مقاله نامزد خوبیدگی

جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام (کتاب)

از ويکی شيعه
(تغییرمسیر از جواهر الکلام)
پرش به: ناوبری، جستجو
جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام
کتاب جواهر الکلام.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده محمدحسن نجفی
تاریخ نگارش قرن سیزدهم هجری
موضوع فقه
سبک استدلالی
مجموعه ۴۳ جلد
اطلاعات نشر
ناشر جامعه مدرسین قم
نسخه الکترونیکی https://lib.eshia.ir/10088

جَواهرُ الکَلام فی شَرحِ شَرایعِ الاسلام یا جواهرالکلام کتابی فقهی، نوشته محمدحسن نجفی، مشهور به صاحب‌جواهر فقیه بزرگ شیعه در قرن سیزدهم. این کتاب شرحی مفصل بر شرایع‌الاسلام، نوشته محقق حلی است.

عالمان شیعه این کتاب را بسیار ستوده‌اند. آن را دایرةالمعارف فقهی شیعه و حاصل نبوغ نویسنده شمرده و گفته‌اند هر فقیهی برای اجتهاد به آن نیاز دارد. جواهرالکلام چنان شهرت پیدا کرده است که نویسنده‌اش را با نام کتاب می‌شناسند و صاحب‌جواهر می‌خوانند.

برخی از امتیازات کتاب به این شرح است: جامعیت کتاب، یعنی اینکه یک دوره کامل فقه را در بر می‌گیرد، تحلیلی و استدلالی‌بودن، ارائه دیدگاه‌های گوناگون فقهی در هر مسئله و ادبیات روان با وجود تخصصی بودن محتوا.

شرح‌ها و حواشی بسیاری بر جواهرالکلام نوشته شده است؛ از جمله: الانصاف فی تحقیقِ مسائلِ الخلاف مِن جواهرِ الکلام،اثر محمد طاها نجف تبریزی (درگذشت ۱۳۲۳ق) و بحرالجواهر، نوشته علی بن محمدباقر بروجنی.

برخی از دیدگاه‌های مهم نویسنده در این کتاب عبارت است از: لازم نبودن اجتهاد برای قاضی، جایز بودن شنیدن صدای زن برای مرد (برخلاف دیدگاه مشهور)، کافی نبودن معاطات در معاملات و وسیع‌بودن دامنه اختیارات حاکم شرع.

نویسنده

نوشتار اصلی: محمدحسن نجفی

محمدحسن نجفی، نویسنده جواهر الکلام، از فقهای بزرگ شیعه قرن سیزدهم قمری بود.[۱] او به ریاست عامه شیعیان رسید[۲] و استاد فقیهان بنامی چون ملا علی کنی، میرزا حبیب‌الله رشتی، جعفر شوشتری و محمدحسن مامقانی بود.[۳]

جایگاه کتاب

جواهر الکلام را دایرةالمعارف فقه شیعه[۴] و کتابی جامع می‌شمارند که از اول تا انتهای فقه را در بر گرفته است.[۵] همچنین آن را کتابی بسیار تحلیلی،[۶] استدلالی و دقیق توصیف می‌کنند که دیدگاه‌های فقهی مختلف در آن گردآوری شده است.[۷] از شیخ انصاری نقل کرده‌اند که یک مجتهد همین‌که دو کتاب جواهر و وسائل را در اختیار داشته باشد و گاهی که به نوشته‌های فقیهان متقدم رجوع کند، در اجتهاد برایش کافی است.[۸]

به‌نوشته محسن امین، جواهر همواره تکیه‌گاه مجتهدان و طلاب حوزه‌های عملیه بوده است[۹] و به‌گفته مرتضی مطهری، هم‌اکنون نیز هیچ فقیهی از آن بی نیاز نیست.[۱۰]

اهمیت کتاب چنان است که از نویسنده مشهورتر شده و او را با نام کتاب، یعنی «صاحب‌جواهر» (نویسنده کتاب جواهر) می‌شناسند.[۱۱] مرتضی مطهری جواهر را مظهر نبوغ یک انسان شمرده است.[۱۲]

انگیزه تألیف

صاحب‌جواهر در مقدمه کوتاهی که بر جواهر نوشته، انگیزه‌اش از تألیف کتاب را توضیح داده است. به گفته او، از آنجا که شرایع‌الاسلام کتابی جامع، دقیق و الگویی برای فقیهان بوده است، تصمیم گرفته است شرحی بر آن بنویسد تا نکات مهم و سودمند پنهانش را آشکار کند، خطاهای شارحانش را گزارش دهد و با توضیح مناسب مطالب و ذکر و دیدگاه‌های گوناگون فقهی و و دلایلشان کتاب را از اِجمال درآورد.[۱۳]

