نهضت تنباکو
 پاسخ میرزای شیرازی در مورد مصرف تنباکو پس از قرارداد رژی | |
| مکان/خاستگاه | تهران، شیراز، تبریز، اصفهان |
|---|---|
| رهبر/رهبران | میرزای شیرازی |
| زمینه‌ها/علل | امضای قرارداد با شرکت رِژی و اعطای امتیاز تنباکو و مزایای آن به این شرکت به مدت ۵۰ سال |
| رخدادهای مهم | صدور فتوای تحریم تنباکو توسط میرزای شیرازی |
| نتایج/پیامدها | لغو امتیاز و قرارداد رژی (۱۳۰۹ق) |
| طرفین | ناصرالدین شاه قاجار و شرکت انگلیسی رژی - مردم و روحانیت به رهبری میرزای شیرازی |
| مرتبط | فتوای تحریم تنباکو |
نهضت تنباکو اعتراض سراسری مردم ایران به واگذاری انحصار تجارت توتون و تنباکو به جرالد تالبوت، تبعۀ انگلیس، در دورۀ ناصرالدین شاه قاجار بود. واگذاری این امتیاز پنجاه‌ساله و فعالیت شرکت رژی، در کنار نارضایتی از حکومت و افزایش نفوذ اقتصادی خارجیان، مخالفت بازرگانان و گروه‌های مختلف جامعه را برانگیخت. براساس گزارش منابع، اعتراض‌ها با مخالفت سید علی‌اکبر فال اسیری از مراجع تقلید شیعه در قرن ۱۴ قمری، در شیراز و تبعید او شدت گرفت و به‌تدریج به شهرهایی همچون تبریز، اصفهان، مشهد و تهران گسترش یافت. تعطیلی بازارها، انتشار اعلامیه‌ها، ارسال عریضه به حکومت و تجمع‌های اعتراضی از جلوه‌های این جنبش بود.
به گفته پژوهشگران، علما و مراجع دینی در گسترش نهضت نقش مؤثری داشتند. آقا نجفی در اصفهان حکم تحریم تنباکو را صادر کرد و میرزای شیرازی نیز در اول جمادی‌الاول ۱۳۰۹ق، استعمال توتون و تنباکو را به هر شکل حرام اعلام کرد. این حکم در شهرهای مختلف انتشار یافت و گروه‌های گوناگون مردم، از جمله برخی کارکنان دربار و رجال دولتی، از آن پیروی کردند. حکومت قاجار برای مهار اعتراض‌ها ابتدا به دستگیری و تبعید مخالفان روی آورد و پس از صدور حکم تحریم، انتساب آن به میرزای شیرازی را انکار کرد. سپس ناصرالدین‌شاه و امین‌السلطان، از رجال سیاسی دورۀ قاجار، با مذاکره با علما و بازرگانان و اعلام لغو انحصار داخلی کوشیدند اعتراض‌ها را پایان دهند؛ اما چون امتیاز خارجی همچنان برقرار بود، مخالفت‌ها ادامه یافت. فشار حکومت بر میرزا حسن آشتیانی و دستور به او برای کشیدن قلیان یا ترک تهران نیز به تعطیلی بازارها و تجمع مردم انجامید و درگیری معترضان با نگهبانان هفت کشته بر جای گذاشت.
سرانجام، با تداوم اعتراض‌ها و پافشاری میرزای شیرازی بر لغو کامل امتیاز، دولت قرارداد تنباکو را لغو کرد و علمای تهران حلیت استعمال دخانیات را اعلام کردند. پس از لغو امتیاز، دولت ایران به پرداخت غرامت به شرکت صاحب امتیاز ملزم شد.
| شاهان | |
|---|---|
| آقامحمدخان (۱۱۶۱-۱۱۷۶) | |
| فتحعلی‌شاه (۱۱۷۶-۱۲۱۳) | |
| محمدشاه (۱۲۱۳-۱۲۲۷) | |
| ناصرالدین‌شاه (۱۲۲۸-۱۲۷۵) | |
| مظفرالدین‌شاه (۱۲۷۵-۱۲۸۵) | |
| محمدعلی‌شاه (۱۲۸۵-۱۲۸۸) | |
| احمدشاه(۱۲۸۸-۱۳۰۴) | |
| چهره‌های سرشناس | |
| حاج ابراهیم کلانتر | |
| قائم مقام فراهانی | |
| حاج میرزا آقاسی | |
| امیرکبیر | |
| سپهسالار | |
| میرزا رضا کرمانی | |
| میرزای شیرازی | |
| کامران میرزا | |
| مهد علیا | |
| ستارخان | |
| میرزا کوچک خان جنگلی | |
| علیقلی خان سردار اسعد | |
| رویدادهای مهم | |
زمینه‌های واگذاری امتیاز تنباکو و شکل‌گیری اعتراض‌ها
به گزارش منابع، در دورۀ قاجار، رواج کشت و مصرف توتون و تنباکو و رقابت اقتصادی روسیه و انگلیس برای کسب امتیاز در ایران، زمینه‌ساز توجه حکومت به انحصار تجارت این محصولات شد.[۱] فکر انحصاری‌کردن تجارت تنباکو پیش‌تر از سوی افرادی همچون محمدحسن اعتمادالسلطنه مطرح شده بود.[۲] سرانجام، در دورۀ ناصرالدین شاه قاجار، امتیاز پنجاه‌سالۀ انحصار خریدوفروش و صادرات توتون و تنباکوی ایران به جرالد تالبوت، تبعۀ انگلیس، واگذار شد و شرکت رژی برای اجرای آن تشکیل شد.[۳] این امتیاز، در کنار نارضایتی عمومی از شاه و دولتمردان و مخالفت بازرگانان با امتیازهای خارجی، به محور اعتراض‌ها تبدیل شد.[۴]
در ۲۳ فوریۀ ۱۸۹۱م، امین‌الدوله به نمایندگی از بازرگانان با شاه دیدار کرد و مخالفت آنان را با امتیاز تنباکو اعلام کرد.[۵] همچنین، به روایت عباس میرزا ملک‌آرا، شب‌نامه‌هایی در مساجد و مدارس تهران منتشر شد که مردم را به قیام و برکناری شاه فرامی‌خواند.[۶] در همین دوره، سید جمال‌الدین اسدآبادی نیز با مخالفان و اصلاح‌طلبان همراه شد؛ ناصرالدین‌شاه دستور اخراج او از ایران را صادر کرد و سید جمال‌الدین پس از خروج، نامه‌ای انتقادی درباره سیاست‌های شاه و امتیازهای واگذارشده به خارجیان برای میرزای شیرازی فرستاد.[۷]
