فتوای مشهور
فتوای مشهور، اصطلاحی رایج در متون فقهی و اصولی شیعه است و به دیدگاهی گفته می‌شود که بیشتر فقها، در یک مسئله فقهی بر آن فتوا داده‌اند و مخالفان آن دیدگاه در اقلیت‌اند.[۱] به مجموع فتوادهندگان «مشهور» گفته می‌شود. قول مخالف فتوای مشهور را «نادر- شاذّ» گویند.[۲]
فتوای مشهور به شهرت فتوایی و شهرت عملی تقسیم می‌شود.[۳] در هر دو نوع، موضوع اصلی، نظر و فتوای فقیهان است؛ اما تفاوت آنها در این است که شهرت عملی به روایت خاصی تکیه دارد و فقیهان، آن روایت را دلیل فتوای خود دانسته‌اند. اما در شهرت فتوایی، یا روایت مشخصی وجود ندارد که فتوا بر اساس آن صادر شده باشد،[۴] و یا روایتی وجود دارد که با نظر فقیهان هماهنگ است، ولی معلوم نیست که آنها برای صدور فتوا به همان روایت استناد کرده باشند.[۵] با این حال، در برخی کاربردها فتوای مشهور، به جای «شهرت فتوایی» استفاده شده است.[۶]
فقیهان در مواجهه با فتوای مشهور، دو رویکرد دارند: گروهی تا حد امکان از مخالفت با آرای مشهور پرهیز می‌کنند؛ زیرا این آرا را غالباً مطابق احتیاط و موازین شرعی می‌دانند و توانمندی فقهی را در شناخت دیدگاه‌های مشهور و بررسی و توجیه مستندات آنها می‌جویند.[۷] در مقابل، گروهی دیگر مخالفت با فتوای مشهور را مجاز می‌شمارند و از صدور فتاوای مخالف پرهیز نمی‌کنند.[۸]
یکی از کارکردهای فتوای مشهور، جایگاه‌یافتن آن به‌عنوان فتوای معیار در فرایند قانون‌گذاری جمهوری اسلامی ایران است؛ رویکردی که از سوی برخی پژوهشگران مورد نقد قرار گرفته است.[۹]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ محقق داماد، مباحثی از اصول فقه، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۱۴۵.
- ↑ مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۵۵.
- ↑ مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فرهنگ نامه اصول فقه، ۱۳۸۹ش، ص۶۰۱.
- ↑ ایروانی، الحلقة الثالثة فی اسلوبها الثانی، ۲۰۰۷م، ج۲، ص۶۱؛ مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فرهنگ‌نامه اصول فقه، ۱۳۸۹ش، ص۶۰۱.
- ↑ محقق داماد، مباحثی از اصول فقه، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۱۴۵.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: محقق داماد، مباحثی از اصول فقه، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۱۴۵؛ جناتی، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، ۱۳۷۰ش، ص۱۱۵؛ فاضل موحدی لنکرانی، ایضاح الکفایة، ۱۳۸۵ش، ج۴، ص۲۴۴.
- ↑ مرتضوی لنگرودی، الدر النضید، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۴۷۷.
- ↑ نگاه کنید به: فضل‌الله، فقه زندگی، ۱۳۸۰ش، ص۳۰-۳۱.
- ↑ جنابادی، «ارزیابی انتقادی فتوای مشهور به عنوان فتوای معیار در حوزه قانون گذاری جمهوری اسلامی ایران»]، ص۱۰۷؛ جهاندوست، «امکان سنجی فقهی قانون گذاری بر مبنای فتوای مشهور»، ص۲۲.
منابع
- ایروانی، باقر، الحلقة الثالثة فی اسلوبها الثانی، تهران، قلم، چاپ اول، ۲۰۰۷م.
- جنابادی، سجاد، «ارزیابی انتقادی فتوای مشهور به عنوان فتوای معیار در حوزه قانون گذاری جمهوری اسلامی ایران»، دو فصلنامه علمی ترویجی مطالعات فقه امامیه، سال دهم، شماره ۱۸، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش.
- جناتی، محمد ابراهیم، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، تهران، کیهان، ۱۳۷۰ش.
- جهاندوست دالنجان، مسعود، «امکان سنجی فقهی قانون گذاری بر مبنای فتوای مشهور»، دو فصلنامه علمی تخصصی پژوهشنامه فقهی، سال چهارم، شماره اول، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
- فاضل موحدی لنکرانی، محمد، ایضاح الکفایة، قم، نوح، چاپ پنجم، ۱۳۸۵ش.
- فضل‌الله، محمدحسین، فقه زندگی گفتگوهایی با آیت‌الله سید محمدحسین فضل‌الله، قم، دار الملاک، ۱۳۸۰ش.
- مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- محقق داماد، مصطفی، مباحثی از اصول فقه، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- مرتضوی لنگرودی، محمدحسن، الدر النضید فی الاجتهاد و الاحتیاط و التقلید، قم، انصاریان، ۱۴۱۲ق.
- مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فرهنگ‌نامه اصول فقه، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی(معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.