مکارم الاخلاق (کتاب)

مکارم الاخلاق کتابی به زبان عربی در باب اخلاق اسلامی نوشته حسن بن فضل. این اثر از معروف‌ترین کتابهای اخلاق و یکی از منابع معتبر شیعه در این زمینه است. مؤلف، کتاب را در ۱۲ باب نگاشته و از مسائل اخلاقی در امور مختلف سحن گفته است. کتاب مکارم پس از انتشار، مورد توجه علما قرار گرفت و دارای چاپهای متعدد در کشورهای مختلف گردید. اما چاپ مصر، تحریفاتی را در کتاب داخل کردند که با واکنش علمای نجف، نسخه های آن جمع آوری شد. مکارم الاخلاق، بارها به زبان فارسی ترجمه شده است.

مؤلف

حسن بن فضل طبرسی از عالمان شیعه در قرن ششم قمری و فرزند امین الاسلام طبرسی صاحب تفسیر مجمع البیان است.

سخن نویسنده

مؤلف در مقدمه می‌گوید: «ما در این کتاب شمه‌ای از اخلاق ستوده پیامبر(ص) را از حالات، اعمال، نشستن و برخاستن، سفر و حضر و خوردن و آشامیدن، و آنچه از این قبیل است و همچنین آنچه از او و ائمه راستین برای زندگی و تربیت مردم نقل شده و روایت گشته ذکر می‌کنیم، و از خداوند توفیق پایان دادن به این کار بزرگ را مسئلت می‌نماییم، که او بر هر کاری توانا و آسان کردن کارها برایش سهل است.»

ابواب کتاب

این کتاب دارای ۱۲ باب است که عبارتند از:

1. اخلاق و اوصاف پیامبر(ص) ؛
2. بهداشت و نظافت در اخلاق اسلامی؛
3. آداب استحمام؛
4. بهداشت ناخن و اصلاح موها؛
5. آداب و شیوه‌های آرایش زن و مرد مسلمان؛
6. ویژگیهای لباس و خانه اسلامی؛
7. آداب خوردن و آشامیدن؛
8. مسائل مربوط به ازدواج؛
9. آداب مسافرت؛
10. آداب دعا و وقت فضیلت آن؛
11. رفتار با بیماران و مسائل مربوط به آن؛
12. مسائل متفرقه در عرصه اخلاق و حقوق فردی و اجتماعی.

داستان تحریف مکارم الاخلاق

استناد مکارم الاخلاق به حسن بن فضل طبرسی قطعی است و توجه علما و وجود نسخه‌های فراوان این امر را تأیید می‌کند. مکارم الاخلاق چاپ‌های متعددی در ایران، لبنان و عراق دارد اما در چاپ مصر تحریفات و تصرفاتی صورت گرفت، بدون آنکه به آن‌ها اشاره شود. محمدباقر بهاری همدانی (متوفای ۱۳۳۳ق) از جمله کسانی است که که به این تحریفات اشاره کرده و رساله‌ای به نام «تسدید المکارم و تفضیح الظالم فی بیان تحریف مکارم الاخلاق» تألیف کرده است. او در سه فصل به تغییرات، اضافات و حذفیات کتاب مکارم اشاره می‌کند. پس از اطلاع از این ماجرا، نسخه‌های خطی و قدیمی کتاب به امر میرزای شیرازی جمع آوری شد. پس از انتشار تسدید المکارم، برخی عالمان شیعه، نظرات خود را در اعتراض به چاپ مصر، ضمیمه رساله چاپ می‌کنند که عبارتند از:

• میرزا حبیب الله رشتی
• محمد حسن مامقانی
• میرزا حسین نوری
• ملا حسینقلی همدانی
• سید محمد کاظم طباطبایی
• شیخ محمد طه نجف
• محمد کاظم خراسانی
• سید محمدحسن شیرازی

تحریفات کتاب

سیدمحسن امین در اعیان الشیعه، تمام موارد تحریف کتاب را آورده و درباره آن‌ها توضیح داده است:

• احادیث فضائل امیرمؤمنان علی(ع) و حضرت زهرا(س) را به کلی حذف کردند.
• در بسیاری از موارد نام علی(ع) را حذف کرده و به جای آن نام یکی از شیخین (ابوبکر و عمر) را نوشتند.
• جمله «علیه‌السلام» را بعد از نام ائمه پاک کرده و «رضی الله عنه» نوشتند.
• نامهای ائمه را حذف کرده و به جای آن در بسیاری موارد از واژه بعض العلماء، بعض الحکماء و بعض الصالحین گنجانده‌اند.
• نام فاطمه زهرا(س) را در برخی موارد برداشته و عایشه و حفصه را جایگزین آن کرده‌اند.

ترجمه ها

کتاب مکارم الاخلاق بارها ترجمه شده است:

• ترجمه مکارم الاخلاق، میرزا محمدعلی مدرس چهاردهی؛
• ترجمه مکارم الاخلاق، محمدباقر بهاری همدانی؛
• ترجمه مکارم الاخلاق، سیدابراهیم میرباقری، در دو جلد، ناشر: فراهانی، تهران، ۱۳۶۵ ش.
• ترجمه مکارم الاخلاق، احمد احمدزاده
• آداب زندگی اسلامی، عبدالرحیم عقیقی بخشایشی

چاپ

نسخه‌ای که در سال ۱۳۰۵ق استنساخ شده بود در سال ۱۳۱۱ق با تصحیح میر محمدصادق حسینی خوانساری چاپ سنگی شد اما در استنساخ و چاپ، توجهی به چاپ مصر و محرف بودن آن نشده است.

اما این اثر، بعدها پس از سه بار چاپ در مصر چون مرتکب تحریف شده بود به دستور میرزا ابوالفضل تهرانی صاحب شفاء الصدور، شیخ محمود بن ملا صالح بروجردی با آن نسخه‌ها تطبیق داده شد و با هزینه سید کاظم صراف به چاپ رسید و تمام موارد تصحیح شده در پایان کتاب آورده شد.

کتاب بارها در کشورهای مختلف چاپ شده است.

پانویس

الگوی پانویس غیرفعال شده است. لطفا از الگوی پانوشت استفاده شود

منابع

• طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، ۱۳۷۷ش.
• استادی، رضا، تحریف «مکارم الأخلاق» و عکس العمل فقهای شیعه، علوم حدیث، تابستان ۱۳۷۷ - شماره ۸.
• پاک نیا، عبد الکریم، آشنایی با منابع دست اول شیعه (مکارم الاخلاق)، مبلغان، آبان و آذر ۱۳۸۷ - شماره ۱۰۹.