گسترش فعالیت شرکت رژی و افزایش مخالفت‌ها
تالبوت در ژانویۀ ۱۸۹۱م/جمادی‌الآخر ۱۳۰۸ق برای اجرای امتیاز تنباکو وارد ایران شد.[۸] دولت نیز با یک سال تأخیر، اطلاعیه‌ای رسمی دربارۀ امتیاز و مزایای آن منتشر کرد.[۹] ارنشتاین، مدیر شرکت، در آوریل ۱۸۹۱م به تهران رسید؛ شاه و صدراعظم نیز از بیم تحریک مردم، به مدیران شرکت توصیه کردند فعالیت خود را با احتیاط آغاز کنند و در اجرای کامل قرارداد شتاب نکنند.[۱۰]
در اواخر رجب ۱۳۰۸ق، بازرگانان و فعالان تجارت تنباکو پس از تجمع در مسجد شاه، در حرم عبدالعظیم حسنی بست نشستند و مخالفت خود را با اطاعت از شرکت اعلام کردند؛ تلاش مدیر شرکت برای جلب رضایت آنان نیز بی‌نتیجه ماند.[۱۱] در اواخر مارس و آوریل ۱۸۹۱م، اعلامیه‌هایی علیه امتیاز تنباکو و واگذاری امتیازها به خارجیان در تهران و تبریز منتشر شد و روحانیان نیز در منابر ماه رمضان ۱۳۰۸ق با قرارداد و مداخلۀ بیگانگان مخالفت کردند.[۱۲]
شرکت رژی فعالیت خود را در شهرهای ایران گسترش داد و برخی عمارت‌ها را به کارکنان اروپایی اختصاص داد؛ باغ ایلخانی تهران نیز دفتر مرکزی شرکت شد. در برخی منابع، شمار اروپاییان واردشده به ایران طی هفده ماه، دویست هزار نفر ذکر شده است.[۱۳] شرکت خریدوفروش تنباکو را به خود منحصر کرد و برای متخلفان مجازات‌هایی در نظر گرفت. اختلاف بر سر قیمت محصولات و رفتار مأموران شرکت نیز بر نارضایتی‌ها افزود.[۱۴] طبق اعلام شرکت، از ۷ جمادی‌الاول ۱۳۰۹ق/۹ دسامبر ۱۸۹۱م، معاملات توتون و تنباکو باید با اجازۀ شرکت و زیر نظر آن انجام می‌شد.[۱۵] برخی منابع تاریخی از رواج رفتارهایی چون شراب‌خواری و روزه‌خواری در پی ارتباط با اروپاییان و ایجاد قمارخانه‌ها، مشروب‌فروشی‌ها و فاحشه‌خانه‌ها سخن گفته‌اند.[۱۶] تأسیس کلیساها و مدارس نیز در این منابع از اقدامات مرتبط با ترویج مسیحیت دانسته شده است.[۱۷]
گسترش اعتراض‌ها در شیراز و تبریز و تبعید سید علی‌اکبر فال اسیری
براساس گزارش منابع، نخستین درگیری میان مردم و دولت بر سر امتیاز تنباکو در شیراز رخ داد. سید علی‌اکبر فال اسیری، از مجتهدان شیراز، با سخنرانی بر منبر مردم را به مخالفت با شرکت رژی فراخواند. دولت در ۸ شوال ۱۳۰۸ق/۱۷ مه ۱۸۹۱م او را دستگیر و از طریق بوشهر و بصره به عتبات عالیات تبعید کرد. فال اسیری در بصره با سید جمال‌الدین اسدآبادی دیدار کرد و نامه‌ای از او برای میرزای شیرازی در سامرا برد که در آن از واگذاری امتیازها به بیگانگان انتقاد شده و از میرزا خواسته شده بود برای مقابله با این وضعیت اقدام کند.[۱۸] در پی تبعید فال اسیری، مردم شیراز بازارها را بستند و خواهان بازگشت او شدند. با ورود کارکنان انگلیسی شرکت، تجمع‌هایی در حرم شاه‌چراغ و تلگراف‌خانه شکل گرفت که با تیراندازی سربازان و کشته‌شدن چند نفر پایان یافت.[۱۹]
پس از شیراز، اعتراض‌ها به تبریز گسترش یافت. حاج میرزا جواد مجتهد تبریزی، از علمای بانفوذ شهر، در سخنرانی‌های خود با امتیاز مخالفت کرد و مسلمانان را از همکاری با کارگزاران شرکت بازداشت.[۲۰] در اوایل محرم ۱۳۰۹ق، اعلامیه‌ای تهدیدآمیز علیه اروپاییان مقیم تبریز، معامله‌کنندگان با شرکت و برخی علمای مخالف جنبش منتشر شد و روز عاشورا برای شورش تعیین شد؛ در پی آن، گروهی از مردم مسلح شدند.[۲۱]
حاج میرزا جواد در روز تاسوعا مردم را به آرامش دعوت کرد و خواستار ارسال عریضه به شاه برای لغو امتیاز شد.[۲۲] او همچنین در تلگرامی به ناصرالدین شاه قاجار اعلام کرد که مردم آذربایجان با رژی مخالف‌اند و در صورت اصرار دولت بر اجرای قرارداد، مهار اعتراض‌ها برای او ممکن نخواهد بود.[۲۳] بنابر گزارش نمایندۀ سیاسی انگلستان در تبریز، نامه‌های علمای تهران و دیگر مناطق که از مقابله با رژی حمایت می‌کردند، در گسترش مخالفت‌ها در آذربایجان مؤثر بودند.[۲۴]