محمد حرزالدین (۱۲۷۳-۱۳۶۵ق) در مَعارف‌الرجال نوشته است صاحب‌جواهر ابتدا قصد نوشتن شرحی بر شرائع نداشته است؛ بلکه تنها می‌خواسته دیدگاه‌های فقیهان را در مسائل فقهی برای استفاده شخصی یادداشت کند؛ اما شاگردانش به دستنوشته‌های وی دست پیدا می‌کنند و همین، زمینه تألیف کتاب می‌شود.[۱۴]

محتوا و ساختار

جواهرالکلام کتابی بسیار مفصل در فقه شیعه و مانند دایرةالمعارفی است که همه ابواب فقه را دربرگرفته است. گفته‌اند که در جامعیت مطالب پیش و پس از جواهر کتابی همچون جواهر وجود نداشته است.[۱۵]

جواهرالکلام شرح کتاب شرایع‌الاسلام نوشته محقق حلّی (درگذشته ۶۷۶ق) است‌[۱۶] و ساختاری مانند آن دارد؛ یعنی مثل آن، به چهار بخش کلی عبادات،[۱۷] عقود،[۱۸] ایقاعات[۱۹] و احکام‌[۲۰] تقسیم شده است.

ویژگی‌ها

برخی از ویژگی‌های کتاب جواهر به شرح زیر است:

  • جواهر شرحی مَزجیّ بر شرایع است؛ یعنی در آن، متن شرایع ضمن شرحِ شارح آمده و هر دو متن یکی شده‌اند.[۲۱]
  • باوجود شرح مزجی بودن کتاب و اینکه متنی تخصصی و علمی است، نسبت به دیگر نوشته‌های فقهی، ادبیاتی ساده و شیوا دارد.[۲۲]
  • جامعیت کتاب و اینکه دوره‌ای کامل از فقه است.[۲۳]
  • وجود فروع فقهی بسیار که موجب شده است مسائلی در آن مطرح شود که در کتاب‌های فقی دیگر دیده نمی‌شود.[۲۴]
  • انگیزه نویسنده در نوشتن کتابی جامع در زمینه فقه، سبب شده است مسائل غیرکابردی نیز در آن مطرح کند؛ مانند احکام بردگان و کنیزان.[۲۵]
  • در نقل احادیث، غالباً منابع آن‌ها ذکر نشده است.[۲۶]
  • سلسله‌سند روایات در آن ذکر نشده است؛ بلکه احادیث تنها با عنوان‌هایی چون صحیحه، معتبره، حسنه، مُوَثَّقه، مُرسَله و ضعیفه توصیف شده‌اند.[۲۷]
  • در روایت‌های طولانی غالباً تنها بخشی که مورد نیاز بوده ذکر شده است.[۲۸]
  • تحقیق فراوان برای ارائه دیدگاه‌های گوناگون فقیهان مختلف.[۲۹]

برخی اشکالات کتاب

می‌گویند به‌علت آنکه صاحب‌جواهر احادیث و دیدگاه‌های عالمان را با واسطه نقل کرده، اشتباهاتی در این کتاب راه پیدا کرده است. برای مثال، در مواردی، سند احادیث اشتباه گزارش شده یا حدیثی با حدیث دیگر خلط شده است. همچنین گاه به‌اشتباه، عبارتی فقهی حدیث پنداشته شده است. در مواردی هم ارجاعات نویسنده به مطالب قبل یا بعد این کتاب، درست نیست.[۳۰]

دیدگاه‌های فقهی و اصولی مهم

برخی از مهم‌ترین دیدگاه‌های فقهی‌ای که صاحب‌جواهر در این کتاب مطرح کرده است، عبارت‌اند از:

افزون بر دیدگاه‌های فقهی، برخی از دیدگاه‌های اصولی نجفی در جواهر آمده است که با توجه به از بین رفتن کتاب اصولی او اهمیت دارد. از جمله آن‌ها مخالفت شدید با دقت‌های فلسفی و عقلی در استنباط احکام است.[۳۵] او همچنین برای شهرت فتوایی اهمیت بسیار قائل بوده است. برای همین، بسیاری از دیدگاه‌هایش در جواهر، با دیدگاه‌های اجماعی یا مشهور شیعه مطابق است. از این رو، برخی از فقها وی را «لسان‌المشهور» (سخنگوی دیدگاه مشهور) خوانده‌اند.[۳۶]

