محمد بن عبدالملک تبان
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | محمد بن عبدالملک تبّان |
| تاریخ وفات | ۴۱۹ق |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | سید مرتضی |
| محل تحصیل | نزد سید مرتضی |
محمد بن عبدالملک تَبّان (درگذشته ۴۱۹ق)، از متکلمان شیعه در قرن چهارم و پنجم قمری بود. کنیه او ابوعبدالله و نام کاملش محمد بن عبدالملک بن محمد ذکر شده است.[۱] درباره وجه انتساب او به «تبّان» دو احتمال مطرح شده است: انتساب به شغل کاه‌فروشی یا انتساب به نام مکانی در واسط و روستای تُبان در سونج، از ناحیه خُزار در ماوراء النهر.[۲]
از تاریخ تولد و جزئیات زندگی تبّان اطلاعات چندانی در دست نیست. نجاشی، رجال‌شناس شیعه، وفات او را در سال ۴۱۹ق گزارش کرده است.[۳] به گزارش نجاشی، تبّان ابتدا معتزلی‌مذهب بود و سپس به تشیع گروید.[۴] علامه حلی، فقیه و متکلم شیعه در قرن هشتم قمری، نیز در ارزیابی او به ناپایداری رأی اشاره کرده است.[۵]
تبّان از شاگردان سید مرتضی علم‌الهدی، فقیه و متکلم امامی در دوره آل بویه، بود و در نزد او کلام و اصول فقه آموخت.[۶] آقابزرگ طهرانی، کتاب‌شناس شیعه، با استناد به پرسش‌های تبّان از سید مرتضی، آشنایی او با مباحث کلامی و قواعد اصول فقه را یادآور شده است.[۷] این پرسش‌ها درباره مبانی استنباط احکام شرعی بود و تبّان در آنها به دیدگاه استادش درباره جایز نبودن عمل به خبر واحد اشکال می‌کرد.[۸]
به گفته پژوهشگران، مهم‌ترین اثر مرتبط با تبّان، مجموعه پرسش‌های او از سید مرتضی و پاسخ‌های این استاد است که با عنوان‌های «الاسئلة التبّانیة» و «المسائل التبّانیات» شناخته می‌شود.[۹] پاسخ‌های سید مرتضی نیز «جوابات المسائل التبّانیات» نامیده شده است.[۱۰] این پاسخ‌ها در مجموعه رسائل الشریف المرتضی به چاپ رسیده‌اند.[۱۱] به گزارش آقابزرگ طهرانی، پرسش‌های تبّان در ده فصل تنظیم شده و سید مرتضی پاسخ هر فصل را در پایان همان فصل آورده است.[۱۲]
درباره عنوان و شمار آثار مرتبط با این پرسش‌ها، گزارش منابع یکسان نیست. آقابزرگ طهرانی میان پاسخ‌های مربوط به پرسش‌های ده‌فصلی تبّان و اثری شامل سه مسئله که برای سلطان تُبان نوشته شده است، تفاوت می‌گذارد.[۱۳] در مقابل، برخی اثر سه‌مسئله‌ای را همان «جوابات المسائل الموصلیات الاولی» می‌دانند.[۱۴] آقابزرگ همچنین یادآور شده است که نام پرسش‌های ده‌فصلی و پاسخ‌های آنها در برخی فهرست‌های آثار سید مرتضی نیامده است؛ بااین‌حال، سبک نگارش پاسخ‌ها را با دیگر آثار او سازگار دانسته است.[۱۵]
درباره نسخه‌های این اثر، از وجود نسخه‌ای از «المسائل التبّانیات» به شماره ۲۳۴۰ در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی خبر داده شده است.[۱۶] برخی نیز از نسخه‌ای ناقص یاد کرده‌اند که آن را از نسخه دیگری رونویسی کرده است.[۱۷] از دیگر آثار منسوب به تبّان، «کتاب المعدوم» و «کتابٌ فی تکلیف مَنْ عَلِمَ اللهُ أَنَّهُ یَکْفُرُ» است.
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۱۸ق، ج ۲، ص ۳۳۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج ۲، ص ۱۰؛ آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج ۲، ص ۷۸ـ۷۹.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۱۸ق، ج ۲، ص ۳۳۳.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۱۸ق، ج ۲، ص ۳۳۳.
- ↑ علامه حلی، خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال، ۱۴۱۷ق، ص ۲۷۰.
- ↑ صفار، ترجمة الشریف المرتضی، ۱۴۱۵ق، ص۲۲.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج ۲، ص ۷۸ـ۷۹.
- ↑ سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، ۱۴۰۵ق، ج ۱، ص ۹۳ـ۹۶.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج ۲، ص ۷۸ـ۷۹.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج ۲، ص ۷۸ـ۷۹.
- ↑ سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، ۱۴۰۵ق، ج ۱، ص ۹۳ـ۹۶.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج ۲، ص ۷۸ـ۷۹.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج ۲، ص ۷۸ـ۷۹.
- ↑ حسینی خوانساری، کشف الاستار عن وجه الکتب و الاسفار، ۱۴۱۵ق، ص ۳۴.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج ۲، ص ۷۸ـ۷۹.
- ↑ فکرت، فهرست الفبائی کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، ۱۳۶۹ش، ص ۱۷۳.
- ↑ حسینی خوانساری، کشف الاستار عن وجه الکتب و الاسفار، ۱۴۱۵ق، ج ۴، ص ۴۱۸.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق
- بغدادی، اسماعیل، هدیة العارفین: اسماء المؤلفین و آثار المصنفین، بیروت، دار إحیاء التراث العربی ، ۱۹۵۱م.
- حسینی خوانساری، احمد، کشف الاستار عن وجه الکتب و الاسفار، قم، مؤسسه آل‌البیت(ع)، ۱۴۱۵ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین، رسائل الشریف المرتضی، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، قم، مؤسسة نشر الفقاهة، ۱۴۱۷ق.
- فکرت، محمدآصف، فهرست الفبائی کتب خطی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی، مشهد، کتابخانه آستان قدس رضوی، ۱۳۶۹ش.
- نجاشی، احمد بن علی، فهرست اسماء مصنفی الشیعه المشتهر بـ رجال النجاشی، تخقیق: موسی شبیری زنجانی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۸ق.
- یاقوت حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دارصادر، الطبعة الثانیة، ۱۹۹۵م.
- صفّار، رشید، ترجمة الشریف المرتضی، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۱۵ق،
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دانشنامه جهان اسلام