در اواخر محرم ۱۳۰۹ق، اعتراض‌ها در تبریز گسترش بیشتری یافت.[۲۵] اعزام آقاعلی آشتیانی، ملقب به امین حضور، برای توضیح مزایای امتیاز و جلب رضایت علما و مردم نیز نتیجه‌ای نداشت.[۲۶] با وجود تمایل شاه به لغو امتیاز، فشار انگلستان و مخالفت امین‌السلطان مانع این اقدام شد.[۲۷] اعتراض‌ها زمانی موقتاً فروکش کرد که اعلام شد قرارداد انحصار تنباکو فعلاً در آذربایجان اجرا نخواهد شد.[۲۸]
ورود میرزای شیرازی به ماجرا و تلاش دولت برای مقابله با مخالفت‌ها
به گزارش منابع تاریخی، گسترش اعتراض‌ها زمینه را برای ورود میرزای شیرازی، مرجع تقلید شیعیان مقیم سامرا، به ماجرا فراهم کرد. او در میان علما و مجتهدان عتبات عالیات جایگاهی ممتاز داشت[۲۹] و پیش از صدور حکم تحریم نیز از طریق علمای شهرهای مختلف از نارضایتی عمومی نسبت به قرارداد آگاه شده بود.[۳۰] در ۲۷ ذی‌الحجه ۱۳۰۸ق، میرزای شیرازی در تلگرامی به ناصرالدین شاه، ضمن اعتراض به تبعید فال اسیری و درخواست بازگرداندن محترمانۀ او، از واگذاری امتیازهایی مانند بانک، توتون و تنباکو و راه‌آهن به بیگانگان انتقاد کرد و خواستار جبران پیامدهای آن شد.[۳۱]
پس از آن، میرزا محمود مشیرالوزاره، کارپرداز ایران در بغداد، به دستور شاه با میرزا دیدار کرد و لغو قرارداد را ناممکن دانست؛[۳۲] اما این گفت‌وگو به تغییر موضع میرزای شیرازی نینجامید.[۳۳] به گزارش منابع، در ادامه، درباریان و شرکت رژی برای جلوگیری از انتشار حکم میرزا، شایعاتی دربارۀ جعلی بودن فتوا منتشر کردند[۳۴] و سپس کوشیدند با گرفتن فتوا از دیگر علما در ایران و نجف، اثر حکم او را کاهش دهند؛ این تلاش‌ها ناکام ماند.[۳۵] همچنین در منابع، از برگزاری جلسه‌ای با حضور علما برای بررسی مفاد امتیازنامه و اصلاح تعهدات مغایر با منافع مردم و احکام شرعی یاد شده است.[۳۶]
گسترش نهضت تنباکو به اصفهان و شهرهای دیگر
براساس گزارش منابع تاریخی، هم‌زمان با مداخلۀ میرزای شیرازی در ماجرای رژی، اصفهان در صفر ۱۳۰۹ق/سپتامبر ۱۸۹۱م به یکی از کانون‌های نهضت تبدیل شد.[۳۷] اعتراض‌ها با سخنرانی‌های روحانیان به رهبری آقا نجفی و عریضه‌نگاری بازرگانان به ظل‌السلطان، حاکم اصفهان، آغاز شد؛[۳۸] اما پاسخ‌های تهدیدآمیز حاکم مانع گسترش مخالفت‌ها نشد.[۳۹]
به گزارش منابع، پس از اصفهان، مشهد نیز با رهبری شیخ محمدتقی بجنوردی و حاج میرزا حبیب مجتهد شهیدی به نهضت پیوست. در اوایل اکتبر، مردم در مسجد گوهرشاد تجمع کردند و خواستار لغو قرارداد شدند و روز بعد بازارها تعطیل شد. تلاش والی خراسان برای پایان دادن به اعتراض‌ها بی‌نتیجه ماند و مشهد پس از تهدید به استفاده از قوۀ قهریه و گذشت پنج روز آرام گرفت.[۴۰] مخالفت‌ها به قزوین، کاشان و یزد نیز گسترش یافت.[۴۱]
صدور حکم تحریم در اصفهان و واکنش حکومت
طرح نخستین فکر تحریم تنباکو به آقا نجفی در اصفهان نسبت داده شده است و این حکم پیش از تحریم سراسری در شهر اجرا شد.[۴۲] با پایان مهلت شش‌ماهۀ شرکت رژی، اعتراض بازرگانان و مردم شدت گرفت و پس از بی‌نتیجه ماندن شکایت‌ها، آقا نجفی، شیخ محمدعلی آقا نجفی و ملا باقرفشارکی خریدوفروش تنباکو و استعمال دخانیات را حرام اعلام کردند.[۴۳] این حکم با همراهی مردم و دیگر علمای اصفهان روبه‌رو شد، هرچند در خارج از شهر نفوذ چندانی نیافت. همچنین، از آتش زدن موجودی تنباکوی یک تاجر برای جلوگیری از افتادن آن به دست مأموران شرکت یاد شده است.[۴۴]
ظل‌السلطان برای واداشتن علما به لغو حکم، آنان را تهدید کرد که یا در انظار عمومی قلیان بکشند یا اصفهان را ترک کنند. آقا نجفی و شیخ محمدعلی در برابر این فشار مقاومت کردند، اما برخی علمای دیگر شهر را ترک کردند. از جمله، آقا منیرالدین شیرازی شبانه به سامرا رفت و گزارش اوضاع اصفهان را به میرزای شیرازی رساند.[۴۵]
پیگیری‌های میرزای شیرازی و تشدید فشار بر شاه
با نزدیک شدن پایان مهلت شش‌ماهۀ رژی، تحرکات مخالفان در تهران افزایش یافت. میرزا حسن آشتیانی، مجتهد بانفوذ و مخالف قرارداد، در دیدارهایی با شاه و امین‌السلطان پیامدهای امتیاز و مخالفت علما، بازرگانان و مردم را یادآور شد. در اوایل ربیع‌الثانی ۱۳۰۹ق نیز میرزای شیرازی که از تلگراف پیشین خود جز بازگرداندن محترمانۀ سید علی‌اکبر فال اسیری نتیجه‌ای نگرفته بود، بار دیگر به ناصرالدین شاه تلگراف زد و نسبت به پیامدهای مداخلۀ خارجی در امور معیشتی و بازرگانی مسلمانان هشدار داد. او تأکید کرد که زیان‌های اجرای این امتیازها از صرف‌نظر کردن از آن‌ها بسیار بیشتر است.[۴۶]