شرح‌ها و حواشی

با وجود آنکه جواهرالکلام، خود کتابی مفصل است، چند شرح بر آن نوشته شده است؛ از جمله:

  • الانصاف فی تحقیقِ مسائلِ الخلاف مِن جواهرِ الکلام، اثر محمد طاها نجف تبریزی (درگذشت ۱۳۲۳ق)
  • بحرالجواهر، از علی بن محمدباقر بروجنی به زبان فارسی (نوشته شده در اوایل قرن چهاردهم قمری)
  • الهدایةُ اِلی المَرام من مُبْهَمات جواهرِ الکلام، نوشتهٔ سیدمحمدباقر موسوی همدانی (انتشار ۱۳۷۹ش).[۳۷]

حاشیه‌های بسیاری بر این کتاب نوشته‌اند که برخی از مهم‌ترینشان از آنِ افراد زیر است: آیت‌الله بروجردی، ابوتراب خوانساری، سید عبدالله بهبهانی، ملا علی کنی و زین‌العابدین مازندرانی.[۳۸]

پژوهش‌ها در زمینه کتاب

برخی از پژوهش‌هایی که در زمینهٔ کتاب جواهر الکلام، انجام شده است، به شرح زیر است:

  • فهرست جواهر الکلام (تهران۱۳۲۲ش)، از علی بن زین‌العابدین مازندرانی. در این کتاب جواهرالکلام و مطالب مهم آن به‌طور مفصل معرفی شده است.[۳۹]
  • البدر الزاهر فی تراجم اعلام کتاب الجواهر (قم ۱۴۲۴ق)، نوشتهٔ ناصر کرمی. این کتاب شامل شرح‌حال شخصیت‌های مهمی است که در جواهر از آن‌ها نام آمده است.[۴۰]
  • معجم فقه الجواهر ( بیروت ۱۴۱۹ق). در این کتاب اصطلاحات فقهی جواهر، همراه با چکیده دیدگاه‌های فقهی درباره آن‌ها آمده است.[۴۱]
  • جواهرالکلام فی ثوبه‌الجدید. در این کتاب، در بالای هر صفحه متن شرایع‌الاسلام به همراه دیدگاه‌های صاحب‌جواهر و در پایین آن، دیدگاه‌های مخالفان اشکالات صاحب‌جواهر به آن‌ها امده است.[۴۲]
تصویری از دوره ۴۳ جلدی جواهر الکلام

نسخه‌شناسی و وضعیت نشر

به‌گفته آقابزرگ تهرانی، نخسه اصلی جواهرالکلام بر اساس نسخه دست‌نوشته صاحب‌جواهر نوشته شده است. این نسخه را خود صاحب‌جواهر دیده و آن را تصحیح کرده است.[۴۳] این نسخه در ۴۴ جلد کوچک تنظیم شده و هم‌اکنون نیز موجود است.[۴۴]

افزون بر آن، نسخه‌های خطی بسیاری از جلدهای مختلف جواهر در برخی کتابخانه‌های نجف، قم، تهران، مشهد و همدان وجود دارد.[۴۵]

نسخه‌های چاپی

برخی از چاپ‌های جواهرالکلام به شرح زیر است:

  • نخستین چاپ کتاب در ۱۲۶۲ق، در زمان حیان نویسنده، به‌صورت سنگی در شش جلد رَحلی صورت گرفت. این نسخه تا ۱۳۷۶ق، ۲۴ بار چاپ شد.
  • از سال ۱۳۷۷ش تا ۱۳۹۸ش، با تحقیق عباس قوچانی، علی آخوندی، محمود قوچانی و رضا استادی در ۴۳ جلد، در نجف و تهران به چاپ رسید.
  • چاپ در قطع بزرگ در پانزده جلد (بیروت ۱۹۹۲م/۱۴۱۲ق)
  • چاپ مؤسسه نشر اسلامی به صورت تحقیقی.[۴۶]

