فریضه
فَریضَه از اصطلاحات فقهی،[۱] به عمل واجبی گفته میشود که وجوبش به صراحت در قرآن ذکر شده است، مانند نماز، روزه، زکات و حج.[۲] گفته شده این تعریف از فریضه، نظر مشهور فقها است[۳] و با اصطلاح ائمه(ع) در باب نماز مطابقت دارد.[۴] براساس این تعریف، هر حکمی که دلیلِ وجوبش از قرآن باشد، فریضه و در غیر این صورت، سنت نامیده میشود.[۵] در منابع متعدد روایی[۶] و فقهی[۷] فریضه در مقابل سنت قرار دارد، سنت در این معنا به اعمالی اشاره دارد که وجوب یا استحبابشان از سنت پیامبر(ص) دانسته شده است،[۸] مانند تمامی غسلها به غیر از غسل جنابت،[۹] یا سنت به معنای مستحب در مقابل واجب (فریضه) به کار میرود.[۱۰]
تعریفهای دیگری نیز برای فریضه بیان شده است: در یک تعریفی فریضه مترادف با واجب و در مقابل مستحب است.[۱۱] در تعریفی دیگر، فریضه را به هر آنچه خداوند واجب و تشریع کرده است، اطلاق میشود،[۱۲] حتی اگر در قرآن به صراحت ذکر نشده باشد.[۱۳] مستند این تعریف، روایاتی است که برخی احکام را فریضه نامیدهاند، درحالیکه در قرآن نیامدهاند.[۱۴] در این حالت، سنت میتواند به معنای هر آنچه پیامبر(ص) تشریع کرده باشد، تفسیر شود.[۱۵]
گفته شده در صورت تزاحم فریضه و سنت (عدم امکان جمع میان آن دو در مقام عمل)، فریضه بر سنت مقدم میشود.[۱۶]
فریضه در مباحث فقهی و روایی کاربردهای دیگری نیز دارد:
- اطلاق بر سهم الارث: در روایات[۱۷] و مباحث فقهی،[۱۸] به سهام تعیین شده در ارث، فریضه گفته شده و باب ارث گاهی «کتاب الفرائض» نامیده میشود.[۱۹]
- اطلاق بر نمازهای یومیه: در برخی روایات[۲۰] و منابع فقهی،[۲۱] فریضه به نمازهای واجب روزانه در مقابل نمازهای نافله اطلاق شده است. بر این اساس، هفده رکعت نماز واجب، فریضه و ۳۴ رکعت نماز مستحبی، نافله نامیده میشود.[۲۲]
- اطلاق بر برخی متعلقات زکات: در باب زکات، حیواناتی مانند شتر، گاو و گوسفند که متعلق زکات هستند، فریضه نامیده شدهاند.[۲۳]
- اطلاق بر مهریه: در برخی آیات قرآن،[۲۴] بر مهریه نیز فریضه اطلاق شده است.[۲۵]
همچنین، در روایتی، علم به سه قسم «آیه محکمة»، «فریضه عادلة» و «سنة قائمة» تقسیم شده است. برخی شارحان، «آیه محکمة» را مباحث اعتقادی، «فریضه عادلة» را فروع دین و باید و نبایدهای شرعی، و «سنة قائمه» را باید و نبایدهای اخلاقی معنا کردهاند.[۲۶] ملاصدرا احتمال داده است که مراد از «فریضه عادله»، آموزههای اخلاقی و مراد از «سنه قائمه»، احکام و فروع دین باشد.
پانویس
- ↑ نگاه کنید به: سوره بقره، آیه ۲۳۶و۲۳۷؛ سوره نساء، آیه ۱۱ و ۲۴؛ سوره توبه، آیه۶۰.
- ↑ نگاه کنید به: نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۱، ص۳۳۳؛ مجلسی، روضة المتقین، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۲۶؛ خویی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، الطهاره، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۴۰۶؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، الموسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۲۹ق، ج۹، ص۱۰.
- ↑ شهیدی، «درس خارج اصول فقه، ۵ فروردین ۱۳۹۷ش»، وبگاه فقاهت.
- ↑ سبزواری، مهذب الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۸، ص۱۸۹.
- ↑ شهیدی، «درس خارج اصول فقه، ۵ فروردین ۱۳۹۷ش»، وبگاه فقاهت.
- ↑ به عنوان نمونه نگاه کنید به: طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۶۵ش، ج۱، ص۱۱۲ وج۳، ص۲۴؛ صدوق، من لایحضره الفقیه، جامعه مدرسین، ج۱، ص۸۱ و ۱۰۸.