صدور حکم تحریم تنباکو
در اواخر ربیع الآخر ۱۳۰۹ق، ادارۀ رژی اعلام کرد که با پایان مهلت شش‌ماهه، خریدوفروش و صادرات توتون و تنباکو در انحصار کمپانی خواهد بود. این تصمیم نگرانی و نارضایتی مردم را در تهران و شهرهای دیگر افزایش داد.[۴۷]
در اول جمادی‌الاول ۱۳۰۹ق/۳ دسامبر ۱۸۹۱م، حکم تحریم استعمال توتون و تنباکو به هر شکل، در تهران منتشر شد. متن حکم چنین بود:
- بسم الله الرحمن الرحیم
- الیوم استعمال توتون و تنباکو بِأی نَحوٍ کان در حکم محاربه با امام زمان عجل الله تعالی فرجه است.[۴۸]
سید رضی شیرازی، از نوادگان میرزای شیرازی، گفته است که این حکم از ناحیۀ امام زمان(عج) به دست میرزا رسیده بود.[۴۹]
واکنش دولت به حکم تحریم تنباکو و اجرای عمومی آن
به گفته پژوهشگران، دولت در واکنش نخست، حکم تحریم را جعلی خواند و حاج کاظم ملک‌التجار را به اتهام جعل آن دستگیر و به قزوین تبعید کرد.[۵۰] میرزای شیرازی مدتی بعد، در پاسخ به پرسش‌های علما و مردم، انتساب حکم به خود را تأیید کرد و به تردیدها پایان داد.[۵۱] به گزارش منابع، حکم با سرعت و انضباط در میان طبقات مختلف مردم اجرا شد[۵۲] و به نماد همبستگی عمومی تبدیل گردید.[۵۳] حتی فرنگی‌مآبان،[۵۴] اقلیت‌های مذهبی،[۵۵] کارکنان دربار،[۵۶] رجال دولتی[۵۷] و همسران ناصرالدین‌شاه[۵۸] نیز از استعمال تنباکو خودداری کردند.
تلاش دولت برای لغو انحصار داخلی
حدود یک هفته پس از صدور حکم، به دستور ناصرالدین‌شاه مجلسی با حضور علمای تهران، امین‌السلطان و رجال حکومتی در خانۀ نایب‌السلطنه تشکیل شد. علمای حاضر به دولت و کسانی که به دریافت رشوه از انگلیسی‌ها متهم بودند اعتراض کردند.[۵۹] در پایان، قرار شد امین‌السلطان برای لغو قرارداد اقدام کند و علما پس از آن جواز استعمال تنباکو را صادر کنند.[۶۰] به گزارش منابع، دولت ایران و انگلستان ادامه اجرای قرارداد را ناممکن می‌دانستند؛[۶۱] بااین‌حال، شاه و امین‌السلطان امیدوار بودند لغو انحصار داخلی به آرام‌شدن اعتراض‌ها بینجامد.[۶۲]
در ۱۶ جمادی‌الاول ۱۳۰۹ق/۲۷ آذر ۱۲۷۰ش، مجلس دیگری با حضور دولتیان، علما و بازرگانان تشکیل شد.[۶۳] امین‌السلطان از مذاکرات خود گزارش داد و لغو انحصار داخلی را اعلام کرد؛ اما با دفاع از انحصار خارجی، از علما خواست حلیت استعمال تنباکو را در مساجد و منابر اعلام کنند.[۶۴] میرزا حسن آشتیانی پاسخ داد که هدف، پایان‌دادن به مداخلۀ خارجیان در امور مسلمانان است.[۶۵] دولت نیز لغو انحصار خارجی را مستلزم پرداخت غرامتی سنگین دانست.[۶۶]
به گزارش منابع، علما که لغو حکم تحریم را در اختیار میرزای شیرازی می‌دانستند،[۶۷] تحت فشار امین‌السلطان تلگرافی فرستادند و اعلام کردند امتیاز تنباکو از سراسر ایران برداشته شده است؛ آنان همچنین از میرزا خواستند از شاه تشکر کند.[۶۸] چون متن تلگراف مبهم بود و می‌توانست این تصور را ایجاد کند که انحصار خارجی نیز لغو شده است، علما و اعیان تهران در گزارشی جداگانه توضیح دادند که امتیاز خارجی همچنان برقرار است و تلگراف قبلی نیز تحمیلی بوده است؛[۶۹] آنان از میرزا کسب تکلیف کردند.[۷۰] همان روز، دولت لغو انحصار داخلی را به ولایات اعلام کرد،[۷۱] اما این اقدام با استقبال عمومی روبه‌رو نشد و مردم منتظر نظر میرزای شیرازی ماندند.[۷۲]
تشدید اعتراض‌ها و تهدید به جهاد
در ۲۳ جمادی‌الاول، اعلامیه‌ای بی‌امضا در تهران منتشر شد که به نقل از آشتیانی هشدار می‌داد اگر امتیاز تنباکو ظرف ۴۸ ساعت لغو نشود، مردم برای جهاد آماده شوند.[۷۳] این خبر نگرانی شاه، امین‌السلطان و خارجیان مقیم تهران را افزایش داد.[۷۴] در اواخر جمادی‌الاول نیز مقاله‌ای منسوب به «یکی از علما» منتشر شد[۷۵] که با اشاره به عملکرد انگلیسی‌ها در مصر و هند، نسبت به اهداف شرکت تنباکو هشدار می‌داد و آن را با کمپانی هند شرقی مقایسه می‌کرد.[۷۶] به گزارش منابع، شماری از مردم پس از انتشار شایعۀ جهاد به تدارک اسلحه و آذوقه پرداختند.[۷۷]
ناصرالدین‌شاه در نامه‌ای آشتیانی را به عوام‌فریبی و ریاست‌طلبی متهم کرد. آشتیانی نیز در پاسخ، پیامدهای مداخلۀ خارجیان را برشمرد و تأکید کرد که لغو حکم تحریم تنها از سوی میرزای شیرازی ممکن است. شاه در نامه‌ای دیگر از او خواست ماجرا را پایان‌یافته اعلام کند، اما آشتیانی پاسخ داد که مردم جز با لغو کامل امتیاز آرام نخواهند گرفت.[۷۸]