پانویس

  1. امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۱۴۹.
  2. امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۱۴۹.
  3. امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۱۴۹.
  4. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۰، ص۸۶؛ بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۲.
  5. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۲۷۶؛ امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۱۴۹.
  6. بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۲.
  7. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۲۷۶؛ امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۱۴۹.
  8. امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۱۴۹.
  9. امین، اعیان‌الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۹، ص۱۴۹.
  10. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۰، ص۸۶.
  11. برای نمونه، نگاه کنید به آخوند خراسانی، کتاب فی الوقف، ۱۴۱۳ق، ص۴؛ یزدی، حاشیةالمکاسب، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۴، ۳۶، ۳۷، ۴۳؛ محدث نوری، مستدرک‌الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۸۰؛ حائری، ارشادالعباد، ۱۴۰۴ق، ص۱۲.
  12. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۰، ص۸۶.
  13. نگاه کنید به نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ص۲-۳.
  14. حرزالدین، معارف الرجال، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۲۲۶.
  15. بخش فقه، علوم قرانی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۲.
  16. مطهری، مجموعه آثار، ج۲۰، ص۸۶.
  17. نگاه کنید به محقق حلی، شرایع‌الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲؛ نجفی جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲.
  18. نگاه کنید به محقق حلی، شرایع‌الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۲؛ نجفی جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۲، ص۳.
  19. نگاه کنید به محقق حلی، شرایع‌الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۲؛ نجفی جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۲، ص۲.
  20. نگاه کنید به محقق حلی، شرایع‌الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۵۳؛ نجفی جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۶، ص۷.
  21. عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۱»، ص۳۱-۳۲.
  22. عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۱»، ص۳۲-۳۳.
  23. عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۲»، ص۲۳.
  24. هاشمی، «جواهرالکلام»، ص۲۹۴.
  25. عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۲»، ص۲۳.
  26. عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۲»، ص۲۳.
  27. عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۲»، ص۲۷.
  28. عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۲»، ص۲۷.
  29. عندلیب، «سبک‌شناسی جواهر ۲»، ص۲۸.
  30. هاشمی، «جواهرالکلام»، ص۲۹۴.
  31. نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۰، ص۱۶، به نقل از استرآبادی، «نگاهی به کتاب نفیس جواهرالکلام»، ص۱۶۸.
  32. نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۰، ص۱۶، به نقل از استرآبادی، «نگاهی به کتاب نفیس جواهرالکلام»، ص۱۶۹.
  33. نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۲، ص۲۴۱-۲۴۴، به نقل از استرآبادی، «نگاهی به کتاب نفیس جواهرالکلام»، ص۱۶۹.
  34. نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۳۸۵، ۳۹۴، ۳۹۶، به‌نقل از استرآبادی، «نگاهی به کتاب نفیس جواهرالکلام»، ص۱۷۰-۱۷۱.
  35. هاشمی، «جواهرالکلام»، ص۲۹۲.
  36. بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۲.
  37. بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
  38. بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
  39. بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
  40. بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، ص۶۷۴.
  41. هاشمی، «جواهرالکلام»، ص۲۹۴.
  42. هاشمی، «جواهرالکلام»، ص۲۹۴.
  43. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۲۷۶.
  44. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۲۷۶.
  45. هاشمی، «جواهرالکلام»، ص۲۹۴-۲۹۵.
  46. هاشمی، «جواهرالکلام»، ص۲۹۴-۲۹۵.

منابع

  • آخوند خراسانی، محمدکاظم، کتابٌ فی الوقف، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
  • استرآبادی، محمدفاضل، «نگاهی به کتاب نفیس جواهرالکلام»، فقه اهل‌بیت، شماره ۸، ۱۳۷۵ش.
  • امین، محسن، اعیان‌الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۰۳ق.
  • بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث، «جواهرالکلام»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱۸، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
  • حائری، سید میرزا جعفر طباطبایی، اِرشاد العباد اِلی لبس السواد علی سید الشهداء و الاَئمة الاَمجاد علیهم‌السلام، تحقیق/تصحیح سید محمدرضا حسینی اعرجی فحام، قم، چاپخانه علمیه، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
  • حرزالدین، محمد، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، قم، ۱۴۰۵ق.
  • عندلیب، محمد، «سبک‌شناسی جواهر ۱»، در پژوهش‌های اجتماعی‌اسلامی، شماره ۲، ۱۳۷۴ش.
  • عندلیب، محمد، «سبک‌شناسی جواهر ۲»،در پژوهش‌های اجتماعی‌اسلامی، شماره ۴، ۱۳۷۵ش.
  • محدث نوری، میرزا حسین، مستدرک‌الوسائل، تحقیق/تصحیح مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق
  • محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تحقیق و تصحیح عبدالحسین محمدعلی بقال، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۹ش.
  • نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
  • هاشمی، سیدرضا، «جواهرالکلام»، در دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، ج۱۱، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
  • یزدی، سید محمدکاظم، حاشیةالمکاسب، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.