- ↑ به عنوان نمونه نگاه کنید به: نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۴۱۷ و ج۴، ص۱۴۲؛ نراقی، مستند الشیعه، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۳۵۹ و ج۳، ص۱۸۰.
- ↑ نگاه کنید به: نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۱، ص۳۳۳؛ مجلسی، روضة المتقین، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۲۶؛ سبزواری، مهذب الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۸، ص۱۸۹؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، الموسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۲۹ق، ج۹، ص۱۰.
- ↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، الموسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۲۹ق، ج۹، ص۱۰.
- ↑ شهیدی، «درس خارج اصول فقه، ۵ فروردین ۱۳۹۷ش»، وبگاه فقاهت.
- ↑ نراقی، مستند الشیعه، ۱۴۱۵ق، ج۱۹، ص۷؛ علامه مجلسی، ملاذالاخیار، ۱۴۰۶ق، ج۷، ص۴۶۵؛ شبیری زنجانی، «درس خارج فقه ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۱ش»، وبگاه فقاهت.
- ↑ خمینی، کتاب الخلل فی الصلاة، قم، ص۲۰.
- ↑ شهیدی، «درس خارج اصول فقه، ۵ فروردین ۱۳۹۷ش»، وبگاه فقاهت.
- ↑ شهیدی، «درس خارج اصول فقه، ۵ فروردین ۱۳۹۷ش»، وبگاه فقاهت.
- ↑ خمینی، کتاب الخلل فی الصلاة، قم، ص۲۰؛ شهیدی، «درس خارج اصول فقه، ۵ فروردین ۱۳۹۷ش»، وبگاه فقاهت.
- ↑ نگاه کنید به: مددی، درس خارج اصول فقه ۲۷ دی ۱۳۹۵ش»، وبگاه دروس و آثار»؛ شهیدی، «درس خارج اصول فقه، ۵ فروردین ۱۳۹۷ش»، وبگاه فقاهت.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۱۰۵.
- ↑ نراقی، مستند الشیعه، ۱۴۱۵ق، ج۱۹، ص۷؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، الموسوعة الفقه الاسلامی، ۱۴۲۹ق، ج۹، ص۱۰.
- ↑ به عنوان نمونه نگاه کنید به: مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۶۸۰؛ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۶۷.
- ↑ به عنوان نمونه نگاه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۶۶، ج۳، ص۴۲، ۲۶۹و۲۷۰و۲۸۸.
- ↑ نگاه کنید به: بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۸، ص۱۴۵؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۳، ص۱۳۴و۱۳۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۶۶.
- ↑ محقق حلی، شرائع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۳۵؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۵، ص۱۲۳.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۳۶ و ۲۳۷.
- ↑ نگاه کنید به: طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۵۹۷؛ زمخشری، الکشاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۸۴.
- ↑ علامه مجلسی، مرآة العقول، الناشردار الکتب الإسلامیّة، ج۱، ص۱۰۳.
منابع
- بحرانی، یوسف بن احمد، الحدایق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة، تحقیق و تصحیح محمد تقی ایروانی و سیدعبدالرزاق مقرم، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
- زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتب العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
- سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام فی بیان الحلال والحرام، قم، مؤسسه المنار-دفتر حضرت آیة الله، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ق.
- شبیری زنجانی، سیدموسی، «درس خارج فقه ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۱ش»، وبگاه فقاهت، تاریخ بازدید:۱۵ بهمن ۱۳۹۸ش.
- شهیدی، محمدتقی، «درس خارج اصول فقه، ۵ فروردین ۱۳۹۷ش»، وبگاه فقاهت، تاریخ بازدید: ۷ بهمن ۱۳۹۸ش.
- صدوق، محمد بن علی بن بابویه، من لایحضره الفقیه، تحقیق علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، بیتا.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تحقیق حسن خرسان، تهران، دارالکتب العلمیه، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.
- طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیة، تهران، مکتبة المرتضویة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، ،ملاذالاخیار فی فهم تهذیب الأخبار، تحقیق و تصحیح مهدی رجائی، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدتقی، روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم، مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانپور، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسه اسماعلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- مددی، سید احمد، «درس خارج اصول فقه ۲۷ دی ۱۳۹۵ش»، وبگاه دروس و آثار حضرت آیت الله سید احمد مددی، تاریخ بازدید: ۱۵ بهمن ۱۳۹۸ش.
- مفید، محمد بن محمد، المقنعة، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، الموسوعة الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت(ع)، زیر نظر محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، ۱۴۲۹ق.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.
- نراقی، ملااحمد، مستند الشیعه فی احکام الشریعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)،چاپ اول، ۱۴۱۵ق.