عصر یکشنبه ۲۶ جمادی‌الاول، آشتیانی علما و واعظان را فراخواند تا شایعۀ وقوع حوادث در روز دوشنبه را تکذیب و مردم را آرام کنند.[۷۹] در ۳۰ جمادی‌الاول، میرزای شیرازی در تلگرافی ضمن تشکر از شاه، ابراز امیدواری کرد که «دست خارجه بالمره از ایران کوتاه شود».[۸۰] این پاسخ که با خواست دولت سازگار نبود، خشم شاه را برانگیخت.[۸۱]
رویارویی دولت با آشتیانی و اعتراضات تهران
پس از بی‌نتیجه‌ماندن عقب‌نشینی‌های دولت، حکومت تصمیم گرفت در برابر علما مقاومت کند. در ۲ جمادی‌الآخر، حاکم تهران به آشتیانی دستور داد یا در برابر مردم قلیان بکشد یا شهر را ترک کند. آشتیانی یک روز مهلت خواست و شماری از علما اعلام کردند که همراه او از تهران خارج خواهند شد.[۸۲] در ۳ جمادی‌الآخر، مردم برای جلوگیری از خروج آشتیانی بازارها و مغازه‌ها را بستند و در اطراف خانۀ او تجمع کردند. جمعیت سپس به‌سوی کاخ شاه حرکت کرد و با شعارهایی علیه شاه اعتراض خود را نشان داد. تلاش نایب‌السلطنه برای آرام‌کردن مردم ناکام ماند و تیراندازی نگهبانان هفت کشته بر جای گذاشت. سرانجام شاه تعهد کرد ظرف سه روز انحصار داخلی و خارجی تنباکو را لغو کند و از آشتیانی خواست مردم را آرام سازد. نزدیک غروب، با تلاش آشتیانی و ملک‌التجار، جمعیت متفرق شد.[۸۳]
ادامۀ مخالفت میرزای شیرازی با قرارداد رژی
دولت از آشتیانی خواست حکم تحریم را لغو کند، اما او این امر را به میرزای شیرازی واگذار می‌کرد.[۸۴] در ۹ جمادی‌الثانی ۱۳۰۹ق، شیخ فضل‌الله نوری نیز با تلگرافی به میرزا، ضمن گزارش پایان ماجرا و لغو امتیاز، خواستار رفع تحریم شد.[۸۵]
میرزای شیرازی در پاسخ به آشتیانی تأکید کرد که تحریم تنها زمانی لغو می‌شود که رفع کامل امتیاز و قطع مداخلۀ خارجیان تأیید شود؛ در غیر این صورت، حکم تحریم به قوت خود باقی خواهد ماند. او تلگراف‌هایی با همین مضمون برای دیگر علمای شهرها نیز فرستاد و اعلام کرد تا اصل سند قرارداد از خارجیان گرفته نشود، اجازۀ حلیت استعمال تنباکو را نمی‌دهد.[۸۶]
به دستور شاه، ارنشتاین اعلامیه‌ای مبنی بر لغو انحصار داخلی و خارجی منتشر کرد و از خریداران سابق خواست تنباکوی فروخته‌شده به شرکت را پس بگیرند؛ اما از سوی میرزای شیرازی پاسخی نرسید. در ۲۲ جمادی‌الآخر نیز شاه در نامه‌ای به نایب‌السلطنه و امین‌السلطان بر لغو قرارداد تأکید کرد و خواستار آگاه‌کردن تجار و مردم شد.[۸۷]
با ادامۀ بلاتکلیفی و فشار دولت، آشتیانی و دیگر علمای تهران، با استناد به پاسخ میرزا به استفسار شیخ فضل‌الله نوری، در ۲۵ جمادی‌الثانی ۱۳۰۹ق/۶ بهمن ۱۲۷۰ش، حلیت استعمال دخانیات را اعلام کردند.[۸۸] شبیری زنجانی از سید رضی شیرازی از نوادگان دختری میرزای شیرازی نقل کرده که میرزا پس از حکم تحریم تنباکو از این که پادشاه شیعی به ناچار و به اجبار تضعیف شده ناراحت بود چون تضعیفش می‌توانست حکومت عثمانی را به طمع بیندازد.[۸۹]
پیامدها و اهمیت نهضت تنباکو
نهضت تنباکو از نخستین مقاومت‌های فراگیر و موفق مردم ایران در برابر قدرت سلطنت قاجار به شمار می‌رود و زمینه‌ای برای انقلاب مشروطیت فراهم کرد. علمای دینی در این حرکت نقش تعیین‌کننده‌ای داشتند؛ در کنار آنان، کوشش روشنفکران و بازرگانان، رقابت روسیه و انگلستان و اختلافات دولتمردان نیز در شکل‌گیری و پیروزی نهضت مؤثر بود. بااین‌حال، نارضایتی گستردۀ مردم از دولت و شخص ناصرالدین‌شاه از عوامل اصلی آن دانسته شده است؛ موضوعی که در گزارش‌های درباریان همان دوره نیز بازتاب یافته است.[۹۰]
پس از لغو امتیاز تنباکو، دولت ایران با پرداخت ۵۰۰ هزار لیره انگلیس به‌عنوان غرامت به شرکت صاحب امتیاز موافقت کرد و برای تأمین این مبلغ از بانک شاهنشاهی وام گرفت. این بدهی، وابستگی مالی دولت ایران به بانک‌های خارجی را افزایش داد.[۹۱]
نقش میرزای شیرازی در پیروزی نهضت
در ارزیابی نقش میرزای شیرازی در مقابله با کمپانی رژی و نفوذ بریتانیا، بر قاطعیت و تدبیر سیاسی او تأکید شده است. از میرزا حبیب‌الله رشتی، از شاگردان شیخ انصاری، نقل شده است که استادش سه ویژگی علم، سیاست و زهد داشت و سیاست خود را به میرزای شیرازی سپرد.[۹۲] اعتمادالسلطنه نیز دربارۀ اثرگذاری حکم میرزا نوشته است: «آفرین بر قلم جناب میرزا که بیشتر از سرنیزه دولت ایران اثر دارد».[۹۳]
