛ انصاری، مکاسب، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۳۸.
- ↑ برای نمونه:انصاری، مکاسب، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۳۹؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۲، ص۸۱، ۹۲و ۱۰۸؛ گلپایگانی، ارشاد السائل، بیروت، دار الصفوة، ۱۴۱۳ق، ص۹۷؛ سبزواری، مهذب الاحکام، قم : دار التفسیر، ج۱۶، ص۱۰۳.
- ↑ برای نمونه:فیض کاشانی، مفاتیح الشرائع، ج۲، ص۲۳؛ کاشف الغطاء، انوار الفقاهة، کتاب التجارة، ص۳۴۵.
- ↑ خویی، فقه الشیعة، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۶۹-۶۸.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۴۴۵.
- ↑ خویی، التنقیح، باب الاجتهاد و التقلید، ۱۴۰۷ق، ص۲۴۰۵.
- ↑ نصر، نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت، ۱۳۵۹ش، ص۲۰۶.
- ↑ یعقوبی، تاریخ، ۱۸۸۳م، ج۱، ص۱۶۵.
- ↑ ابنندیم، الفهرست، ۱۳۶۶ش، ص۳۰۴-۳۰۳.
- ↑ ابنندیم، الفهرست، ۱۳۶۶ش، ص۳۰۴-۳۰۳.
- ↑ ابنحیان، مختار رسایل جابربن حیان، ص۵۳۰.
- ↑ ابنخلدون، العبر، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۴۹۷.
- ↑ ابنندیم، الفهرست، ۱۳۶۶ش، ص۱۳
- ↑ گوهری، کاظم بیگی؛ «وضعیت علوم غریبه پس از حمله مغول»، ۱۳۹۴ش، ص۱۵۷-۱۳۷.
- ↑ گوهری، کاظم بیگی؛ «وضعیت علوم غریبه پس از حمله مغول»، ۱۳۹۴ش، ص۱۵۷-۱۳۷.
- ↑ حاتمی، «باورهای نجومی در قاجاریه»، ۱۳۸۹ش، ص۸۲-۶۵.
- ↑ حاتمی، علوم غریبه در دوره قاجاریه، ۱۳۸۷ش، چکیده.
- ↑ فارابی، احصاءالعلوم، ۱۹۴۸م، ص۴۴.
- ↑ ابنسینا، الشفاء، ۱۹۵۲م، ص۱۲-۱۴.
- ↑ اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفا، ۱۹۶۴م، ص
- ↑ ابن الندیم، الفهرست، ۱۳۶۶ش، ص۴.
- ↑ ابن خلدون، مقدمه، ۱۳۹۱ق، ص۳۹۰.
منابع
- حاتمی، زهرا، «علوم غریبه در دوره قاجاریه»، پایان نامه کارشناسی ارشد تاریخ، دانشگاه تهران، دفاع:۱۳۸۷/۱۱/۲۶ش.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
- ابن ادریس، ابیجعفر محمد، السرائر، قم، موسسه نشر اسلامی، ۱۴۱۰ق.
- ابنندیم، محمد، الفهرست، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۶۶ش.
- ابنخلدون، عبدالرحمن، العبر، ترجمه: عبدالمحمد آیتی، تهران، موسسه مطالعاتی و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۳ش.
- ابنخلدون، عبدالرحمن، تاریخ ابن خلدون، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۹۱ق.
- ابنسینا، ابوعلی عبدالله، الشفاء (المنطق)، ابراهیم مدکور، قاهره، ۱۹۵۲م.
- اخوان الصفا، رسائل اخوان الصفا، بیروت، چاپ الکاتولیکیه، ۱۹۶۴م.
- انصاری، مرتضی، المکاسب (۶ج)، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۳۹۰ش.
- بهایی، محمد بن حسین، الکشکول، بیروت، موسسه اعلمی، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م.
- بیرونی، ابوریحان، التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، تهران، ناشر سفیر اردهال، ۱۴۰۱ش.
- تفلیسی، کامل التعبیر، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۹۴ش.
- حاتمی، زهرا، «باورهای نجومی در قاجاریه»، نشریه فرهنگ و زندگی، سال نهم، بهار ۱۳۸۹ش.
- حلی، حسن بن یوسف، منتهی المطلب، مشهد، مجمع البحوث الاسلامی، ۱۴۱۲ق.
- خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، نجف، نشر الاداب، ۱۳۹۰ق.
- خوشزبان، فرحناز، «بررسی جایگاه علوم غریبه در آیات و سور قرآن با استناد بر روایات»، نشریه مطالعات راهبردی علوم انسانی و اسلامی، ش۱، زمستان ۱۳۹۷ش.
- خویی، سید ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروةالوثقی، قم، نشر لطفی، ۱۴۰۷ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، فقه الشیعه، موسسه الافاق، ۱۴۱۰ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، مصباح الفقاهه، قم، انصاریان، ۱۴۱۷ق.
- دهخدا، علی اکبر، لغتنامه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- ذهنی تهرانی، سید محمدجواد، کفایت الرمل، قم، وجدانی، ۱۳۸۴ش.
- راغب، حسین بن محمد، المفردات، بیروت، دار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
- راوندی، قطبالدین سعید، قصص الانبیاء، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیة، ۱۴۰۹ق.
- سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام، قم : دار التفسیر، بیتا.
- سجادی، سیداحمد، «علوم غریبه»، دایرةالمعارف تشیع، تهران، حکمت، ۱۳۹۰ش.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، تحقیق سیدمحمد کلانتر، نجف، سیدمحمد کلانتر، ۱۳۹۸ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، قم، نشر اسماعیلیان، ۱۳۷۱ش.
- طوسی، ابوجعفر محمد، تهذیب الاحکام، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۴ش.
- عاملی، حسن، وسائل الشیعه، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث ـ قم، المطبعة : ستاره، المحقق:مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث ـ قم، بیتا.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۹۰ش.
- فارابی، ابونصر، احصاءالعلوم، قاهره، دارالفکر العربی، ۱۹۴۸م.
- قاروبی تبریزی، حسن، النضید فی شرح روضة الشهید، کتابفروشی داوری قم ۱۴۲۶ق.
- گلپایگانی، سید محمدرضا، ارشاد السائل، بیروت، دار الصفوة، ۱۴۱۳ق.
- گوهری، مصطفی و محمدعلی کاظم بیگی؛ «وضعیت علوم غریبه پس از حمله مغول»، نشریه تاریخ و فرهنگ، سال۴۷، ش۹۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت(ع)، زیرنظر: سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- مؤمن، محمد، تحفة المومنین، تهران، بینا، ۱۲۷۷ش..
- ماهیار، عباس، «خاقانی و علوم غریبه»، مجله مطالعات و تحقیقات ادبی، ش۱و۲، بهار و تابستان ۱۳۸۳ش.
- مجلسی، محمدباقر، اختیارات، تهران، نشر اسلامیه، بیتا.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدتقی، لوامع صاحبقرانی، قم، اسماعیلیان، ۱۴۱۴ق.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.
- نراقی، احمد بن مهدی، الخزائن، تهران، نشر اسلامیه، ۱۳۸۰ق.
- نصر، سیدحسین، علم در اسلام، ترجمه: احمد آرام، تهران، انتشارات خوارزمی، ۱۳۵۹ش.
- نیشابوری، حسن بن محمد، تفسیر غرایب القرآن و رغایب الفرقان، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
پیوند به بیرون