المقنع (کتاب)

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
المقنع
جلد کتاب المقنع شیخ صدوق.png
جلد کتاب المقنع، تحقیق و تصحیح مؤسسه امام هادی(ع)
اطلاعات کتاب
نویسنده شیخ صدوق
تاریخ نگارش نیمه دوم قرن چهارم قمری
موضوع احکام فقهی
سبک به شکل روایی با حذف اسناد
زبان عربی
تعداد صفحات ۶۱۲

المقنع کتابی فقهی به شکل روایی، نوشته شیخ صدوق (پس از ۳۰۵ق ـ ۳۸۱قفقیه و محدث شیعه است. صدوق، اسناد روایات را ذکر نکرده تا حجم کتاب افزایش نیابد و خواننده را خسته نکند. المقنع از باب طهارت شروع شده و به باب نوادر ختم می گردد. نویسنده به موضوعاتی مانند مضاربه و شرکت نپرداخته و مباحثی مانند ثواب اعمال و برخی دعاها را آورده است. احتمالا المقنع در نیمه دوم عمر صدوق نوشته شده است. مؤسسه امام هادی(ع) در قم سال ۱۳۷۴ش کتاب المقنع را با تحقیق و تصحیح چاپ نمود.

نویسنده

محمد بن علی ابن‌بابویه، معروف به شیخ صدوق، فقیه و محدث شیعه، پس از سال ۳۰۵ق در قم بدنیا آمد.[۱] صدوق در جوانی سفرهایی را به ری، خراسان، فرا رود، عراق و حجاز آغاز کرد.[۲] او در ۳۸۱ق وفات یافت و در ری به‌خاک سپرده شد.[نیازمند منبع] آثار مشهور صدوق شامل من لایحضره الفقیه، معانی الاخبار، الاعتقادات، عیون اخبار الرضا(ع) و علل الشرایع است.[۳]

محتوا و ساختار

صدوق در ابتدای کتابش نوشته: این کتاب را المقنع نامیدم زیرا خواننده‌اش را قانع می‌کند[۴] و نیز سندهای آن را نیاوردم تا جابجایی کتاب (بخاطر افزایش حجم کتاب) و به‌خاطر سپردن متن آن سخت نگردد، خواننده را دچار خستگی نکند و نیز آنان را می‌توان در کتاب‌های اصولی فقیهان ثقه یافت.[۵] البته در موارد اندکی، روایات با ذکر نام امام مربوطه[۶] یا امام و راوی اول در المقنع آورده شده است.[۷] صدوق همچنین روایاتی را از طریق پدرش گزارش کرده است.[۸]
علل الشرایع و المقنع، دو اثر صدوق، اولین کتابهای فقهی شمرده شده که از شکل محض روایی، بیرون آمد.[۹]

المقنع، از باب طهارت، بخش وضو شروع شده[۱۰] و سه باب آخر آن را دیات،[۱۱] همکاری و درخواست از سلطان،[۱۲] و نوادر (مستحبات، مکروهات و آداب خاص)[۱۳] تشکیل داده‌اند. برخی موضوعات فقهی مانند مضاربه، جعاله و شرکت در این کتاب وجود ندارد.[نیازمند منبع] شیخ صدوق، مطالب غیر فقهی مانند ثواب اعمال و چند دعا نیز در کتابش نوشته است.[۱۴]
المقنع در واقع رساله فتوایی شیخ صدوق است که از روی متن روایات-با حذف سندهای روایات- تدوین شده است.[۱۵]

تاریخ تدوین

از تاریخ شروع و ختم نوشتن المقنع اطلاع دقیقی وجود ندارد. از عبارت صدوق درباره پدرش، «والدی رحمه‌الله» فهمیده می‌شود که این کتاب پس از مرگ پدرِ نویسنده یعنی در سال ۳۲۹ق نوشته شده است.[۱۶]
احتمال داده شده که المقنع، پیش از من لایحضره الفقیه، (نوشته از ۳۶۸ق تا ۳۷۲ق) تدوین شده باشد.[۱۷]

نسخه‌ها و چاپ

نسخه‌های خطی کتاب المقنع در ایران، به ۷ نسخه می‌رسد. سه نسخه در کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی واقع است که یک نسخه آن همراه با متن کتاب غنیة النزوع، اثر حمزة بن علی بن زهره حلبی و تاریخ ۱۲۵۷ق و دو نسخه در مجموعه چند کتاب فقهی بنام «جوامع الفقهیه»، نوشته شده در ۱۲۳۱ق و ۱۲۴۷ق موجود است.[۱۸] یک نسخه در کتابخانه حرم امام رضا(ع)، وقف شده توسط نادر افشار در ۱۱۴۵ق، نسخه‌ای در کتابخانه مسجد گوهرشاد، نوشته شده در سال ۱۲۴۴ هجری قمری و دو نسخه آخر جزء کتاب‌های کتابخانه مجلس ایران و دست‌نویس سال‌های ۱۲۳۴ق و ۱۲۴۱ق است.[۱۹]

آقا بزرگ تهرانی، نویسنده کتاب الذریعه نوشته که نسخه دست‌نویس از المقنع را نزد محمدعلی اردوبادی، دیده و از او شنیده که این نسخه، چاپ هم شده است. منزوی اولین نسخه چاپ شده المقنع را ـ به‌عنوان جزیی از جوامع‌الفقهیه ـ در سال ۱۲۷۶ق مشاهده کرد. این کتاب در بیروت نیز در ۱۴۱۴ق چاپ شد.[۲۰]

مؤسسه امام هادی(ع) در قم سال ۱۳۷۴ش کتاب المقنع را با تحقیق و تصحیح چاپ نمود. همان سال این کتاب در جشنواره کتاب سال ایران، بعنوان اثر شایسته تقدیر انتخاب شد.[۲۱]

پانویس

  1. گروه نویسندگان، مقدمه کتاب المقنع، ۱۴۱۶ق، ص۵-۹.
  2. گروه نویسندگان، مقدمه کتاب المقنع، ۱۴۱۶ق، ص۵-۹.
  3. گروه نویسندگان، مقدمه کتاب المقنع، ۱۴۱۶ق، ص۵-۹.
  4. صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۵.
  5. صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۵.
  6. صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۱۵،۳۶، ۹۸.
  7. صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۲۸۰.
  8. صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۴۳،۱۵۱،۳۶۳.
  9. امامی، فصلنامه فقه اهل‌بیت، ۱۳۸۵ش، ش۴۷، ص۱۲۷.
  10. صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۷.
  11. صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۵۰۹.
  12. صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۵۳۹.
  13. صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۵۴۱.
  14. صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۲۹۳.
  15. صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۵.
  16. صدوق، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۱۱۲،۱۵۱و۴۵۳.
  17. طالقان، فصلنامه فقه اهلبیت، ۱۳۸۹ش، ش۶۲، ص۲۲۲تا۲۲۸.
  18. نویسندگان، بخش مقدمه، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۳-۱۶.
  19. نویسندگان، بخش مقدمه، المقنع، ۱۴۱۵ق، ص۳-۱۶.
  20. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲۲، ص۱۲۳ و ۱۲۴.
  21. «درباره مؤسسه»، سایت مؤسسه پیام امام هادی(ع).

منابع