در گزارشی دیگر، سر فرانک لاسلز، وزیرمختار انگلستان در تهران، در نامه‌ای به سالیسبوری، نخست‌وزیر بریتانیا، قدرت علما و اطاعت مردم از حکم شرعی را به نارضایتی عمومی از اوضاع ایران نسبت داد. به نوشتۀ او، همین نارضایتی مردم بود که آنان را به پیروی از علما واداشت تا راهی برای رهایی از ستم بیابند.[۹۴]
پانویس
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۵۸ش، ص۱۳–۱۴؛ عیسوی، تاریخ اقتصادی ایران، ۱۳۶۲ش، ص۳۸۰–۳۸۱؛ بهار، میراث‌خوار استعمار، ۱۳۴۴ش، ص۵۱۲–۵۱۵.
- ↑ ناطق، بازرگانان در داد و ستد با بانک شاهی و رژی تنباکو، ۱۳۷۳ش، ص۶۵؛ اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۴۶۱، ۴۷۸ و ۵۴۰.
- ↑ ناطق، بازرگانان در داد و ستد با بانک شاهی و رژی تنباکو، ۱۳۷۳ش، ص۸۶؛ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۲۹–۳۲.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۴۰–۴۵ و ۵۶.
- ↑ براون، انقلاب ایران، ۱۳۲۹ش، ص۴۸.
- ↑ ملک‌آرا، شرح حال عباس میرزا ملک‌آرا، ۱۳۲۵ش، ص۱۱۳.
- ↑ ملک‌آرا، شرح حال عباس میرزا ملک‌آرا، ۱۳۲۵ش، ص۱۱۳؛ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۵۷–۵۸.
- ↑ ناطق، بازرگانان در داد و ستد با بانک شاهی و رژی تنباکو، ۱۳۷۳ش، ص۸۹.
- ↑ ناطق، بازرگانان در داد و ستد با بانک شاهی و رژی تنباکو، ۱۳۷۳ش، ص۹۰؛ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۳۹–۴۰.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران،، ۱۳۵۸ش، ص۶۲.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۶۵.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۶۹و۷۲–۷۳.
- ↑ ناطق، بازرگانان در داد و ستد با بانک شاهی و رژی تنباکو، ۱۳۷۳ش، ص۱۰۷؛ اصفهانی کربلائی، تاریخ دخانیه، ۱۳۷۷ش، ص۷۱.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۴۴.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۸۳؛ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۷۸.
- ↑ «فتوای تحریم تنباکو و پیامدهای آن»، ص۱۹۵.
- ↑ اصفهانی کربلائی، تاریخ دخانیه، ۱۳۷۷ش، ص۷۳.
- ↑ جمالی اسدآبادی، نامه‌های تاریخی و سیاسی سیدجمال‌الدین اسدآبادی، ۱۳۶۰ش، ص۴۶–۵۳.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۶۸–۷۳؛ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۷۸–۹۲؛ ملک‌آرا، شرح حال عباس میرزا ملک‌آرا، ۱۳۲۵ش، ص۱۱۴–۱۱۶؛ اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۸۹۵.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۹۶.
- ↑ اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۸۷۵؛ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۹۷؛ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۷۴.
- ↑ اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۸۷۵.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۹۸.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۹۸.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۱۰۴.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۷۶؛ ملک‌آرا، شرح حال عباس میرزا ملک‌آرا، ۱۳۲۵ش، ص۱۱۵.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۱۰۵.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۱۰۵–۱۱۴؛ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۷۸؛ مبک‌آرا، شرح حال عباس میرزا ملک‌آرا، ۱۳۲۵ش، ص۱۱۵؛ فووریه، سه سال در دربار ایران، ۱۳۲۵ش، ص۲۲۳.
- ↑ بامداد، شرح حال رجال ایران، ۱۳۴۷ش، ج۱، ص۳۳۵.
- ↑ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۷۷- ۷۸.
- ↑ صفایی، اسناد سیاسی، ۱۳۵۵ش، ص۱۰.
- ↑ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۸۲-۸۴.
- ↑ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۸۵.
- ↑ اصفهانی کربلائی، تاریخ دخانیه، ۱۳۷۷ش، ص۱۲۵.
- ↑ «فتوای تحریم تنباکو و پیامدهای آن»، ص۲۰۹.
- ↑ اصفهانی کربلائی، تاریخ دخانیه، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۴.
- ↑ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۹۱-۹۵.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ص۱۱۸.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۱۱۹.
- ↑ آدمیت، شورش بر امتیازنامۀ رژی، ۱۳۶۰ش، ص۶۰-۶۵؛ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۱۱۹-۱۲۰؛ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۸۰.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۸۰.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۷۸؛ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۱۲۴.
- ↑ صفایی، اسناد برگزیده، ۱۳۵۷ش، ص۱۱۸؛ صفایی، اسناد سیاسی، ۱۳۵۵ش، ص۲۲.
- ↑ اصفهانی، تاریخ دخانیه، ۱۳۷۷ش، ص۹۸–۹۹؛ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۷۹.
- ↑ اصفهانی، تاریخ دخانیه، ۱۳۷۷ش، ص۹۸–۹۹.
- ↑ اصفهانی، تاریخ دخانیه، ۱۳۷۷ش، ص۸۹؛ ناظم‌الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۵۷ش، ج۱، ص۳۴.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۰۰.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ص۱۰۳؛ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ص۱۲۵.
- ↑ «ناگفته‌هایی از جنبش تحریم تنباکو در گفت‌وگو با آیت‌الله سید‌رضی شیرازی: شایع بود که انگلیسی‌ها میرزا را مسموم کردند»، وبگاه آخرین خبر.
- ↑ امین‌الدوله، خاطرات سیاسی، ۱۳۵۵ش، ص۱۶۲؛ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۱۲۸؛ آدمیت، شورش بر امتیازنامۀ رژی، ۱۳۶۰ش، ص۷۵.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۱۳–۱۱۶؛ ناظم‌الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۵۷ش، ج۱، ص۳۰و۴۴–۴۶؛ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۱۲۶؛ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۹–۱۲۰.
- ↑ فووریه، سه سال در دربار ایران، ۱۳۲۵ش، ص۲۳۱.
- ↑ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۰.
- ↑ امین الدوله، خاطرات سیاسی، ۱۳۵۵ش، ص۱۴۷.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۰۸؛ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۱۲۷.
- ↑ معیرالممالک، یادداشت‌هایی از زندگی خصوصی ناصرالدین شاه، ص۱۷۶.
- ↑ ملک‌آرا، عباس میرزا، شرح حال عباس میرزا ملک آرا، ۱۳۲۵ش، ص۱۱۶.
- ↑ اعتماد السلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۸۹۳.
- ↑ حاشیه بر «تاریخ دخانیه»، ص۱۲۲- ۱۲۳.
- ↑ صفایی، اسناد سیاسی، ۱۳۵۵ش، ص۳۷؛ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۲۴؛ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۱۲۸.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، تهران، ۱۳۵۸ش، ص۱۲۸.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران،تهران ۱۳۵۸ش، صص۱۲۹- ۱۳۰؛ صفایی، اسناد سیاسی، تهران، ۱۳۵۵ش، ص۳۷؛ آدمیت، شورش بر امتیازنامۀ رژی، تهران، ۱۳۶۰ش، ص۹۵.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، تهران ۱۳۶۱ش، ص۱۲۵؛ آدمیت، شورش بر امتیازنامۀ رژی، تهران، ۱۳۶۰ش، ص۹۳.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۲۵، ۱۲۶.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۲۶.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۲۶.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۲۷؛ آدمیت، شورش بر امتیازنامۀ رژی، ۱۳۶۰ش، ص۹۳.
- ↑ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه کتاب «سدۀ تحریم تنباکو»، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۰؛ ناظم الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۵۷ش، ج۱، ص۳۵، ۳۶.
- ↑ اصفهانی کربلایی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۲؛ اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۸۹۶.
- ↑ اصفهانی کربلایی، «تاریخ دخانیه»، همراه کتاب سدۀ تحریم تنباکو»،۱۳۷۷ش، ص۱۳۲.
- ↑ اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۸۹۶.
- ↑ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه کتاب «سدۀ تحریم تنباکو»، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۲.
- ↑ اصفهانی کربلایی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۳؛ فووریه، سه سال در دربار ایران، ۱۳۲۵ش، ص۲۳۴؛ اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۸۹۶.
- ↑ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه کتاب «سدۀ تحریم تنباکو»، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۴، ۱۳۵.
- ↑ اصفهانی، تاریخ دخانیه؛ همراه کتاب «سدۀ تحریم تنباکو»، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۶؛ ناظم الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۵۷ش، ج۱، ص۴۶.
- ↑ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۶؛ ناظم‌الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۵۷ش، ج۱، ص۴۶.
- ↑ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۹.
- ↑ ناظم‌الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۵۷ش، ج۱، ص۲۲–۳۰؛ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۳۵–۱۴۳؛ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۹–۱۴۶.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۴۴.
- ↑ ناظم الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان،تهران ۱۳۵۷ش، ج۱، ص۳۶.
- ↑ فووریه، سه سال در دربار ایران، ۱۳۲۵ش، ص۲۳۶.
- ↑ اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۸۹۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: فووریه، سه سال در دربار ایران، ۱۳۲۵ش، ص۲۳۶–۲۳۹؛ اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۸۹۸–۸۹۹؛ ملک‌آرا، شرح حال عباس میرزا ملک‌آرا، ۱۳۲۵ش، ص۱۱۷–۱۱۸.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۷۸–۱۸۱؛ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۱۷۰–۱۷۵؛ ناظم‌الاسلام، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۵۷ش، ج۱، ص۴۰–۴۳.
- ↑ صفایی، اسناد نویافته، ۱۳۴۹ش، ص۱۴۹.
- ↑ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۸۴؛ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۱۷۸–۱۸۰، ۱۸۴.
- ↑ اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۹۰۲–۹۰۳.
- ↑ اصفهانی، «تاریخ دخانیه»، همراه سدۀ تحریم تنباکو، ۱۳۷۷ش، ص۱۸۷–۱۸۸؛ تیموری، تحریم تنباکو، ۱۳۶۱ش، ص۱۸۶، ۱۹۲.
- ↑ شبیری زنجانی، جرعه‌ای از دریا، ۱۳۹۴ش، ج۲، ص۳۶۲.
- ↑ فووریه، سه سال در دربار ایران، ۱۳۲۵ش، ص۲۰۶؛ اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۸۴۰، ۸۹۸؛ امین‌الدوله، خاطرات سیاسی، ۱۳۵۵ش، ص۱۴۷.
- ↑ «نهضت تنباکو و لغو امتیاز رژی»، وبگاه گاهنامهٔ مشروطه.
- ↑ ابوالحسنی، تراز سیاست، ۱۳۸۳ش، ص۳۰.
- ↑ اعتمادالسلطنه، روزنامۀ خاطرات، ۱۳۴۵ش، ص۷۹۱.
- ↑ کدی، تحریم تنباکو در ایران، ۱۳۵۸ش، ص۱۳۰.
منابع
- «نهضت تنباکو و لغو امتیاز رژی»، وبگاه گاهنامهٔ مشروطه، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- «ناگفته‌هایی از جنبش تحریم تنباکو در گفت‌وگو با آیت‌الله سید‌رضی شیرازی: شایع بود که انگلیسی‌ها میرزا را مسموم کردند»، وبگاه آخرین خبر، تاریح درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- آدمیت، فریدون، شورش بر امتیازنامۀ رژی، تهران: انتشارات پیام، ۱۳۶۰ش.
- ابوالحسنی، علی، تراز سیاست: جلوه‌هایی از سیاست و مدیریت شیخ انصاری، تهران: مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۸۳ش.
- اصفهانی کربلایی، حسن، تاریخ دخانیه، همراه با سدۀ تحریم تنباکو، به کوشش موسی نجفی و رسول جعفریان، تهران: بی‌نا، ۱۳۷۷ش.
- اصفهانی کربلایی، حسن، تاریخ دخانیه، تصحیح رسول جعفریان، قم: نشر الهادی، ۱۳۷۷ش.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن، روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر، ۱۳۴۵ش.
- امیری، مهراب، زندگی سیاسی اتابک اعظم، تهران: بی‌نا، ۱۳۴۶ش.
- امین‌الدوله، میرزا علی‌خان، خاطرات سیاسی، به کوشش حافظ فرمانفرماییان، تهران: بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
- بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران: کتاب‌فروشی زوار، ۱۳۴۷ش.
- براون، ادوارد، انقلاب ایران، ترجمۀ احمد پژوه، تهران: کانون معرفت، ۱۳۲۹ش.
- بهار، مهدی، میراث‌خوار استعمار، تهران: امیرکبیر، ۱۳۴۴ش.
- عیسوی، چارلز، تاریخ اقتصادی ایران، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: گستره، ۱۳۶۲ش.
- تیموری، ابراهیم، تحریم تنباکو، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ۱۳۶۱ش.
- جعفریان، رسول، «حاشیه بر تاریخ دخانیه»، در: اصفهانی کربلایی، حسن، تاریخ دخانیه، مشخصات نشر مطابق نسخۀ مورد استفاده.
- صفایی، ابراهیم، اسناد برگزیده، تهران: بی‌نا، ۱۳۵۷ش.
- صفایی، ابراهیم، اسناد سیاسی، تهران: بی‌نا، ۱۳۵۵ش.
- صفایی، ابراهیم، اسناد نویافته، تهران: بی‌نا، ۱۳۴۹ش.
- عباس میرزا قاجار (ملک‌آرا)، شرح حال عباس میرزا ملک‌آرا، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران: بی‌نا، ۱۳۲۵ش.
- فووریه، ژان باتیست، سه سال در دربار ایران، ترجمۀ عباس اقبال آشتیانی، تهران: بی‌نا، ۱۳۲۵ش.
- کاظم‌زاده، فیروز، روس و انگلیس در ایران، ترجمۀ منوچهر امیری، تهران: آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- کدی، نیکی ر.، تحریم تنباکو در ایران، ترجمۀ شاهرخ قائم‌مقامی، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ۱۳۵۸ش.
- محدث، هاشم، چند امتیازنامۀ عصر قاجار، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- طباطبایی مجد، غلامرضا، معاهدات و قراردادهای تاریخی در دورۀ قاجار، تهران: بی‌نا، ۱۳۷۳ش.
- معیرالممالک، دوستعلی، یادداشت‌هایی از زندگی خصوصی ناصرالدین‌شاه، تهران: بی‌نا، ۱۳۵۱ش.
- مهدوی، شیرین، زندگی‌نامۀ حاج محمدحسن کمپانی، امین دارالضرب، ترجمۀ منصوره اتحادیه و فرحناز امیرخانی حسینک‌لو، تهران: بی‌نا، ۱۳۷۹ش.
- ناطق، هما، بازرگانان در دادوستد با بانک شاهی و رژی تنباکو، تهران: بی‌نا، ۱۳۷۳ش.
- ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران: بی‌نا، ۱۳۵۷ش.
- نامه‌های تاریخی و سیاسی سیدجمال‌الدین اسدآبادی، به کوشش ابوالحسن جمالی اسدآبادی، تهران: بی‌نا، ۱۳۶۰ش.
پیوند به بیرون
- دایره المعارف بزرگ اسلامی
- تحریم تنباکو
- اسناد تحریم تنباکو
- تحریم تنباکو
- صدور حکم تحریم تنباکو
- جنبش تنباکو؛ سرآغاز مشروطه خواهی
- میرزای شیرازی و حماسه تنباکو
- معرفی چند سند تاریخی از «نقش تبریز در نهضت تحریم تنباکو»
- فتوای تحریم تنباکو و پیامدهای آن
- روحانیت و نهضت تحریم تنباکو
- نقش بازار در نهضت تنباکو و مشروطیت
- پیامدهای فتوای تحریم تنباکو
- پیامدهای فتوای تحریم تنباکو (۲)
- بسیج و اقدام سیاسی در نهضت تنباکو (۱۲۶۹-۱۲۷۰)